Erfgoednota gemeente Voerendaal

2.1.1 Carboon

De geschiedenis van Voerendaal begint omstreeks 300 miljoen jaar geleden in het Carboon. In deze periode bestond het landschap uit uitgestrekte moerassen waarin veen werd gevormd. Veen bestaat uit samengeperste resten van afgestorven planten. Groeide dat veenpakket boven de waterspiegel uit en was het daardoor van regenwater afhankelijk, dan groeide er vooral veenmos en noemen we dit een hoogveen. Door de druk van latere afdekkende sedimenten is dit veenpakket nog verder samengeperst tot de steenkool die tot in de jaren 1960 in het gebied gewonnen is. Het Carboon is ook de periode waarin door het verschuiven van de aardplaten breuken in de ondergrond ontstonden en de Ardennen als Heuvelland werden gevormd.

Figuur 1. Impressie van een tropisch moeras tijdens het Carboon met calamites, cordaites, lycopsida en varens (Bron: https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/11/carboonflora, figuur 10.28).

2.1.2 Krijt

Zuid-Limburg is echter vooral bekend vanwege een ander gesteente: kalksteen (‘mergel’ in de volksmond). Deze is gevormd gedurende het Krijt (100-65 miljoen jaar geleden), toen dit deel van Nederland tot een ondiepe tropische zee behoorde. Miljoenen jaren ophoping van schelpjes, skeletjes en sedimentdeeltjes resulteerden in het ontstaan van dikke lagen zand(steen) en kalksteen. Hiertoe behoort ook de Kunradersteen (zie kadertekst).

Figuur 2. Hoeve met bijgebouwen in Winthagen, opgebouwd uit de kenmerkende Kunradersteen (foto: RAAP, 21-03-2025).

2.1.3 Tertiair

Na het Krijt begon het Tertiair (paleogeen en neogeen; 65- 2,6 miljoen jaar geleden), een periode waarin de zee zich in fases terugtrok. Aan de kust van die zee zijn vooral zanden met kleilagen afgezet. Bekendste voorbeeld zijn de zogenaamde ‘zilverzanden’ die bij Brunssum en Heerlen (Heksenberg) aan de oppervlakte komen. Aan het einde van deze periode zijn door de Oer-Maas grind en zand afgezet. Restanten hiervan liggen als grindheuvels in het landschap. De Vrouwenheide is hier een markant voorbeeld van en ook Klimmen ligt op een grindheuvel.

Figuur 3. De Molen op de Vrouwenheide staat vlakbij het hoogste punt van de gemeente: een grindheuvel. Op de achtergrond ligt Ubachsberg en daarachter is de laagte van het Bekken van Heerlen zichtbaar (foto: RAAP, 21-03-2025).

2.1.4 Pleistoceen

De gebergtevorming die in het Carboon was ingezet zorgde ervoor dat Zuid-Limburg geleidelijk steeds verder boven zeeniveau werd uitgetild. De Maas reageerde daarop door zich in de loop van het pleistoceen (2,6 miljoen jaar – 12.000 jaar geleden) stapsgewijs in te snijden tot in het dal waarin de rivier nu stroomt. De zijbeken volgden de Maas en sneden zich ook steeds verder in. Op deze wijze zijn de dalen ontstaan die zo kenmerkend zijn voor het Zuid-Limburgse Heuvelland. Die insnijding zorgde er bovendien voor dat oude afzettingen zoals de Kunradersteen aangesneden werden. Deze komen dan ook vaak in de dalwanden aan de oppervlakte. Het samenspel van opheffing en erosie zorgde in het noorden van de gemeente voor het ontstaan van een bijzonder fenomeen, bekend onder de naam “het Bekken van Heerlen” (zie figuur 4). Het kon ontstaan vanwege het voorkomen van relatief makkelijk erodeerbare zanden uit het Tertiair. Zo ontstond een komvormig bekken met dalen, uitgesleten door erosie, die uiteindelijk samengebundeld het dal van de Geleenbeek vormen. Op de hoogtekaart van het gebied is dit heel duidelijk te zien. Het merendeel van het gebied wordt echter gekenmerkt door het voorkomen van löss, dat in de laatste twee ijstijden door de wind als een deken over het landschap is afgezet, nadat de Maas het gebied al had verlaten.

Figuur 4. Uitsnede van de hoogtekaart (AHN), waarop de grote hoogteverschillen en de daaruit volgende indeling in het Bekken van Heerlen en het Plateau van Ubachsberg is te zien. De stip geeft de locatie van figuur 3 en figuur 6 aan.

2.1.5 Holoceen

Vanaf zo’n 12.000 jaar geleden brak na de laatste ijstijd een warmere periode aan: het holoceen, dat tot in de huidige tijd voortduurt. In die periode is de opbouw van het landschap niet wezenlijk meer veranderd.

Als gevolg van de hiervoor beschreven geologische ontwikkeling van miljoenen jaren is in de gemeente Voerendaal uiteindelijk een divers landschap ontstaan. Het valt grofweg in twee delen op te splitsen:

• 1.

  Het laag gelegen, door erosie uitgesleten, Bekken van Heerlen in het noorden.

• 2.

  Het hoog gelegen, door dalen versneden, Plateau van Ubachsberg in het zuiden.

De grens tussen beide valt grofweg samen met het verloop van de tegenwoordige A79, die dan weer globaal samenvalt met de zogenaamde Via Belgica uit de Romeinse tijd (zie hierna).

Bekken van Heerlen

De laagte van het Bekken van Heerlen wordt aan de zuidzijde begrensd door een halfrond lopende helling. Die vormt de overgang naar de hogere plateaus. De helling bestaat uit een afwisseling van (droog)dalen en daluitspoelingswaaiers, beide ontstaan door smeltwater in de ijstijden (figuur 5). Daluitspoelingswaaiers (‘een waaier van uit het dal gespoeld bodemmateriaal’) ontstaan op plaatsen waar een dal vanuit het Heuvelland in een lager gelegen gebied uitmondt. Daardoor daalt vrij plots de stroomsnelheid van het smeltwater en worden de meegevoerde gronddeeltjes afgezet. De bewoningskern Voerendaal ligt op zo’n daluitspoelingswaaier. Deze waaier is ontstaan vanuit het hoger gelegen dal van Winthagen. De dalen zetten zich gedeeltelijk voort in het Bekken van Heerlen, maar op de hellingwand van het bekken ontstaan ook nieuwe dalen. Samen bundelen zij zich tot het dal van de Geleenbeek. De Geleenbeek ontspringt in de steile helling bij Benzenrade, direct ten oosten van de gemeente Voerendaal.

Figuur 5. Schematische weergave van het ontstaan en de vorm van een daluitspoelingswaaier. De gemeente Voerendaal ligt op de overgang van het Zuid-Limburgse Heuvelland naar het Bekken van Heerlen (bron: RAAP).

Plateau van Ubachsberg

Het zuidelijk deel van de gemeente is het Heuvelland in optima forma. Het Plateau van Ubachsberg ligt hoog boven het Bekken van Heerlen. Die hoogte wordt nog benadrukt door de aanwezigheid van de uitgesproken grindheuvel Vrouwenheide. Het gebied direct ten zuiden van de Vrouwenheide ligt tientallen meters lager. Dat geeft een vrij zicht op de zuidelijker gelegen Vaalserberg. Bij goed weer is zelfs de Eifel te zien (figuur 6). De hoge delen worden versneden door dalen met hellingen, waarvan die van de Vrakelberg (ten westen van Ubachsberg) met een helling van meer dan 30% tot de steilste in Zuid-Limburg behoren.

Figuur 6. Vanaf de Vrouwenheide in het uiterste zuiden van de gemeente Voerendaal ligt een weids uitzicht tot de Vaalserberg (rode pijl) en de Eifel (vaag op de achtergrond, zwarte pijl) (foto: RAAP, 21-03-2025).

2.2.1 Midden-paleolithicum (oude steentijd: 300.000-33.000 voor Christus)

Het midden-paleolithicum is een bijzondere periode omdat uit die periode de nalatenschap van neanderthalers stamt. Zij leefden vanaf circa 500.000 jaar geleden in Noordwest-Europa. De anatomisch moderne mens verscheen omstreeks 40.000 jaar geleden in Europa. In het Zuid-Limburgse Heuvelland zijn de plaatselijk metersdikke lösspakketten uit de ijstijden van belang voor de conservering van bewoningssporen van neanderthalers en hun voorlopers. Midden-paleolithische artefacten kunnen er tot meerdere meters beneden maaiveld voorkomen. Zo werden in 2001 midden-paleolithische artefacten gevonden op de Vrakelberg bij Ubachsberg. Bijzonder was de vondst op 10 september van dat jaar van een 9,6 centimeter grote vuistbijl, die ‘de vuistbijl van de Vrakelberg’ wordt genoemd (figuur 7).2

Figuur 7. De vuistbijl van de Vrakelberg (bron: Yannick Raczynski-Henk).

2.2.2 Laat-paleolithicum (late steentijd: 33.000-8800 voor Christus)

Het laat-paleolithicum betreft het laatste deel van de ijstijd. In eerste instantie overheersten nog koude omstandigheden. Kenmerkend voor deze periode was een toendralandschap, dat een zeer open vegetatie kende. Aangenomen wordt dat de mens in deze fase in warmere en beschutte oorden ten zuiden van Nederland vertoefde (zoals in grotten in België). Vanaf circa 13.000 jaar geleden zijn er tenminste drie culturele tradities in Zuid-Nederland te onderscheiden: het Magdalénien, de Federmesser-traditie (ook wel Tjongercultuur genoemd) en de Ahrensburg-cultuur. Op de lössgronden in het zuiden van Limburg zijn resten uit deze perioden uiterst zeldzaam.

