Omgevingsprogramma van afval naar grondstof

3.3.1 Inleiding

Op Europees en landelijk niveau zijn er diverse wetten en regels die direct invloed hebben op het gemeentelijk beleid. Deze beleidskaders geven richting en stellen grenzen aan het lokale afval- en grondstoffenbeleid. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste beleidskaders toegelicht, evenals de impact die zij hebben op het gemeentelijke beleid. Daarnaast wordt ingegaan op enkele relevante lokale beleidskaders. Tot slot komen landelijke programma’s actuele beleidsontwikkelingen aan bod waarmee rekening moet worden gehouden bij de vormgeving van toekomstig beleid.

3.3.2 Europese beleidskaders

Green Deal
Europa heeft zich als doel gesteld om in 2050 het eerste klimaatneutrale continent te worden. Als leidraad is hiervoor de Green Deal opgesteld. Voor een klimaatneutraal Europa in 2050 moet de economische groei worden losgekoppeld van het gebruik van hulpbronnen, en moet worden overgestapt op circulaire productie- en consumptiesystemen. Hieruit vloeit de circulaire ambitie voort om in 2050 geen grondstoffen en afval te verbranden.

Kaderrichtlijn Afvalstoffen (Kra) 
Het juridisch kader voor afvalbeheer wordt in hoge mate bepaald door Europese regels. Centraal daarin staat de Kaderrichtlijn Afvalstoffen. De richtlijn bevat het juridische kader voor de behandeling van afval in de EU. De richtlijn bepaalt dat bij het opstellen van wetgeving en beleidsinitiatieven voor de preventie en het beheer van afvalstoffen de volgende afvalhiërarchie als prioriteitsvolgorde moet worden gehanteerd: preventie, voorbereiding voor hergebruik, recycling, andere nuttige toepassingen (bijvoorbeeld energieterugwinning) en verwijdering. 

De ladder van Lansink: hoe hoger op de R-ladder, hoe duurzamer

3.3.3 Nederlandse wet- en regelgeving

Wet Milieubeheer
In de Wet Milieubeheer (Hoofdstuk 10) staat omschreven dat gemeenten de wettelijke zorgplicht hebben voor de inzameling van huishoudelijk afval. De Wet verplicht de gemeenten ook een aantal fracties gescheiden in te zamelen. Deze zorgplicht is verder uitgewerkt in het Besluit Gescheiden Inzameling Huishoudelijke Afvalstoffen (GIHA) en in de gemeentelijke Afvalstoffenverordening. 

Circulair Materialenplan (CMP1)
Het Circulair Materialenplan (CMP1) is met ingang van 1 januari 2026 in werking getreden. CMP1 volgt het Landelijk Afvalbeheerplan 3 (LAP3) op en verschuift de focus van afvalbeheer naar een integrale circulaire economie. Het plan bevat ambitieuzere normen, juridisch bindende kaders voor duurzaam afvalbeheer en stimuleert innovatieve oplossingen voor materiaalhergebruik in de hele keten, van productie tot eindproduct. De overgang van LAP3 naar CMP1 is een logische stap in de transitie naar een circulaire economie. Het nieuwe plan sluit beter aan bij de huidige doelen en ambitie om duurzamer te opereren en de materialenkringloop te optimaliseren. 

Wet Markt en Overheid
Gemeenten kunnen besluiten ook bedrijfsafval in te zamelen, bijvoorbeeld om het aantal vervoersbewegingen te minimaliseren. Hiermee concurreren zij met bedrijven. Om concurrentievervalsing te voorkomen, moeten overheden zich in die situatie aan een aantal gedragsregels houden, zoals het verplicht doorberekenen van alle kosten, een verbod bevoordeling eigen overheidsbedrijven en een verplichte functiescheiding bestuur en uitvoering. Vanwege de impact van deze gedragsregels op de administratieve organisatie en de principiële keuze om niet in te grijpen in de marktwerking, zamelt ROVA geen bedrijfsafval in. Dit kan gevolgen hebben voor bedrijven en instellingen in de gemeente Leusden. Bedrijven en instellingen die weinig afval hebben, kunnen gebruik maken van de gemeentelijke inzameling. Dat afval moet dan wel lijken op gewoon huishoudelijk afval. Zij maken gebruik van een bedrijfsafvalpas en betalen hiervoor reinigingsrecht.