2.2.3 Mesolithicum (middensteentijd: 8800-5300 voor Christus)

In het begin van het mesolithicum (8.000-7.000 voor Christus) ontwikkelde het toendralandschap zich naar een dicht berkenbos. De oorzaak daarvoor was een relatief snelle opwarming. Dat berkenbos werd opgevolgd door een gesloten dennenbos, dat we taiga noemen. Door de dichtere plantengroei en de kleinere dieren ontwikkelde de mens wel geleidelijk andere voedselpatronen. Het verzamelen van planten en vruchten, visvangst en jacht bleven belangrijk. Binnen de jacht verschoof het accent echter naar klein wild, dat het hele jaar in hetzelfde gebied bleef.

2.2.4 Neolithicum (nieuwe steentijd: 5300-2000 voor Christus)

In het neolithicum veranderde de houding van de mens ten aanzien van de natuur. Veel meer dan daarvoor bracht de mens aanpassingen aan in zijn leefomgeving. Het proces van ‘neolithisering’, de verandering naar een landbouwende samenleving, was lang en complex. Vooral in het begin was sprake van het naast elkaar bestaan van gemeenschappen van jager-verzamelaars en landbouwers. Ook vond het proces niet overal tegelijkertijd plaats. Van het vroeg- en midden-neolithicum in Limburg is het beeld van de zogenaamde Lineair-bandkeramische cultuur (LBK) het meest compleet. Het gaat om de allereerste boeren in Nederland. Deze cultuur, een groep mensen met een gelijke levenswijze, komt voor in een groot gebied. Zuid-Limburg is de noordwestelijke uitloper van dit gebied. Het gaat daar om de vroegste boerensamenleving in de gematigde zones van Europa.

2.2.5 Metaaltijden (bronstijd & ijzertijd: 2000-12 voor Christus)

Over de bronstijd in (Zuid-)Limburg weten we nog niet zo veel. Het feit dat er weinig materiaal uit de bronstijd is aangetroffen wil niet zeggen dat er geen mensen woonden. Waarschijnlijk zijn de archeologische vindplaatsen bij grondwerkzaamheden niet herkend of zijn ze niet meer in de bodem herkenbaar. Vooral het aardewerk uit de bronstijd is erg bros en verweert snel als het aan het oppervlak ligt. Vuurstenen artefacten uit de bronstijd zijn nog vrij onbekend. Grafheuvels uit deze periode zijn alleen bewaard gebleven op plaatsen waar ze niet zijn geëgaliseerd door bijvoorbeeld landbouwwerkzaamheden. Zo liggen de grafheuvels uit de bronstijd bij Vaals in oude bosgebieden. Slechts incidenteel wordt een bronzen bijl aangetroffen.

Uit de ijzertijd zijn er in het lössgebied wel meer nederzettingsresten bekend, hoewel ze binnen de Parkstadgemeenten nog niet veelvuldig zijn aangetroffen. Bekende voorbeelden zijn de nederzettingsresten en resten van begraving bij de Romeinse villa van Voerendaal en de die uit de midden ijzertijd langs de Merkelbekerbeek. Resten uit deze periode lagen zowel op de plateaus als aan de rand van de beekdalen. Meestal ging het bij nederzettingen om kleine erven bestaande uit een woonhuis, een bijgebouw, een of meerdere spiekers, een waterput en kuilen voor allerlei doeleinden (leemextractie, silo’s etc.).

2.4.1 Vroege middeleeuwen (450-1050 na Christus)

Continue bewoning

De val van het Romeinse Rijk en de komst van de Germanen markeren het begin van de vroege middeleeuwen (450-1050 na Christus). In Zuid-Limburg was er een doorlopende bewoning vanaf de Romeinse tijd of eerder. Hierop wijzen bijvoorbeeld de plaatsnamen Heerlen en Maastricht, die uit de Romeinse tijd stammen en die niet overgeleverd zouden zijn als er geen mensen waren geweest om ze aan elkaar door te geven. Beeknamen als Itter, Jeker en Worm zijn waarschijnlijk zelfs nog ouder. Enkele Romeinse wegen bleven functioneren. Met hun grindverharding waren ze zelfs lange tijd de enige verharde wegen en kregen ze namen als Steenstraat of Steenweg. Op de overgang van de Romeinse tijd naar de vroege middeleeuwen was er wel de hele tijd bewoning, maar de hoeveelheid mensen nam wel sterk af door de onrustige tijden. Deze periode wordt namelijk gekenmerkt door de instorting van het Romeinse Rijk, volksverhuizingen (grote migratiestromingen), plunderingen, hongersnood en epidemieën. De grootschalige landbouw uit de Romeinse tijd maakte plaats voor een kleinschalige, op zelfvoorziening gerichte economie. Daardoor trad een licht herstel op van het bosareaal op. Dit herstel was echter van korte duur. Vanaf de Karolingische tijd (751-987 na Christus) werd onder invloed van een sterke bevolkingsgroei het landbouwareaal voortdurend uitgebreid.6

Nederzettingen

In deze periode vond de meeste activiteit plaats in en direct aan de beekdalen. Hier woonde men en vond landbouw plaats. De plateaus bleven onbewoond, onder andere vanwege de slechte beschikbaarheid van water. De bewoning concentreerde zich langs de randen van het beekdal, wat leidde tot het ontstaan van de karakteristieke lineaire nederzettingen. Dit nederzettingstype wordt een wegdorp genoemd. Ransdaal en Klimmen zijn voorbeelden van dit dorpstype in de gemeente (figuur 11).

Figuur 11. Het centrum van Klimmen, gelegen op de rand van het Bekken van Heerlen. Aan het eind van de weg, in de laagte, ligt Voerendaal. Op de achtergrond is onder meer de steenberg met skihal bij Landgraaf zichtbaar (foto: RAAP, 21-03-2025).

In het Bekken van Heerlen was de situatie anders. Hier was het gebied veel minder geaccidenteerd en lagen niet de uitgesproken beekdalen. Voerendaal is ontstaan bij de samenvoeging van twee beken. Omdat het niet in een dal ligt, maar in een wat vlakker gebied, heeft het niet de lineaire structuur van de andere oude dorpen en is meer als komdorp aan te duiden.

2.4.2 Late middeleeuwen (1050-1500 na Christus)

In de late middeleeuwen zette de bevolkingsgroei door en ontstond de noodzaak om nieuwe gronden buiten de beekdalen te ontginnen. Vanuit de beekdalen werden de plateaus op een systematische wijze ontgonnen. Op de plateaus en vlakke hellingen met löss concentreerde zich de akkerbouw. In de nattere beekdalen lagen de graslanden. De steilere hellingen waren ongeschikt voor de landbouw en bleven bebost. Vanuit de beekdalen werden op de plateaus nieuwe nederzettingen gesticht, zoals Ubachsberg.

Kastelen

Uit de opdeling van de Frankische koningsgoederen uit de vroege middeleeuwen ontwikkelde zich het zogenaamde feodale stelsel met zijn standenmaatschappij. Feodaliteit betekent dat macht, bestuur en samenleving zo georganiseerd waren, dat er over en weer afspraken gemaakt werden tussen hogere en lagere standen in de maatschappij. Kreeg iemand van lagere stand bijvoorbeeld een boerderij in gebruik (‘in leen’), dan was hij in ruil daarvoor verplicht zijn heer in tijden van oorlog militair bij te staan. Bij de kleine landadel ontstond in de 11e en 12e eeuw de behoefte om verdedigingswerken aan te leggen, vooral in het zeer feodale Limburg. Zo werden mottes en donjons gebouwd. Stenen gebouwen (vaak van Kunradersteen) gingen een steeds prominentere plaats innemen in het landschap. Dat waren onder andere boerderijen, kerken en kastelen.

De oudste versterkte woonhuizen of kastelen lagen op hooggelegen plaatsen. Het kasteel van Valkenburg is een voorbeeld van zo’n hoogteburcht. In Voerendaal zijn van dit type geen voorbeelden bekend. Latere kastelen lagen in lage en natte gebieden, waarin een waterhoudende gracht als belangrijkste verdedigingswerk kon worden aangelegd. Alle kastelen in Voerendaal zijn zogenaamde waterburchten (figuur 12). Bij de meeste grotere middeleeuwse heerlijkheden hoorde een kasteel. Van een heerlijkheid spreken we, als de mogelijkheid om recht te spreken van een hogere aan een lagere heer in gebruik gegeven was. Naast woonplaats van de heer vormde zo’n kasteel dan het bestuurlijk centrum van de heerlijkheid en een strategisch bolwerk ter verdediging van het gebied. Veel kastelen en versterkte plaatsen werden verwoest tijdens de Limburgse Successie-oorlog van 1238 tot 1288. Na de 14e eeuw raakten kastelen echter in onbruik vanwege de onverdedigbaarheid tegen kanonnen.

Figuur 12. Kasteel Cortenbach Voerendaal (figuur ontleend van https://www.visitzuidlimburg.nl).

Bijzonder aan Voerendaal is de grote concentratie kastelen. In de gemeente zijn niet minder dan tien kastelen bekend, waarvan er zes nog bestaan. De oudste vermeldingen van de kastelen (zie figuur 13) onderschrijven dat de lager gelegen kastelen relatief jonger zijn dan de hoogteburchten. Dat er in Voerendaal nog zoveel kastelen zijn is waarschijnlijk een combinatie van factoren. In Zuid-Limburg komen voor Nederlandse begrippen sowieso veel kastelen voor omdat hier lange tijd sprake is geweest van versnipperd grondbezit. Diverse landsheren maakten hier de dienst uit en wilden hun bezittingen veiligstellen met een kasteel. In het heuvelachtige Zuid-Limburg is het noordelijk deel van de gemeente Voerendaal relatief vlak en hier komen ook veel beken voor. Dit was dus de ideale plaats om een waterburcht aan te leggen en daarom staan er hier dan ook zo veel. De laatste factor die meespeelt bij waarom er in Voerendaal zoveel kastelen zijn, is dat er simpelweg relatief weinig kastelen verdwenen zijn. Dus er wáren al veel kastelen en daarvan zijn er ook nog eens veel bewaard gebleven.

Figuur 13. Kastelen in de gemeente Voerendaal, geprojecteerd op de hoogtekaart. Duidelijk is dat de kastelen allemaal relatief laag in het landschap lagen. Het jaartal geeft de oudste vermelding aan (gegevens: Hupperetz e.a., 2005).

Kerken

Vanwege verwoesting of verbouwing gaan slechts weinig gebouwen in de gemeente terug tot de middeleeuwen. De belangrijkste uitzonderingen zijn, naast de kastelen, de twee oudste kerken van de gemeente. De Sint-Laurentiuskerk in Voerendaal stamt uit de 11e eeuw. Ze is in 1049 door paus Leo IX ingezegend en is daarmee de enige kerk in Nederland die door een paus is ingezegend (figuur 14). De paus was dat jaar in Aken, als onderdeel van zijn reizen door Europa om na de verwoestingen door de Noormannen het geloof in deze streken nieuw leven in te blazen. In het gevolg van de paus bevond zich bisschop Udo van Toul, die in Voerendaal uitgestrekte bezittingen had. Waarschijnlijk is op zijn verzoek de paus naar Voerendaal gekomen.

Het schip van de kerk is enkele keren vernieuwd, maar de toren is altijd gebleven en is daarmee een van de oudste gebouwen in de gemeente. Vanuit deze oudste kerk in de regio zijn later de kerken van Heerlen en Welten gesticht.7 De kerk is gewijd aan de heilige Laurentius van Rome († 258), een martelaar uit de Romeinse tijd. Sint Laurentius werd gemarteld op een rooster boven een vuur. Halverwege zou hij gezegd hebben “deze kant is gaar, draai me maar om”.

Figuur 14. Opschrift aan de binnenzijde van de toren in de Laurentiuskerk die melding maakt van inzegening door paus Leo IX in 1049 (foto: RAAP, 21-03-2025).

Bijna een eeuw na de wijding van de kerk in Voerendaal werd in Klimmen de Sint-Remigiuskerk gesticht op gronden die sinds 968 het klooster van Saint-Remi te Reims toebehoorden. Vanuit het klooster werden de gronden ontgonnen en bij deze nieuwe ontginning hoorde ook een kerk. De ruïne van een oud gebouw – mogelijk een Romeinse wachttoren – werd aangepast tot kerktoren en aan de oostzijde werd een schip tegen de toren gebouwd. De kerk werd in 1288 door brand verwoest maar zo’n 40 jaar later herbouwd.8 Remigius van Reims (436-533) was in tegenstelling tot Laurentius geen martelaar uit de Romeinse tijd, maar een bisschop uit de Frankische tijd.

4.1.1 Introductie

Zoals uit de landschapsbiografie van Voerendaal blijkt heeft de gemeente veel archeologische resten in haar bodem. Deze vertellen ons hoe vroegere generaties leefden en hoe onze samenleving er toentertijd uitzag. De oudste resten zijn aangetroffen nabij Ubachsberg en gaan terug tot het midden-paleolithicum (circa 300.000-35.000 jaar geleden). De meeste archeologische vindplaatsen uit Voerendaal dateren echter uit de Romeinse tijd. De gemeente werd toen doorsneden door de Via Belgica, de Romeinse weg van Boulogne-sur-Mer naar Keulen die o.a. bij de Midweg over een groot deel is teruggevonden. Aan weerszijden van deze weg lagen grote agrarische villacomplexen, zoals de beroemde villa Ten Hove en inheems Romeinse nederzettingen. Langs de Via Belgica en de secundaire wegen werden de bewoners na hun dood begraven in grafvelden en individuele grafmonumenten. Zo is er in 1917 nabij de villa Ten Hove een vrouwenhoofd uit zandsteen aangetroffen, de zogenaamde Dame van Voerendaal, dat waarschijnlijk onderdeel van haar grafmonument langs de Via Belgica is geweest. Naast villa’s en de Dame van Voerendaal, is de kerk van Klimmen mogelijk gebouwd op een voormalige Romeinse wachttoren. Onze gemeente heeft dus vele sporen van een rijk Romeins verleden. Maar ook nederzettingsresten uit de ijzertijd en (vroege) middeleeuwen is een aantal keer aangetroffen, waaronder bij het villaterrein Ten Hove.

Al sinds 2007 (ingang Wet op de Archeologische Monumentenzorg) zijn de gemeenten in overwegende mate verantwoordelijk voor het behoud van hun archeologische erfgoed. De archeologie werd een verplicht en geïntegreerd onderdeel van het ruimtelijke besluitvormingsproces. Vanaf die tijd moest bij de ruimtelijke besluitvorming ook het archeologische belang worden afgewogen tezamen met andere belangen. Na het ingaan van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg in 2007 hebben de Parkstadgemeenten, waartoe ook Voerendaal behoort, de krachten gebundeld om een eigen grensoverschrijdend archeologiebeleid te ontwikkelen.35

Omdat de gemeente als bevoegde overheid beslissingsbevoegdheid heeft over archeologische belangen binnen de ruimtelijke ordening hebben de parkstadgemeenten in 2011 een regioarcheoloog aangesteld. Met een samenwerkingsverband tussen de Parkstadgemeenten wordt geïnvesteerd in gemeentegrensoverschrijdende kennis, identiteit en kwaliteit.36

4.1.2 Wettelijke taken

Het taakveld archeologie is in Voerendaal ondergebracht bij een ambtenaar die archeologie in de portefeuille heeft en wordt in samenwerking met de regioarcheoloog, die door alle Parkstadgemeenten tezamen is aangesteld, uitgevoerd.37

Het gemeentelijk archeologiebeleid sluit aan op de principes die in het Verdrag van Malta zijn verwoord en met de invoering van de Wamz zijn verankerd in de Nederlandse wetgeving. Sinds het van kracht worden van de Wamz moet de gemeente verantwoordelijkheid nemen voor het behoud van het bodemarchief en derhalve archeologie als volwaardige wegingsfactor meenemen in de belangenafweging bij besluitvorming over ruimtelijke ingrepen. De doelstelling om het archeologische bodemarchief in situ te behouden staat voorop. Als behoud en bescherming van archeologische resten in de bodem niet mogelijk blijken te zijn, dienen de resten deskundig te worden onderzocht en gedocumenteerd. Deze onderzoeken dienen uitgevoerd te worden door gecertificeerde bureaus. De gemeente is bevoegd gezag en ziet toe op de kwaliteit van het onderzoek. Dit betekent dat de gemeente bepaalt in welke gevallen onderzoek nodig is, zelf een beslissing neemt over de resultaten van de onderzoeken ([selectie]besluit) en aanvullende eisen kan stellen aan de uit te voeren onderzoeken.38 Tevens voorziet het Verdrag van Malta in een informatieplicht met uitwisseling van de meest recente gegevens aan het publiek. Dit kan door middel van bijvoorbeeld lezingen of open dagen op archeologische opgravingen of tot publieksgerichte ontsluiting van archeologische waarden door middel van bijvoorbeeld exposities.

4.1.3 Beleid

In eerste instantie heeft RAAP voor de Parkstadgemeenten een uitgebreid bureauonderzoek uitgevoerd.39 Op basis daarvan is een serie kaarten vervaardigd, waaronder de archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart. Deze beleidsadvieskaart uit 2007 heeft als basis gediend voor de regels met betrekking tot archeologie (opname ondergrenzen) in de bestemmingsplannen die vanaf deze periode vervaardigd zijn. In 2013 is deze kaart geactualiseerd en op 30 januari 2014 door de gemeente Voerendaal vastgesteld.40 De kaart is een belangrijk onderdeel van het toetsingskader bij het invullen van het gemeentelijke archeologiebeleid in de sfeer van de ruimtelijke ontwikkeling.

Op deze archeologische beleidskaart zijn gebieden waarvoor dezelfde beleidsuitgangspunten gelden samengevoegd. Zo zijn er zes archeologische waardecategorieën ontstaan (figuur 22). Per beleidscategorie is bepaald of archeologisch onderzoek nodig is en wanneer vrijstelling van onderzoek kan worden verleend (zogenaamde ondergrenzen). Niet altijd en overal is archeologisch onderzoek namelijk noodzakelijk. Het doel van een gedegen archeologiebeleid is juist om het nut en de noodzaak van archeologisch onderzoek te kunnen bepalen. In figuur 22 staan de ondergrenzen vermeld die in de gemeente Voerendaal worden gehanteerd.41

Figuur 22. De verschillende beleidscategorieën in de gemeente Voerendaal.

In Voerendaal zijn twee archeologische terreinen aangewezen als Rijksmonument. Dit zijn allereerst de bekende Romeinse villa Ten Hove, die vooralsnog de meest indrukwekkende van Nederland is.42 Ook het terrein van de villa bij Colmont (Ubachsberg) is een archeologisch Rijksmonument. Deze terreinen hebben een wettelijk beschermde status (waardecategorie 1). Voor deze terreinen is de minister van OCW, in de praktijk de RCE, bevoegd gezag bij enkelvoudige aanvragen. Dat zijn aanvragen voor alléén een archeologische rijksmonumentenactiviteit. Bij meervoudige aanvragen is de gemeente bevoegd gezag voor vergunningverlening voor een archeologische rijksmonumentenactiviteit. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), in de praktijk de RCE, heeft dan recht van advies en instemming over de archeologische rijksmonumentenactiviteit.43

Figuur 23. Terrein waar de resten van de Romeinse villa Kolmonderweg/Karstraat (Colmont)zijn gevonden. (foto: RAAP, 21-03-2025).