3.3.4 Nationale programma's en ontwikkelingen

Uitvoeringsprogramma VANG-HHA 2021-2025
Het ‘Uitvoeringsprogramma Van Afval Naar Grondstoffen-Huishoudelijk Afval 2021 – 2025’ heeft als doel om de kwaliteit van de ingezamelde huishoudelijke afvalstromen te verhogen en daarmee de recycling te verbeteren. Het programma heeft als motto: met optimale afvalscheiding naar hoogwaardige recycling. De focus verschuift van het beperken van (huishoudelijk) restafval naar de kwaliteit en recyclebaarheid van de ingezamelde grondstoffen. Hiertoe zijn recycledoelstellingen opgesteld: 60% recycling in 2030 en 65% in 2035. 
Het ministerie van IenW heeft het Uitvoeringsprogramma VANG-Huishoudelijk Afval 2021-2025 verlengd met een jaar. De nadruk ligt ook in 2026 op het verbeteren van de kwaliteit van deelstromen door gemeenten.

Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030 (NPCE)
Het NPCE bevat maatregelen om de komende jaren zuiniger om te gaan met grondstoffen. In het NPCE zijn de meest impactvolle productgroepen (prioritaire stromen) benoemd. Hiervoor zijn transitieagenda’s opgesteld. De productgroepen consumptiegoederen, elektronische apparaten, verpakkingen en wegwerpproducten, textiel, meubels, matrassen en kunststoffen zijn direct voor het thema afval en grondstoffen van belang. Voor huishoudelijk afval geldt dat wordt gestreefd naar zoveel mogelijk hergebruik dan wel recycling. In de uitwerking van het gemeentelijk afval- en grondstoffenbeleid wordt waar mogelijk aangesloten bij de transitieagenda’s van de prioritaire stromen.

Verhoging Rijksbelastingen op verbranden afval 
De afvalstoffenheffing staat onder druk. Dit komt mede doordat het Rijk belastingmaatregelen neemt waardoor de afvalverbrandingskosten voor restafval stijgt. De verbrandingsbelasting is een rijksheffing op het verbranden van restafval, terwijl de CO₂-heffing afvalverbranders belast op basis van hun uitstoot; beide leiden tot hogere kosten in de afvalketen, die uiteindelijk doorwerken in de afvalstoffenheffing voor inwoners. Dit kan bij een ongewijzigde situatie leiden tot een stijging van 40 euro in 2029, zie onderstaande tabel. 

Deze heffingen zijn in het leven geroepen om de hoeveelheid restafval af te laten afnemen. Hierin zit ook de oplossing, beter scheidingsgedrag en een hogere kwaliteit grondstoffen houdt de heffing betaalbaar. 

Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV)
De UPV maakt producenten en importeurs financieel en vaak ook organisatorisch verantwoordelijk voor het afvalbeheer van de producten die door hen op de markt worden gebracht. Op dit moment zijn voor de volgende producten UPV’s in werking:

• Autobanden en autowrakken

• Batterijen en accu’s

• Elektrische en elektronische apparatuur

• Textiel

• Verpakkingen

• Wegwerpplastic

In veel gevallen gaat het bij Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV) om producten waar ook de gemeentelijke zorgplicht voor huishoudelijk afval voor geldt. Met name voor de producten verpakkingen en wegwerpplastic geldt dat gemeenten een duidelijke rol hebben bij de inzameling van deze producten. Voor textiel is (nog) niet duidelijk of hier een rol voor gemeenten is weggelegd. Deze UPV is sinds 1 juli 2023 van kracht. Er is ook een UPV voor luiers- en incontinentiemateriaal in de maak. De verwachting is dat dit de komende jaren in ieder geval nog niet leidt tot een vergrote capaciteit van duurzame luierverwerking. De impact van UPV’s op de inzameling van huishoudelijk afval wordt nauwlettend gevolgd om waar nodig aanvullende maatregelen te nemen. 