4.1.4 Doelstellingen

Het archeologisch erfgoed vertelt ons hoe vroegere generaties in Voerendaal leefden en hoe onze samenleving er toentertijd uitzag. Het vertelt ons iets over onszelf, onze cultuur en onze identiteit. Het is dan ook vooral van belang voor het grote publiek, met name de bewoners. Gelet op het belang dat het erfgoed heeft voor bewoners, alsook voor de wetenschap, dient die aantasting van archeologische vindplaatsen door toekomstige bodemontwikkelingen te worden beperkt. Het archeologisch beleid van de gemeente Voerendaal heeft dan ook tot doel haar archeologische erfgoed te beschermen en te ontsluiten als bron van het ‘gemeenschappelijke geheugen’ en als middel voor wetenschappelijke studie, zonder meer maatschappelijke lasten in het leven te roepen dan strikt noodzakelijk.44 Daarnaast wil zij ook op het potentieel van archeologische resten inzetten om het toerisme en de economie te binnen de gemeente te versterken.

4.1.5 Ambities

Villa Ten Hove Voerendaal

De trots van Voerendaal is de Romeinse villa Ten Hove, de indrukwekkendste van Nederland. Hoewel in Zuid-Limburg en ook in Voerendaal meer Romeinse villa’s gevonden zijn, is Ten Hove vanwege zijn omvang wel een unieke ‘parel’. We zien dit daarom als een van de belangrijkste identiteitsdragers van onze gemeente. Als symbool hiervan is in opdracht van de gemeente voor het station van Voerendaal het beeld van de Dame van Voerendaal opgericht. Dit is een vergrote replica van het vrouwenhoofd dat in 1917 werd gevonden. Ze is hét visitekaartje van Voerendaal.

Figuur 24. Kunstwerk ‘Dame van Voerendaal’ aan het station van Voerendaal (foto: RAAP, 21-03-2025).

De gemeente heeft het initiatief genomen om de Villa Voerendaal zichtbaar en beleefbaar te maken. Naar aanleiding van een Europese subsidie is een internationale samenwerking ontstaan tussen Nederland, België en Duitsland, gericht op het toegankelijk maken van het Romeinse erfgoed voor een breed publiek. Onder de naam VIAVIA kunnen bezoekers vanaf 2027 lands- en taalgrenzen oversteken om ondergedompeld te worden in de wereld van de Romeinen.

Op negen locaties worden binnen het project VIA VIA verrassende ervaringen ontwikkeld rond het Romeinse verleden. Denk aan interactieve wandelroutes, tentoonstellingen en immersieve ruimten in musea, die het leven van de Romeinen tussen Maas en Rijn tastbaar maken.

Villa Voerendaal is één van deze negen hotspots. Hier zal een landschapselement verrijzen dat het Romeinse verleden op eigentijdse wijze tot leven brengt en hint naar wat verborgen ligt onder de grond.45

Via Belgica

Het Romeinse verleden wordt in de regio verbonden aan de Via Belgica. De gemeente is betrokken bij verschillende samenwerkingsverbanden omtrent dit thema. Ook wordt er ingezet op educatie, toerisme en recreatie om het Romeinse verleden voor het voetlicht te brengen. De gemeente is hier financieel bij betrokken en neemt deel aan de projectgroep en het bestuurlijk overleg. Ook organiseert de gemeente activiteiten rond het Romeinse verleden die gekoppeld worden aan de Via Belgica. Daarnaast neemt ze deel aan activiteiten die vanuit het project worden georganiseerd, zoals lichtfestival LUX in de winter van 2023-2024. In Voerendaal vallen de Romeinse villa Ten Hove, het beeld van de Dame van Voerendaal, de wachttoren bij de kerk in Klimmen en de plaquette aan de Bergseweg waar delen zijn gevonden van de Via Belgica, onder de bezienswaardigheden. Verder wordt op het thema aangehaakt door ondernemers met wijnen, kersen, Romeinse kippen, de steengroeve etc.

Exposities

In het kader van het toegankelijk maken van het lokale erfgoed voor een breder publiek, zijn recent in de hal van het gemeentehuis vitrines geplaatst. In deze vitrines worden zorgvuldig geselecteerde objecten tentoongesteld die elk een bijzonder aspect van onze geschiedenis belichten. Met dit initiatief beoogt de gemeente een tastbare verbinding te leggen tussen verleden en heden op een laagdrempelige manier. Het vormt tevens een mogelijke opmaat naar verdere projecten die het culturele erfgoed van Voerendaal op eigentijdse wijze zichtbaar maken.

4.2.1 Introductie

De gemeente Voerendaal omvat verschillende dorpen, gehuchten en buurtschappen met karakteristieke en monumentale gebouwen. Het gaat zowel om carréboerderijen als kerken en kastelen waarvan vele opgetrokken zijn uit de voor de streek bekende Kunradersteen. In totaal zijn binnen de gemeente 100 gebouwen als Rijksmonument aangeduid. Dit zijn monumenten van nationaal belang. Er zijn geen gemeentelijke monumenten.

De monumenten bepalen sterk het uitzicht en karakter van de dorpen en gehuchten. Daarom heeft een aantal de status van rijksbeschermd of gemeentelijk beschermd dorpsgezicht gekregen, zoals het gehucht Winthagen (figuur 25, rijksbeschermd) en het Laurentiusplein en omgeving (figuur 21, gemeentelijk beschermd dorpsgezicht) in Voerendaal. Deze laatste is ingericht als mijnwerkerskolonie in de geest van een tuindorp en wordt gekenmerkt door het smalle stratenpatroon met bebouwing, het plein en het gebruik van groen. Bij stedenbouwkundige ontwikkelingen dienen de cultuurhistorische kwaliteiten van deze gebieden en de waarde van de (Rijks)monumenten gewaarborgd te blijven.

Figuur 25. Winthagen, idyllisch gelegen in een droogdal op de overgang van het plateau van Ubachsberg naar het Bekken van Heerlen (foto: RAAP, 21-03-2025).

De gemeente streeft naar het behoud van de kwaliteiten en waarden van het bouwkundig erfgoed. Dit doet de gemeente door, waar mogelijk, de verduurzaming van (Rijks)monumentale en karakteristieke gebouwen en hergebruik van duurzame materialen te stimuleren. Hiermee draagt de gemeente bij aan het in stand houden van haar (rijks)monumentale en karakteristieke gebouwen, ook voor toekomstige generaties.

4.2.2 Wettelijke taken

Bij aanvragen van omgevingsvergunningen toetst de gemeente of de toekomstige ontwikkelingen wijzigingen aanbrengen aan een monument of effect hebben op het monument. Op basis van het decentraal-tenzij-beginsel46 uit de Omgevingswet, is de gemeente bevoegd gezag voor Rijksmonumentactiviteiten en Werelderfgoedactiviteiten.47 Specifiek gaat het hierbij om de gemeentelijke beoordeling of sprake is van een zogenoemde ‘Rijksmonumentenactiviteit met betrekking tot een gebouwd of aangelegd monument’. Dit betreft een vergunningsplichtige activiteit onder de Omgevingswet. Artikel 5.1, lid 1, onder b van de Omgevingswet bepaalt namelijk dat het verboden is om zonder omgevingsvergunning deze activiteit uit te voeren. Gemeenten kunnen eigen beschermde monumenten aanwijzen en zelf de regels daaromtrent bepalen.

4.2.3 Beleid

In de gemeentelijke Welstandsnota is de gemeente Voerendaal ingedeeld in drie welstandsgebieden, lopend van niveau 1 (hoogste niveau, vb. historische dorpskernen) tot en met niveau 3 (laagste niveau, vb. bedrijventerreinen). Er zijn geen welstandsvrije gebieden. Elk niveau heeft een aantal criteria waaraan ze bij vergunningaanvragen op beoordeeld worden. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij het college van burgemeester en wethouders, die advies inwinnen bij de dorpsbouwmeester of welstands- en monumentencommissie.48

In de welstandsnota is per type gebied (bijv. historische kernen of voltooide woonwijken) aangegeven wat de beoordelingscriteria zijn en worden referentiebeelden gegeven. Elk deelgebied is daarnaast van een beschrijving voorzien. Voor monumenten, karakteristieke panden en beschermde dorpsgezichten zijn aanvullende criteria geformuleerd die gericht zijn op het zo authentiek mogelijk behouden van deze zaken. Door de heldere criteria en gebiedsbeschrijvingen is er maatwerk per gebied mogelijk en kan de beoordeling zo objectief mogelijk plaatsvinden.

Karakteristieke panden

De eerste gemeentelijke inventarisatie van karakteristieke panden is in 2020 uitgevoerd door ANNO Bouwhistorie ten behoeve van het omgevingsplan.

Tot op heden ontbrak een beleidsmatige route voor het actualiseren van deze lijst, waardoor eigenaren hun pand niet konden laten toevoegen. Met onderstaande procedure wordt hier invulling aan gegeven.

Een particuliere eigenaar kan bij de gemeente een verzoek indienen om zijn of haar pand de formele status van karakteristiek pand toe te kennen. Hierna wordt een voorselectie gedaan door de afdeling vergunningverlening op basis van de criteria van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) (zie bijlage 5Waarderingscriteria RCE). Indien akkoord, worden de ingediende casussen gebundeld, waarna één keer per jaar een beoordeling plaats vindt met een vergunningverlener, Anno Bouwhistorie, en de aanvrager. De kosten hiervoor zijn voor de aanvrager. Een prijsindicatie kan via de gemeente worden opgevraagd via planbureau@voerendaal.nl. Bij een positieve beoordeling wordt het pandtoegevoegd aan de inventarisatie met karakteristieke panden.

Figuur 26. De drie niveaus van de Welstandsnota van Voerendaal.

4.2.4 Doelstellingen

De gemeente heeft een inventarisatie laten maken van karakteristieke en beeldbepalende bouwwerken.49 De kern van dit document is een overzicht van de ongeveer 180 karakteristieke en beeldbepalende panden, geordend per kern en voorzien van onder meer een foto, beschrijving en waardering. Via de nieuwe Erfgoedstandaard, of Erfgoed Registratie Systeem (ERS)50, wil de gemeente haar erfgoedregistratie binnen deze standaard brengen, om zo het erfgoed letterlijk op de kaart te zetten. Op deze manier voldoet het aan de wettelijke verplichting om het erfgoed te ontsluiten in het Digitaal Stelsel Omgevingswet.

Tot slot heeft Voerendaal tot doel om de monumenten en karakteristieke panden binnen de gemeente te verduurzamen. In het Nationaal Klimaatakkoord is afgesproken dat alle gemeenten werken naar een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050. Voerendaal heeft daarop, samen met de Parkstadgemeenten, de ambitie uitgesproken om in 2040 energieneutraal te zijn. Monumenten en karakteristieke panden zijn onderdeel van de gebouwde omgeving binnen de gemeente Voerendaal. Voor de verduurzaming van Rijksmonumenten volgt de gemeente de richtlijnen van de RCE. De RCE subsidieert geen verduurzamingsmaatregelen, maar biedt wel (financiële) ondersteuning aan eigenaren van Rijksmonumentale panden. De gemeente verstrekt zelf geen subsidies voor verduurzamingsmaatregelen.

4.2.5 Ambities

De gemeente Voerendaal heeft al een eerste inventarisatie uitgevoerd naar beeldbepalende en karakteristieke bouwwerken (zie § 4.2.4). Vanuit het Rijk is de vraag gekomen om ook erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog, de periode van de wederopbouw / Koude Oorlog en de periode 1965-1990 aan te duiden als behoudenswaardig monument en deze in de monumentenlijst op te nemen. Ook kenmerkende stedenbouwkundige structuren binnen de gemeente, zoals het Laurentiusplein en omgeving, verdienen aandacht om deze als behoudenswaardig erfgoed te beschermen bij toekomstige ontwikkelingen.

Kerken zijn belangrijk voor het beeld van de dorpen en het landschap. Een deel van de kerken is beschermd als Rijksmonument, de andere hebben geen beschermde status. De kerken vragen binnen de monumenten een aparte aanpak vanwege hun religieus karakter. Het is voor de gemeente belangrijk dat er nagedacht wordt over hoe met kerkgebouwen in de toekomst wordt omgegaan, ook als ze hun religieuze functie verliezen, en hoe de kwaliteiten van het gebouw zich verhouden tot aanpassingen die nodig zijn voor het gebruik en de verduurzaming ervan. Een mooi voorbeeld van een herbestemming is de kerk Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand in Kunrade (figuur 27).51 In het gebouw is een kleinschalige woonzorgvoorziening gerealiseerd. Met deze herontwikkeling wordt tegemoetgekomen aan de toenemende (maatschappelijke) vraag naar betaalbare kwalitatief hoogwaardige zorghuisvesting in de regio Parkstad. Het gebouw heeft tevens een sociaalmaatschappelijke wijkfunctie, terwijl ook de kapelfunctie is behouden.

Figuur 27. Zorghuis alias kerk O.L.V. Altijddurende Bijstand te Kunrade (bron: Zorghuis Kunrade).

De gemeente heeft dan ook de ambitie uitgesproken voor de mogelijke opzet van een Kerkenvisie, waarin uitgewerkt wordt hoe de gemeente met haar kerkgebouwen wil omgaan. Het samenwerkingsverband Toekomst Religieus Erfgoed biedt handvatten voor het opstellen van een Kerkenvisie.52 De visie zou breder opgezet kunnen worden en naast herbestemming van kerkgebouwen aandacht kunnen hebben voor herbestemming van waardevolle gebouwen in het algemeen. Daarnaast wordt bekeken of het opstellen van de Kerkenvisie een grensoverschrijdend project kan worden met de andere Parkstadgemeenten, vergelijkbaar met het archeologiebeleid.

De gemeente Voerendaal heeft in het coalitieakkoord ook de ambitie uitgesproken om het erfgoed meer beleefbaar te maken en zo het toerisme in de streek te versterken.53 Het wil onder meer de routestructuren verbeteren en bekijkt de mogelijkheden voor e-mobility. Wandel- en fietsroutes kunnen karakteristieke monumenten, zoals kerken en kastelen, verbinden en zo het verhaal van de plek vertellen. Ook wil het gebouwen, inclusief (historisch) interieur, meer openstellen voor het publiek. In Voerendaal bevinden zich op korte afstand van elkaar vier kastelen: Rivieren, Puth, Haeren en Cortenbach. Deze hoge concentratie aan rijksbeschermde landgoederen en buitenplaatsen biedt een uitgelezen kans om deze meer in de kijker te zetten.

4.3.1 Introductie

Naast het materiële erfgoed speelt ook het immateriële erfgoed een belangrijke rol in de regionale identiteit. Limburg staat bol van tradities en gebruiken. Deze maken Limburg tot datgene waar de Limburgers zo trots op zijn. Deze tradities en gebruiken zijn diep geworteld in de samenleving en worden van generatie op generatie overgedragen. Ze vormen een verbindende factor en brengen mensen samen. Tradities en gebruiken zijn medebepalend voor de eigenheid van dorpen, gehuchten of wijken.

Immaterieel erfgoed verrijkt een samenleving, brengt nieuwe perspectieven op maatschappelijke vraagstukken en verbindt je met mensen van verschillende achtergronden doordat je bepaalde gewoonten en tradities deelt. Deze vorm van cultureel erfgoed is altijd in beweging en verandert mee met de tijd. Immaterieel erfgoed heet daarom ook wel ‘levend’ erfgoed.54 Voorbeelden van immaterieel erfgoed in Voerendaal zijn de Oogstdankfeesten, de carnavalsoptochten, de ambachten zoals het stroopmaken in Koulen, de Koninklijke schutterij Sint Sebastianus, het dialect en de talrijke volksverhalen, zoals het verhaal van ridder Kuno.

Figuur 28. Carnavalsverenigingen in de gemeente Voerendaal (bron:https://www.voelender-kunder.nl/ ).

4.3.2 Wettelijke taken

Om het belang van immaterieel erfgoed een duurzame toekomst te bieden introduceerde Unesco in 2003 het 'Verdrag ter Bescherming van het Immaterieel Cultureel Erfgoed'. Met dit verdrag roept Unesco landen op om immaterieel erfgoed te inventariseren, kennis erover te genereren en het een duurzame toekomst te bieden. Bijna 200 landen, inclusief Nederland, hebben dit verdrag inmiddels ondertekend.55 Hoe dit verder ingevuld wordt, verschilt van land tot land. In Nederland wordt het immaterieel erfgoed geïnventariseerd door het Kenniscentrum voor Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN).56

Gemeenten moeten in het omgevingsplan rekening houden met het belang en behoud van cultureel erfgoed en werelderfgoed. Dit gebeurt door inventariseren en analyseren van het erfgoed dat binnen de gemeente aanwezig is. Op basis daarvan neemt de gemeente een toereikend beschermingsregime in het omgevingsplan op.57 Met het opnemen in het omgevingsplan van locaties die verbonden zijn met immaterieel erfgoed, zoals het terrein van de schutterij (met schootsveld), draagt de gemeente bij aan de borging van immaterieel erfgoed – en dus aan de verplichtingen die voortvloeien uit het UNESCO-verdrag.58

4.3.3 Beleid

Het beleid van de gemeente Voerendaal voor het immaterieel erfgoed staat nog in de kinderschoenen. De gemeente Voerendaal heeft geen geschreven overzicht van roerend en immaterieel erfgoed. Binnen de gemeentelijke organisatie is dit ondergebracht bij de beleidsvelden ‘Sport, Onderwijs en Cultuur’ en ‘Verenigingen’. Hoewel dit enig inzicht biedt in actuele erfgoedpraktijken binnen de gemeente, is er geen systematisch vastgelegd overzicht van aanwezige gebruiken, tradities en roerende erfgoedobjecten.

4.3.4 Doelstellingen

Om aan de eisen van de Omgevingswet te voldoen, dient Voerendaal een eenduidig beleid te ontwikkelen voor het roerend en immaterieel erfgoed in zover deze gekoppeld kan worden aan de fysieke leefomgeving. In eerste instantie dient geïnventariseerd te worden welke tradities en gebruiken binnen Voerendaal leven en dient een inventaris opgesteld te worden van het roerend erfgoed, zoals bijvoorbeeld interieurs van kastelen. Daarvoor is het belangrijk om ook de ‘beoefenaars’ en de eigenaars ervan te consulteren en te betrekken in de opstelling van het beleid. Wat zijn de uitdagingen, wensen en behoeften van de immaterieel erfgoedgemeenschappen? Hoe kunnen we de beleving van het immaterieel erfgoed bij zoveel mogelijk mensen, zowel inwoners als toeristen, laten terechtkomen?59

4.3.5 Ambities

De gemeente hecht veel belang aan het vertellen van de verhalen van Voerendaal. Alleen als inwoners en bezoekers bekend zijn met het erfgoed en de verhalen die het erfgoed vertelt, gaat het erfgoed leven en krijgt het de waardering die het verdient. In het verlengde daarvan moeten de verhalen en het immaterieel erfgoed in bredere zin toegankelijker worden voor inwoners en bezoekers. Een eerste aanzet is gegeven door lokale initiatiefnemers die de website ‘Voerendaal vertelt’ hebben ontwikkeld. Op deze website kunnen Voerendalers zelf verhalen vertellen over gebeurtenissen, locaties, gebouwen etc. uit het verleden. De ambitie is om vanuit de gemeente deze website te integreren in de bestaande website over het Erfgoed in Voerendaal.60 Op deze manier wordt al het erfgoed, waaronder ook het immateriële erfgoed, op één locatie verzameld en ontsloten voor het publiek zodat ze voor de toekomst bewaard worden.