3.3.5 Grondstoffen en circulaire opgaven en richting voor de toekomst nationaal

Het kabinet werkt met het Nationale Programma Circulaire Economie (NPCE via vier strategieën (de vier v’s) aan een circulaire economie:

1.    Het verminderen van grondstoffengebruik voor producten; 
2.    Het vervangen van eindige/schaarse grondstoffen door hernieuwbare/minder schaarse grond-stoffen (substitutie);
3.    Het verlengen van de levensduur van producten;
4.    Het verwerken van afval tot hoogwaardige grondstoffen.

3.3.6 Lokale beleidskaders

Duurzaamheidsagenda Leusden 
In de dynamische Duurzaamheidsagenda Leusden 2016 -2030 en de herijkte agenda uit 2019 waren diverse ambities opgenomen voor het afval- en grondstoffenbeleid. De ambities uit de Duurzaamheidsagenda worden vervangen door de ambities en doelen uit de Leusdense omgevingsvisie en dit omgevingsprogramma voor afval naar grondstof. De Duurzaamheidsagenda wordt naar verwachting bij een volgende herziening van de omgevingsvisie ingetrokken. Relevant blijft de inzet voor Duurzaam Doen Leusden (hfd. 8.3.3 omgevingsvisie). ‘Duurzaam Doen Leusden stimuleert bewustwording van inwoners en bedrijven en zet aan tot een duurzame leefstijl en handelen. Wij willen duurzame initiatieven in de samenleving ondersteunen en versterken. We stellen ons daarbij ondersteunend en stimulerend op.’ In het (nog op te stellen) omgevingsprogramma duurzaamheid wordt Duurzaam Doen Leusden opgenomen. 

3.3.7 Lokale samenwerkingen

Samenwerking ROVA 
Met de toetreding tot ROVA per 1 januari 2027 sluit de gemeente Leusden zich aan bij een publieke uitvoeringsorganisatie. Deze samenwerking heeft als doel de borging van een publieke, toekomstgerichte en duurzame afvalinzameling, waarbij de gemeente haar beleidsvrijheid behoudt. In de uitvoering probeert ROVA een balans te vinden tussen de service, kosten en milieubelangen. ROVA faciliteert inwoners op een doelmatige en servicegerichte manier, terwijl de uitvoering kostenefficiënt blijft, zodat de afvalstoffenheffing beheersbaar blijft. Daarnaast ondersteunt de organisatie de gemeente bij het realiseren van haar afvaldoelstellingen, met name gericht op het verminderen van restafval en het vergroten van recycling en circulariteit.

Samenwerking AVU 
De AVU fungeert voor de Utrechtse gemeenten als een verbindende factor in een snel veranderend afval- en grondstoffenlandschap. AVU zorgt voor continuïteit, schaalvoordeel en beleidsmatige samenhang. Door de kennis en expertise van de afval- en grondstoffensector, aanbestedingen en relevant nationale beleid en wet- en regelgeving ondersteunt zij gemeenten bij het realiseren van duurzame, kostenefficiënte en toekomstbestendige oplossingen voor de overslag, het transport en de verwerking van de verschillende afval en grondstofstromen. De AVU treedt op als neutrale regisseur die belangen verbindt, kennis deelt en strategische samenwerkingen versterkt. Daarbij is de AVU bezig met het verbreden van de dienstverlening aan gemeenten. Voorbeelden daarvan zijn het aanbesteden van de inzameling en verwerking van het textiel, het faciliteren van het netwerk van circulaire ambachtscentra en het aanbesteden van de milieustraatstromen.   