Tot slot wil de gemeente de wijnbouw in Voerendaal stimuleren. De wijnbouw die sinds het begin van de 21e eeuw in opkomst is, kan vanwege de associatie met de Romeinse wijncultuur toeristisch ook gekoppeld worden met het Romeinse verleden. Sinds 2023 zijn de wijnen van De Voerendaalse Bergen Europees beschermd (achtste BOB)61. De Voerendaalse Bergen is zo’n 900 hectare groot en beslaat een aantal heuvelhellingen in het gebied tussen Valkenburg en Heerlen. Onder meer de Vrakelberg, Kunderberg en Fromberg vallen binnen de BOB-grenzen.62 De stimulans voor wijnproductie kent een raakvlak met het behoud van cultuurhistorische landschappen (zie § 4.4).

Figuur 29. Wijndomein Fromberg (bron: https://www.wandel.nl/routes/wijnroute-ubachsberg).

4.4.1 Introductie

Kenmerkend voor Parkstad is de verwevenheid van stad en platteland. De stedelijke concentraties van Parkstad (gemeenten Heerlen, Brunssum, Landgraaf en Kerkade) worden afgewisseld met parken en natuurgebieden. De gemeenten daar omheen, waaronder Voerendaal, hebben een meer landelijk karakter, met dorpen afgewisseld met kleinschalige glooiende landschappen. Deze diversiteit maakt Parkstad zo’n energieke en dynamische regio. De gemeente Voerendaal is gelegen aan de zuidwestrand van Parkstad, waar de overgang plaatsvindt naar het landelijke Heuvelland. Voerendaal kan zo als het ware gezien worden als de groene poort vanuit Parkstad naar het Heuvelland.

Het glooiende Zuid-Limburgse landschap kent drie belangrijke identiteitsdragers: het reliëf met zijn unieke landschapselementen, de waterhuishouding en de dorpen. Zij bepalen in belangrijke mate de structuur van het landschap. Water speelt een cruciale rol. Door millennia-lange erosie van het oorspronkelijke plateau zijn de dalen ontstaan die voor de kenmerkende hoogteverschillen zorgen en waardoor de huidige beken stromen. Daarnaast vinden we in Voerendaal graften en holle wegen, die vrijwel uitsluitend op de Zuid-Limburgse hellingen gevonden worden. Binnen het glooiende landschap van beken, graften en holle wegen hebben zich dorpen ontwikkeld bestaande uit carréboerderijen, huizen, wegkruizen en – op de markantste locatie – de kerk. Kerken zijn niet alleen beeldbepalend, ze vertellen vaak als oudste gebouwen in een plaats ook bijzondere verhalen. Zo is in de kerk van Klimmen Romeins bouwmateriaal in de muren verwerkt en is de St. Laurentiuskerk in Voerendaal de enige kerk in Nederland die ooit door een paus is ingewijd.63 De kerken zijn dan ook onlosmakelijk verbonden met de cultuurhistorie van de gemeente.

Figuur 30. Zicht op Klimmen vanuit het oosten (bron: RAAP, 21-03-2025).

4.4.2 Wettelijke taken

Conform het Rijksbeleid is de gemeente verplicht cultuurhistorie in het omgevingsplan op te nemen. De verplichting vloeit voort uit het Verdrag van Granada uit 1985 dat door Nederland in 1994 is geratificeerd. Het verdrag bevat bepalingen aangaande inventarisatie, documentatie, bescherming en restauratie van onder meer cultuurlandschappen.64

4.4.3 Beleid

De gemeente heeft de cultuurlandschappelijke eenheden inzichtelijk gemaakt in het Bestemmingsplan Buitengebied (bijlage 3: Gebiedsdifferentiatiekaart). Van deze gebieden is aangegeven hoe kwetsbaar ze zijn op het vlak van hydrologie, bodemkunde, ecologie en visueel. Deze kwetsbaarheid wordt in combinatie met de gebiedskenmerken gebruikt bij de beoordeling van ontwikkelingen. Hiermee zijn de gebiedskenmerken geborgd.

De bestaande waardevolle landschapselementen in het buitengebied zijn in 2022 geïnventariseerd. De inventarisatie heeft betrekking op het grootste deel van het buitengebied van de gemeente. Belangrijke uitzonderingen zijn landgoederen, Natura 2000-gebieden en de meeste eigendommen van het Waterschap Limburg.65 De huidige juridische beschermingsregeling daarvoor is geactualiseerd in het ‘Paraplubestemmingsplan landschapselementen’. Daartoe is in 2025 een ‘Paraplubestemmingsplan landschapselementen’ vastgesteld.. Dit met als doel een passende juridische bescherming voor de landschapselementen. Naar aanleiding van zienswijzen is een deel van de landschapselementen opgenomen in de separate actualisatie van de bomenverordening: de Verordening bomen en houtopstanden 2025. De bescherming van graften, holle wegen en poelen is geregeld in het Paraplu bestemmingsplan landschapselementen. De bescherming van bomen en houtopstanden, zoals bosjes, singels en hagen is geregeld in de Verordening bomen en houtopstanden 2025.66 De impact voor aanvragers van daarin opgenomen omgevingsvergunning kap is beperkter dan bij een aanlegvergunning op grond van het Paraplubestemmingsplan.

Op de website van de gemeente Voerendaal zijn de regelingen voor de bescherming van bomen, houtopstanden en andere landschapselementen opgenomen.67 Ook zijn hier de kaarten in te zien met de beschermde bomen, houtopstanden en andere landschapselementen.

4.4.4 Doelstellingen

De doelstellingen die de gemeente Voerendaal hanteert borduren voort op de nationale en provinciale kaders die opgesteld zijn in aanloop naar de Omgevingswet. Op 10 juli 2022 heeft het Rijk de Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) vastgesteld. In de startnotitie heeft het Rijk doelen geschetst op het gebied van natuur, water en klimaat, waaraan Nederland moet voldoen. De NPLG is echter door het Rijk in 2024 stopgezet. Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur werkt nu de nieuwe aanpak Ruimte voor Landbouw en Natuur uit. Hiervoor wordt in de toekomst een nieuw participatietraject opgestart.68

De provincie heeft voor Zuid-Limburg in 2023 het Panorama Zuid-Limburg (PZL) opgesteld.69 Met de PZL is een toekomstperspectief voor Zuid-Limburg in 2050 ontwikkeld waarin de belangrijkste ruimtelijke opgaven bij elkaar zijn gebracht. Uitgangspunt hierbij vormde het bestaande ruimtelijk beleid zoals in de nationale en provinciale omgevingsvisies is vastgelegd. Panorama Zuid-Limburg gaat echter een stap verder door de relevante ruimteclaims als gevolg van het ruimtelijk beleid te verbeelden en op een integrale wijze te combineren tot een consistent toekomstbeeld. Hierdoor zijn (nog te maken) noodzakelijke ruimtelijke keuzes scherper in beeld gekomen.70

Voor het cultuurhistorische landschap vormt het belangrijkste ontwikkelprincipe het herstellen van de beekdalen waarbij cultuurhistorische elementen zoals hellingbossen, heggen, graften, terrassen en bronbeekjes teruggebracht worden. Daarnaast wordt het kleinschalig karakter van de dorpen in de dalen behouden en verduurzaamd.71

4.4.5 Ambities

De gemeente Voerendaal heeft haar ambities in verband met het (cultuur)landschap verwoord in de Integrale Visie Openbare Ruimte Voerendaal.72 Belangrijkste uitgangspunt is om karakteristieke landschapselementen te behouden, te beschermen en zo nodig te herstellen.73 Landschapselementen worden in hun ruimtelijke context bezien. Zo geeft bijvoorbeeld het herstel van graften samen met extensief agrarisch medegebruik een impuls aan de biodiversiteit.74 Daarnaast wil het groene landschappen met elkaar verbinden en aantrekkelijk maken voor toerisme. Een lopend project in deze is het Oerland van Kalk. In samenwerking met de gemeente Voerendaal, Simpelveld en Heerlen heeft IBA een landschappelijke visie voor het gebied opgesteld.75 Het is een gebied met grote kwaliteiten: met een uniek natuurgebied, gebouwen van Kunradersteen en adembenemende vergezichten.

Figuur 31. Symbolische toegangspoort tot het Oerland van Kalk, ingehuldigd in 2023 (bron: Scheren, 2023).

Ook heeft de gemeente de ambitie uitgesproken om de lokale identiteit en de historie van de openbare ruimte te bewaren. Het wil cultuurlandschappelijke elementen die eigen zijn aan Voerendaal behouden en versterken, zoals het Land van Kalk, de Kunradersteengroeve en wijngaarden.76

6.1.1 Bouwkundige monumenten

Een deel van de monumenten binnen de gemeente (in de zin van de Omgevingswet, dat zijn dus waardevolle gebouwde objecten ongeacht een beschermde status) is beschermd als Rijksmonument. Dit zijn objecten die van nationaal belang zijn. Op meer lokaal niveau is er geen bescherming van monumenten in de vorm van gemeentelijk monument, beeldbepalend pand of iets vergelijkbaars.

Een lijst karakteristieke en beeldbepalende bouwwerken kan gebruikt worden als “inventarisatie (..) om de cultuurhistorische en karakteristieke waarden binnen de gemeente in kaart te brengen".77 De inventarisatie vormt de basis voor beleidsmatige vervolgstappen, waaronder het opnemen van een bepaalde bescherming in het omgevingsplan.

6.1.2 Stads- en dorpsgezichten

De gemeente heeft momenteel geen volledig beeld van andere waardevolle (steden) bouwkundige of landschappelijke gezichten, naast de reeds beschermde gebieden Winthagen (rijksbeschermd dorpsgezicht) en het Laurentiusplein (gemeentelijk beschermd stadsgezicht). Een vlakdekkende inventarisatie of waardering van (steden)bouwkundige ensembles en structuren ontbreekt nog.