Samenwerkingscoalitie Circulaire Ambachtscentra Utrecht
De Coalitie CA Utrecht zet zich in voor het tot stand brengen van intergemeentelijke samenwerking op het gebied van Circulaire Ambachtscentra en alle bouwstenen die daar onder vallen. Gemeenten in de regio Utrecht gaan samen bouwstenen, projecten en campagnes ontwikkelen en uitvoeren waarmee hoogwaardigere verwerking van het grof afval wordt bereikt. Succesvolle projecten en campagnes worden opgeschaald naar de rest van de regio.

Samenwerking Cirkelwaarde
Cirkelwaarde is een samenwerking van Circulus, AVU en ROVA. Deze samenwerking is erop gericht om gezamenlijk de afvalkennis en -expertise te vergroten en de marktkennis te versterken. Hierdoor kunnen de verschillende afval- en grondstofstromen op een duurzame manier worden verwerkt en optimaal worden benut. Sinds 1 januari 2026 verzorgt CirkelWaarde namens ROVA de inzameling en verwerking van de grondstofstromen op de Milieustraat.

Samenwerking kringloop Leusden
Kringloopcentrum Amersfoort Leusden draagt bij aan een circulaire economie door product- en materiaalhergebruik te stimuleren. Daarnaast levert het een bijdrage aan een inclusieve samenleving door waardevolle werkgelegenheid te bieden aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en samen te werken met partners als Kwintes, Abrona en Het Huis op Zuid. Tevens fungeren zij als leerbedrijf voor scholen als ROC Amersfoort, MBO Midden Nederland, Praktijkschool De Baander en Het Element. Daarnaast zijn er trajecten via onder andere Reclassering Nederland, Reclassering Leger des Heils, Inforsa Verslavingszorg en de Raad voor de Kinderbescherming. 

In 2024 zamelde Kringloopcentrum Amersfoort-Leusden in totaal 3.096.209 kilo goederen in, hiervan 562.416 kilo in de gemeente Leusden. Slechts 6% werd restafval; de rest werd hergebruikt of gerecycled. Dat leverde een CO₂-besparing van 3.431 ton op (omgerekend: de jaarlijkse opname van 456.822 bomen of de uitstoot van 1.377 huishoudens). Daarnaast biedt het kringloopcentrum als ArbeidsOntwikkelCentrum werk en begeleiding aan 531 medewerkers (69 hiervan in kringloop Leusden), waaronder vrijwilligers, stagiairs en mensen in re-integratie- en ontwikkeltrajecten. Met begeleiding en initiatieven zoals NT2-taallessen wordt werkgeluk weer haalbaar. 
Het contract verloopt per 31‑12‑2026 en dient opnieuw te worden aanbesteed.  

Samenwerking De Groene Belevenis
De Groene Belevenis verzorgt duurzaamheidseducatie op Leusdense basisscholen. Er worden lessen aangeboden over grondstoffen en circulariteit, zoals lessen over afval scheiden op de Milieustraat en over de aanpak van zwerfafval. Dit is een doorlopende leerlijn voor kinderen voor alle groepen van de basisschool.

Daarnaast verzorgt De Groene Belevenis de coördinatie voor Opgeruimd Leusden. Opgeruimd Leusden is een maatschappelijk initiatief dat al ruim 10 jaar de strijd aangaat tegen zwerfafval. Met behulp van een groeiend netwerk van meer dan 100 vrijwilligers – de Opgeruimde Leusdenaren – draagt ze actief bij aan een schoner en leefbaarder Leusden. Het initiatief combineert educatie, participatie, bewustwording en communicatie om zowel jong als oud te betrekken bij een gezamenlijke missie: een zwerfafvalvrij Leusden.

3.4.1 Participatie

In het kader van inwonerbetrokkenheid is in de voorbereiding van dit omgevingsprogramma de volgende participatiestrategie gehanteerd. Inwoners zijn in 2025 betrokken door middel van een Bewonertevredenheidsenquête 2025 grondstoffen. De enquête heeft waardevolle inzichten opgeleverd. De inzichten uit dit onderzoek worden meegenomen om de dienstverlening verbeteren. ROVA gaat de bewonertevredenheidsenquête om de 2 jaar voortzetten.

3.4.2 Inspraak

Voor dit omgevingsprogramma is er geen wettelijke verplichting tot terinzagelegging. Het college van burgemeester en wethouders stelt het omgevingsprogramma vast, tegen dat besluit is geen bezwaar of beroep mogelijk. Het omgevingsprogramma wordt bekend gemaakt op overheid.nl en treedt de dag na bekendmaking inwerking en daarmee wordt het grondstoffenbeleidsplan 2021-2025 ingetrokken.

5.2.1 Ontwikkeling van de hoeveelheid afval en grondstoffen

5.2.1 Ontwikkeling van de hoeveelheid afval en grondstoffen
De gemeente Leusden presteert relatief goed op het gebied van afval en grondstoffen. Inwoners scheiden grondstoffen zoals PMD en GFT over het algemeen goed van het restafval. Dit resulteerde in 2025 in 64 kg fijn huishoudelijk restafval per inwoner. Daarmee ligt Leusden nog 14 kg boven de gemeentelijke doelstelling van 50 kg per inwoner in 2025. Tegelijkertijd blijft de totale hoeveelheid restafval (fijn en grof) onder de Nederlandse VANG-doelstelling van 100 kg per inwoner per jaar. Onderstaand figuur en tabel geeft de ontwikkeling van de hoeveelheid restafval (kg per inwoner per jaar) weer.

Het scheidingsgedrag van inwoners lijkt in de afgelopen jaren relatief stabiel. In 2025 is niet alleen de hoeveelheid restafval afgenomen ten opzichte van 2024, maar ook de ingezamelde hoeveelheden grondstoffen zijn licht gedaald, zie onderstaande figuur en tabel.

5.2.2 Ontwikkeling van afkeur van grondstoffen

In de gemeente Leusden voldoet de kwaliteit van de ingezamelde grondstoffen over het algemeen aan de gestelde normen, met uitzondering van de PMD-fractie, zie onderstaande tabel. Sinds de introductie in 2023 van een systematische registratie van afgekeurd PMD is duidelijk geworden dat inwoners moeite hebben met het correct scheiden van deze stroom. Afgekeurd PMD kan niet worden gerecycled en wordt alsnog verwerkt als restafval. Dit leidt tot verbranding en brengt extra kosten met zich mee voor de gemeente.

Sinds 2023 wordt een deel van het ingezamelde PMD afgekeurd vanwege vervuiling. Deze ontwikkeling hangt niet samen met een verslechtering van het scheidingsgedrag van inwoners, maar met een verschuiving in de focus: van het maximaliseren van ingezamelde volumes naar het waarborgen van de kwaliteit en recyclebaarheid van het PMD. In dit kader worden de bestaande afspraken met Verpact sinds 2023 strenger toegepast en intensiever gecontroleerd.

5.2.3 Ontwikkeling van afvalstoffenheffing

De stijging van de afvalstoffenheffing is een nationale ontwikkeling. Desondanks zijn inwoners van Leusden met diftar relatief voordelig uit in vergelijking met situaties zonder diftar. Uit de nationale benchmark blijkt dat de totale afvalbeheerkosten in de gemeente Leusden relatief laag zijn ten opzichte van gemeenten met een vergelijkbare stedelijkheidsklasse (zie tabel). Dit wijst erop dat het huidige systeem bijdraagt aan een kostenefficiënte afvalinzameling.

5.2.4 Ontwijkgedrag van afvalinzameling

Het terugdringen van ontwijkgedrag bij de afvalinzameling was één van de prioriteiten uit het Grondstoffenbeleidsplan 2021–2025. In dat kader is in 2021 een afvalcoach aangesteld, met als opdracht in gesprek te gaan met inwoners en duurzaam afvalgedrag te stimuleren. Deze inzet vond plaats in nauwe samenwerking met de handhavingsorganisatie, gericht op het realiseren van structurele gedragsverandering.