Het uitvoeren van een integrale inventarisatie kan waardevol zijn om inzicht te krijgen in de ruimtelijke en architectonische kwaliteiten die de identiteit en uitstraling van de gemeente bepalen. Deze kennis vormt een belangrijke basis voor beleidsontwikkeling en maakt het mogelijk om zorgvuldig af te wegen tussen behoud en nieuwe ontwikkelingen. De resultaten kunnen bovendien dienen als onderbouwing voor het opnemen van passende beschermingsregimes of beleidsregels in het omgevingsplan, waarmee de gemeente invulling geeft aan haar verantwoordelijkheid om waardevolle gebieden duurzaam te beschermen.

6.1.3 Cultuurlandschappen

Cultuurlandschappen bestaan uit gebieden en de daarin voorkomende landschapselementen. Met de Gebiedsdifferentiatiekaart (zie § 4.4) heeft de gemeente een overzicht van de gebieden, die als onderdeel van het Bestemmingsplan Buitengebied 2013 zijn geborgd.

In dit bestemmingsplan zijn ook de kastelen en hun directe omgeving beschermd. De rijksbeschermde buitenplaatsen van de kastelen Cortenbach, Puth en Rivieren zijn ook als zodanig opgenomen. De landschapselementen die bij deze kastelen horen zijn niet expliciet benoemd of zichtbaar gemaakt in het bestemmingsplan. Via de beschrijvingen uit het rijksmonumentenregister zijn ze echter wel beschermd.

Daarnaast is er de inventarisatie van landschapselementen (zie § 4.4). Deze heeft betrekking op een groot deel van het buitengebied van de gemeente. Belangrijke onderdelen van het cultuurlandschap vallen echter buiten de inventarisatie, zoals de landgoederen, Natura-2000-gebieden en de meeste eigendommen van het waterschap. De landgoederen en Natura-2000-gebieden hebben al een eigen bescherming. Het waterschap is een eigen publiekrechtelijke instantie en gaat over zijn eigen beleid wat betreft bescherming van het cultuurlandschap. Van de landschapselementen die wél geïnventariseerd zijn, zijn graften en steilranden, holle wegen en poelen opgenomen in het Paraplubestemmingsplan Landschapselementen (2025) en daarmee beschermd. Andere geïnventariseerde landschapselementen zoals boomgaarden, hagen en singels zijn niet opgenomen in het Paraplubestemmingsplan. Hagen en singels zijn opgenomen op de kaart beschermde bomen en houtopstanden van de Verordening bomen en houtopstanden 2025, en zijn daarmee ook beschermd, echter met een minder zwaar beschermingsregime dan in het Paraplubestemmingsplan landschapselementen. Boomgaarden zijn niet opgenomen in het Paraplubestemmingsplan landschapselementen, noch in de Verordening bomen en houtopstanden 2025 en dus niet beschermd,

De Erfgoedstandaard ERS – waarvan ook de gemeente Voerendaal aan de wieg heeft gestaan (zie ook bijlage 3, onderdeel 7) – werkt met erfgoedthema’s.78 Deze zijn in de tabel op de volgende pagina weergegeven. De inventarisatie van landschapselementen in de gemeente heeft betrekking op het thema ‘landbouw en bosbouw’. In de andere thema’s zijn nog geen (vastgestelde) inventarisaties uitgevoerd in de gemeente.

Op dit moment heeft de gemeente dus geen volledig beeld van al het cultuurlandschappelijke erfgoed in de volle breedte die de Erfgoedstandaard aangeeft. Met het uitbreiden van inventarisaties in de andere erfgoedthema’s wordt uiteindelijk al het erfgoed in de gemeente in kaart gebracht, zoals de Omgevingswet van ons vraagt. Een dergelijke erfgoedkaart, ook wel cultuurhistorische waardenkaart genoemd, geeft een helder overzicht van welk erfgoed er in de gemeente aanwezig is. Een kaart richt zich vanzelfsprekend op de fysieke leefomgeving. Immaterieel erfgoed dat geen directe relatie heeft met een locatie in de fysieke leefomgeving zal op een andere manier geregistreerd moeten worden.Dit laatste is echter geen verplichting vanuit de Omgevingswet.

Een goed overzicht van het erfgoed maakt het niet alleen voor iedereen duidelijk waarover we het eigenlijk hebben als we het over erfgoed hebben. Een goed overzicht is belangrijk om de gemeente handvatten te geven bij onder meer de uitvoering van beleid, het richting geven aan nieuwe ontwikkelingen en het opnemen van erfgoed in het omgevingsplan.a

Tabel 1. Erfgoedthema’s binnen de Erfgoedstandaard ERS..

6.1.4 Archeologische monumenten

Op dit moment gebruikt de gemeente twee archeologische beleidskaarten. In 2007 is er een archeologische verwachtingskaart opgesteld, die vertaald is naar een beleidskaart. In 2014 is op basis van dezelfde verwachtingskaart de beleidskaart uit 2007 geactualiseerd. De kaart uit 2014 is alleen voor Voerendaal-Kunrade vertaald naar (bestemmings)planregels en dus niet voor de hele gemeente. In de rest van de gemeente wordt de kaart uit 2007 gebruikt. De erfgoedverordening hanteert ook de vrijstellingsgrenzen die horen bij de kaart van 2007. Een eerste stap tot het op orde brengen van archeologie zal dan ook bestaan uit het uniformeren van de regels rond vrijstellingsgrenzen en de vigerende versie van de archeologische beleidskaart.

De gemeentelijke beleidsnota archeologie stamt uit 2019.79 Het is gebruikelijk dat archeologische waarden- en verwachtingskaarten ongeveer elke 10 jaar geactualiseerd worden. Aangezien de huidige verwachtingskaart uit 2007 en de beleidskaart uit 2014 stammen, kan gesteld worden dat die niet actueel zijn. Daarom is de planning om deze opnieuw te actualiseren in 2026.

Figuur 32. Actuele beleidskaart Voerendaal uit 2014 (Vanneste & Verhoeven, 2014).

In de kaarten is vanzelfsprekend nog geen rekening gehouden met het concept van ‘aantoonbaar te verwachten archeologisch monument’ uit de Omgevingswet (het zogenaamde amendement-Ronnes uit 2015). Dit amendement houdt in dat een gemeente alleen bescherming in het omgevingsplan mag opnemen (in de vorm van vrijstellingsgrenzen voor archeologisch onderzoek) als dit is gebaseerd op expliciete en specifiek lokale archeologische en bodemkundige informatie. Om de inventarisatie van (aantoonbaar te verwachten) archeologische monumenten in de zin van de Omgevingswet te laten voldoen aan de eisen van de wet, zullen de archeologische kaart en daarmee de daaruit voorvloeiende planregels moeten worden geactualiseerd.

6.1.5 Roerend en immaterieel erfgoed

De gemeente heeft geen geschreven overzicht van roerend en immaterieel erfgoed. De Omgevingswet vraagt roerend en immaterieel erfgoed in het omgevingsplan te beschermen, voor zover er een koppeling te maken is met een locatie in de fysieke leefomgeving. Denk bijvoorbeeld aan de locatie van een schutterij of de route van een carnavalsoptocht. Het behoud van immaterieel erfgoed is voor een belangrijk deel afhankelijk van de mensen die het beoefenen. De gemeente dient na te denken hoe ze hen hierin kan ondersteunen en dus garanties biedt voor de toekomst.

Een belangrijke – maar niet de enige – categorie roerend erfgoed zijn historische interieurs, bijvoorbeeld van kerken of kastelen maar ook van monumenten in de zin van de wet. Hiervan is geen duidelijk overzicht en dus kan het niet waar nodig bescherming geboden worden.

De legende van ridder Kuno is immaterieel erfgoed, maar er zijn geen fysieke locaties (meer) aanwezig die hier direct mee verband houden. Een koppeling van dit erfgoed met een locatie in de fysieke leefomgeving – conform Omgevingswet – is daarom niet vereist.

6.1.6 Beleidsregels omgevingsplan

Na de inventarisaties van de verschillende domeinen van het erfgoed dient het daarvoor in aanmerking komend erfgoed beschermd te worden in het omgevingsplan. Hiervoor dienen beleidsregels te worden opgesteld die gekoppeld kunnen worden aan locaties in de fysieke leefomgeving. Het opstellen van deze regels dient in samenspraak met andere beleidsvelden te gebeuren, zodat het omgevingsplan een evenwichtige toedeling van functies aan locaties kent en er dus geen strijdige regels in voorkomen.

Bij het opstellen van de regels kijken we ook waar we procedures voor de inwoners en bedrijven kunnen vereenvoudigen.

6.1.7 Subsidie

De gemeente mist een subsidiebeleid. Het toewijzen van subsidies gebeurt nu op een ad-hoc basis, waardoor er scheefgroei kan ontstaan en ongelijkheid tussen aanvragers. We willen dit naar de toekomst toe verbeteren. Dit dient twee doelen: enerzijds wordt het van tevoren duidelijk of iemand aanspraak kan maken op een gemeentelijke subsidie. Anderzijds zorgt die duidelijkheid ervoor dat iedereen gelijk behandeld wordt en verdwijnt de ad-hoc basis. Het opstellen van subsidiebeleid betekent niet direct dat er méér subsidies komen; wel dat het duidelijker wordt wanneer iemand aanspraak kan maken op een subsidie.

In een nieuw op te stellen subsidiebeleid moet onder andere komen te staan waaraan subsidieaanvragen moeten voldoen, wat het maximumbedrag is en hoe aanvullingen op subsidies van andere overheden werken.

Nieuw subsidiebeleid kan via de gemeentelijke website inzichtelijk gemaakt worden, bijvoorbeeld met een beslisboom om te bepalen of iemand aanspraak kan maken op een gemeentelijke subsidie. Ook kan deze pagina – wellicht tevens verwerkt in de beslisboom – inzicht kunnen geven in welke subsidies er bij andere overheden zijn, zoals de provincie en het rijk.