Door structurele onderbezetting binnen de beleidsfunctie afval is de ontwikkeling van een integrale handhavingsstrategie echter niet verder gekomen. Daarnaast is de functie van afvalcoach sinds 2023 niet meer ingevuld. Hierdoor zijn de beoogde preventieve en gedragsgerichte interventies stilgevallen.

De locaties waar regelmatig afval wordt gedumpt zijn wel in beeld. Medewerkers van de buitendienst monitoren deze zogenoemde hotspots dagelijks en verwijderen aangetroffen afval direct om verdere bijplaatsingen en overlast te beperken.

5.2.5 Zwerfafval

De firma Florijn heeft tot april 2025 zorggedragen voor het verwijderen van zwerfafval uit de openbare ruimte. Vanaf 1 april 2025 heeft de gemeente het onderhoud weer in eigen beheer genomen.

Daarnaast verstrekt de gemeente Leusden al tien jaar subsidie aan De Groene Belevenis voor het project Opgeruimd Leusden. Dit initiatief is een samenwerking van betrokken inwoners die zich inzetten voor een zwerfafvalvrije gemeente. Door middel van opruimacties, bewustwordingscampagnes en educatie dragen zij bij aan een schonere leefomgeving. De subsidie voor dit project wordt gefinancierd vanuit de Nationale UPV-zwerfafvalvergoeding (Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid), waarmee gemeenten worden gecompenseerd voor de kosten die zij maken voor het voorkomen en opruimen van zwerfafval.

5.2.6 Communicatieplan 2021 - 2025

Avalon Advies heeft bij het Grondstoffenbeleidsplan 2021–2025 een communicatieplan opgesteld, met als doel inwoners te stimuleren minder afval te produceren en het ontstane afval beter te scheiden. Er is uiteindelijk gekozen om aan te sluiten bij de campagnes van Afval van Utrecht, het programma van Afvalverwijdering Utrecht (AVU). Dit programma richt zich op de uitvoering en communicatie van concrete oplossingen die bijdragen aan de circulaire ambities in de regio. Voorbeelden van campagnes zijn “Bak vol? Blokje om!” en “Heel Nederland Repareert”.

In de periode 2021–2025 was de inzet van communicatie voornamelijk pragmatisch en vaak ad hoc. In 2025 kwam meer structurele capaciteit beschikbaar, waardoor een communicatiekalender kon worden opgesteld die inspeelt op actuele ontwikkelingen. Dit leidde tot een zichtbare toename van de aandacht voor dit domein.

Eind 2025 is bovendien een bewonersenquête uitgevoerd naar hoe inwoners onze dienstverlening ervaren. De inzichten hieruit worden benut bij de verdere uitwerking van het omgevingsprogramma. Hieruit blijkt ook dat op onderdelen gerichte communicatiemaatregelen nodig zijn. Deze worden vanaf 2026 opgenomen in de communicatiekalender, zodat communicatie doelgerichter kan worden ingezet en beleidsdoelen beter worden bereikt.

5.2.7 Bewonerstevredenheid

Uit de Bewonertevredenheidsenquête 2025 van november 2025 blijkt dat inwoners het serviceniveau en de mogelijkheden om afval gescheiden aan te bieden (via inzameling of de milieustraat) als goed ervaren. De afvalinzameling wordt gemiddeld beoordeeld met een 7,5, vergelijkbaar met het laatste onderzoek uit 2019. Daarnaast geeft ruim 95% van de inwoners aan het afval daadwerkelijk te scheiden.

Tegelijkertijd noemen inwoners een aantal aandachtspunten:

• Meer duidelijkheid over afvalscheiding, met name wat wel en niet in de minicontainer mag;

• Meer inzicht in en begrip voor de kosten van restafval en het gebruik van de milieustraat;

• Behoefte aan een digitale milieupas; 

• Vaker legen van papier- en kartoncontainers, omdat deze snel vol raken, met name bij gezinnen;

• Betere handhaving op bijplaatsingen en dumpingen, om de openbare ruimte schoon en ordelijk te houden.