6.3.1 Villa Voerendaal

“Villa Voerendaal-Ten Hove is een diamant die de gemeente wil koesteren en borgen, waar de gemeente voor wil staan en die de gemeente wil uitdragen.” Dit zei wethouder Delsing: “De villa is – zoals het in de marketingwereld heet – hét unique selling point van de gemeente.” De villa is uniek vanwege zijn omvang, intactheid van de opgegraven locatie en rijkdom van zowel de villa als de vondsten. We vinden het daarom een van onze prioriteiten dat deze unieke villa meer bekendheid krijgt. Het betrekken van inwoners is hierbij belangrijk. De gemeente heeft hiervoor de afgelopen jaren al inzet getoond. Zo zijn er verschillende activiteiten georganiseerd, waaronder archeologische wandelingen, laagdrempelige lezingen (tijdens o.a. verschillende open monumentendagen, het oogstdankfeest, de nationale archeologiedagen), mini-expo’s, lezingen en een ‘Tussen scherf en schat-dag’ in de bibliotheek van Voerendaal. Betrokkenheid vergroot niet alleen de bekendheid van ons Romeinse verleden maar ook het draagvlak voor initiatieven die ontplooid gaan worden.

6.3.2 Kastelen

De landgoederen rond de kastelen zijn soms opengesteld, vaak ook niet. De kastelen zelf zijn geen van allen toegankelijk doordat ze in privébezit zijn. Om deze bijzondere kwaliteiten van Voerendaal beter beleefbaar te maken, willen we ons inzetten voor het openstellen van in ieder geval één van de kastelen. Zo kan ook het verhaal van ridder Kuno een ‘thuis’ krijgen.

Figuur 33. Kasteel Haeren. Het landgoed en bos zijn opengesteld voor het publiek (bron:https://voerendaal.reubsaet.net/thema/kasteel/haeren.html ).

Om het verhaal van de kastelen beter te vertellen willen we kijken of er interactieve digitale middelen zijn die hiertoe kunnen worden aangewend. Zo zouden de gesloten kastelen met een digitaal 360-graden-model bezocht kunnen worden. Met historische reconstructies, digitaal of fysiek, kunnen we de ontwikkeling van de kastelen en hun omgeving laten zien. Afhankelijk van de mogelijkheden die er ontstaan wanneer een van de kastelen geopend kan worden voor het publiek, kan deze digitale ontsluiting gekoppeld worden aan een bezoekerscentrum bij het opengestelde kasteel.

6.3.3 Digitale ontsluiting van historische verhalen

De eenvoudigste manier om verhalen breed onder de aandacht te brengen is online. De lokale initiatiefnemers hebben al een uitgebreide website met verhalen uit het verleden.81 We willen kijken hoe de gemeente hierbij kan aanhaken en bijdragen, bijvoorbeeld om de verhalen van de website door te ontwikkelen in een app of mobiele site die makkelijk te gebruiken is voor bezoekers. Deze kan ook fiets- en wandelroutes geven, waarmee de belangrijke plekken (thematisch) bezocht kunnen worden. hier kunnen ook koppelingen met bestaande websites en routes zoals de Via Belgica en de Archeoroute gemaakt worden. Met QR-codes op markante plaatsen of gebouwen kan direct naar het bijbehorende verhaal worden verwezen.

6.3.4 Toerisme

We willen nauwer samenwerken met toeristische organisaties, zoals Visit Zuid-Limburg en Land van Kalk, om de highlights van Voerendaal, de bijbehorende locaties en de andere toeristisch-recreatieve ontwikkelingen in de gemeente op een logische, systematische en toegankelijke wijze onder de aandacht te brengen. De gemeente dient een actieve rol te spelen in een sterkere koppeling tussen erfgoed en toeristische attracties waarbij ook horeca onontbeerlijk is. Meer bezoekers trekken naar deze bijzondere gemeente is wenselijk, maar we moeten ons behoeden voor massatoerisme. Rust is juist een van de kenmerken van onze gemeente. Bovendien mag de leefbaarheid in de gemeente niet lijden onder het willen uitdragen van de bijzondere kwaliteiten.

Naast lokale initiatieven wil de gemeente vooral ook regionaal samen dingen ontwikkelen. Dit creëert meer uniformiteit binnen de regio en is kostenbesparend.

6.3.5 Expositie

In de publiekshal van het gemeentehuis is in de afgelopen periode een kleine expositieruimte ingericht met topstukken uit de geschiedenis van de gemeente. Mogelijk zijn er ook andere (semi)openbare plekken in de gemeente waar tastbare herinneringen aan onze geschiedenis getoond kunnen worden. We zoeken samenwerking met depots, musea, particulieren en organisaties die nu die stukken beheren.

Toekomstige exposities kunnen ook gekoppeld worden aan actualiteiten. Zo is het in 2031 700 jaar geleden dat de ‘muntschat van Voerendaal’ werd begraven.82 Bij die gelegenheid zou (een deel van) de schat terug naar Voerendaal gehaald kunnen worden. Een tweede voorbeeld is de in 1882 geboren Leo Moulen (Kunrade), die met zijn limonademerk Noca Nola in de eerste helft van de 20e eeuw jarenlang het Amerikaanse Coca-Cola van de Nederlandse markt wist te houden.83 Zijn geboortejaar is in 2032 150 jaar geleden en dat zou aanleiding kunnen zijn de expositie dat jaar aan hem en zijn werk te wijden.

Daarnaast kan ook gedacht worden aan een expositie van volksverhalen, al dan niet in het Limburgs dialect.

Figuur 34. Leo Moulen voor de ingang van de limonadefabriek, toen nog Noca Nola genaamd (bron: https://komol.nl/ ).

6.4.1 Erfgoedcommissie

Met de heemkundekringen, de Sectie Archeologie van het LGOG, vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en de landgoederen, toeristische organisaties, IVN85 en (bewoners)verenigingen wordt onder auspiciën van de gemeente bekeken om een Erfgoedcommissie op te richten. Erfgoed is namelijk van en voor iedereen. De gemeentelijke organisatie is hierin niet leidend maar faciliterend. De Erfgoedcommissie kan fungeren als:

• •

  Verbindende schakel tussen gemeente en samenleving

  • o

    Vertegenwoordigt diverse erfgoedbelangen: van heemkundekringen tot jongeren, ondernemers en nieuwe inwoners.

  • o

    Zorgt voor participatie en dialoog tussen inwoners, experts en beleidsmakers.

• •

  Adviesorgaan voor beleid en besluitvorming

  • o

    Geeft inhoudelijk advies aan de gemeente over behoud, ontwikkeling en herbestemming van erfgoed.

• •

  Bewaker van kwaliteit en continuïteit

  • o

    Houdt toezicht op de uitvoering van het erfgoedbeleid en bewaakt de samenhang.

  • o

    Draagt bij aan een langetermijnvisie en voorkomt versnippering van initiatieven.

• •

  Initiatiefnemer en aanjager

  • o

    Stimuleert nieuwe projecten, educatieprogramma’s en publieksactiviteiten.

  • o

    Kan fungeren als denktank voor innovatieve erfgoedbenaderingen.

• •

  Kennisplatform

  • o

    Bundelt lokale en regionale expertise over erfgoed, archeologie, architectuur en geschiedenis.

  • o

    Ondersteunt de gemeente bij complexe vraagstukken en beleidskeuzes.

6.4.2 Heemkunde

De samenwerking tussen de gemeente en de heemkundekringen wordt versterkt. Bij heemkundekringen zit zeer veel kennis. We willen daarom de heemkundekringen als belangrijke adviseur benaderen voor het meenemen van cultureel erfgoed bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving.

We hechten zeer veel waarde aan de heemkundekringen omdat ze het geheugen en het historisch geweten van de gemeente zijn. Helaas vormt vergrijzing een bedreiging voor het voortbestaan van de heemkundekringen. We willen daarom kijken of we de heemkundekringen kunnen ondersteunen bij het nadenken over hoe het ledenbestand verjongd kan worden, bijvoorbeeld door een breder publiek aan te spreken.

6.4.3 Erfgoedvrijwilliger

Bij alles wat we gaan ondernemen op het gebied van erfgoed willen we ook kijken naar de potentie die de inwoners en bedrijven hebben. Vanuit de maatschappij kunnen niet alleen initiatieven komen, maar hier zijn waarschijnlijk ook mensen die zich met raad en daad willen inzetten als vrijwilliger en zo elk met hun eigen kwaliteiten bijdragen in het uitdragen van het verhaal van Voerendaal, het verhaal van ons allemaal. De hiervoor genoemde Erfgoedcommissie en de samenwerking met de heemkundekringen zijn mede belangrijk om via de diverse verenigingen de inwoners te bereiken.

Op het gebied van het betrekken van inwoners halen we inspiratie uit wat andere gemeenten in Parkstad doen. Initiatieven als ‘Heel Heerlen Graaft’ of ‘Rimburg Graaft’ zouden ook in onze gemeente navolging kunnen krijgen.

6.4.4 Erfgoedeigenaren

Daarnaast willen we gaan kijken of er een jaarlijks overleg met eigenaren van beschermd erfgoed kan komen. Bij dit overleg kan enerzijds de gemeente geïnformeerd worden over wat er speelt bij deze groep en hoe de gemeente hen van dienst kan zijn. Anderzijds kan de gemeente eigenaren informeren over wijzigingen in regelgeving, maar ook adviseren over ontwikkelingen, subsidies, verduurzaming etc. en hoe men zelf dingen kan regelen.

Mogelijk zijn er inwoners die in het bezit zijn van historische objecten die een deel van het verhaal van Voerendaal vertellen. Dit kan gaan om archeologische vondsten maar ook over andere objecten die een verhaal te vertellen hebben, zoals interieurs van kastelen of de inboedel van oude ambachten. De gemeente wil inwoners motiveren om deze bijzondere zaken te delen met de samenleving. Ook deze objecten zouden een plek kunnen krijgen in de expositieruimte in het gemeentehuis.

In hoofdstuk 7 wordt zichtbaar hoe we de komende jaren uitvoering denken te geven aan de hier geschetste erfgoedambities.