Deelprogramma Karakteristieke bouwwerken (incl. Stolpen)

1.1 Inleiding

Het huidige erfgoedregister telt 246 monumenten (rijks-, provinciaal en gemeentelijk). Hiervan zijn 83 panden en terreinen aangewezen als gemeentelijk monument. Bestuurlijk is in de omgevingsvisie (2023) Bergen NH bepaald dat ‘het aantal gemeentelijke monumenten wordt vergroot en dat de bescherming van beeldbepalende panden wordt verruimd. (We vervangen het begrip beeldbepalend pand door het begrip karakteristiek bouwwerk.) Daarnaast zetten we in op de bescherming van specifieke ensembles en de bescherming van landschapselementen en historische structuren in het omgevingsplan’.

De aanleiding om naast monumenten ook karakteristieke bouwwerken aan te wijzen, is onder meer de uitkomst van participatie die is gedaan om te komen tot een breedgedragen omgevingsvisie. Inwoners en belangenorganisaties gaven aan het straatbeeld te waarderen en te willen behouden.

Uit de ambities van de omgevingsvisie en ondersteund door moties van de raad, volgt dat er behoefte is aan meer mogelijkheden om de identiteit van de kernen te beschermen. Monumenten zijn belangrijk, maar ook veel niet-monumentwaardige panden zijn wel karakteristiek en daarom belangrijk om de cultuurhistorische kenmerken van het straatbeeld te behouden. In dit deelprogramma wordt niet vooruitgelopen op een streefgetal voor het aantal te beschermen panden. Aan de raad wordt eerst voorgelegd zich over de ambitie uit te spreken, in relatie tot capaciteit en financiële middelen.

[1] Wij vervangen het begrip beeldbepalend pand door het begrip karakteristiek bouwwerk.

1.2 Leeswijzer

Beleidskeuzes die nodig zijn om de nieuwe beschermingsvorm mogelijk en tot een succes te maken, staan in dit deelprogramma weergegeven, evenals afwegingsgronden om gefundeerd te kiezen voor het ‘label’ karakteristiek bouwwerk en dus niet een monument (welke gebieden en soorten panden in aanmerking komen voor nader onderzoek staat in paragraaf 2.8). Ook wordt beschreven hoe participatie gebeurde tot aan de vaststelling van dit programma en hoe dat na vaststelling wordt ingezet om het beleid uit te voeren (hoofdstuk 3). In hoofdstuk 4 ten slotte staat beschreven hoe de uitvoering van het beleid de komende jaren gaat gebeuren. Vanwege de samenhang met het erfgoedprogramma, wordt dit in september gepresenteerd aan de raad.

In de bijlagen staan voorbeeldregels voor de omgang met karakteristieke bouwwerken (bijlage 1) en karakteristieke stolpen (bijlage 2), de lijst potentiële karakteristieke bouwwerken in Egmond aan Zee (oude dorp, bijlage 3) en het Van Reenenpark (bijlage 4).

1.3 Aanleiding en opgaven

Dit Deelprogramma Karakteristieke bouwwerken is opgesteld met het oog op de ambitie van de raad, zoals verwoord in de omgevingsvisie (in dat stuk beeldbepalende panden genoemd) en met in achtneming van de doelen en werkwijze van de Erfgoedwet en de Omgevingswet.

Het onderwerp karakteristieke bouwwerken is zelfstandig uitgelicht en met voorrang opgepakt vanwege zijn complexiteit en omvang, maar ook omdat het fenomeen nieuw is voor de gemeente. De ambities met andere erfgoedthema’s, zoals monumenten, worden uitgewerkt in het overkoepelende Erfgoedprogramma.

Beperken regeldruk

De lichte beschermvormen ‘karakteristieke bouwwerken’ en ‘karakteristieke stolpen’ brengt voor de eigenaar minder beperkingen met zich mee dan een monument, omdat veel activiteiten vergunningsvrij uitgevoerd kunnen worden. Een eigenaar heeft hierdoor minder contactmomenten met de gemeente dan de eigenaar van een monument. Voor het aanwijzen en in standhouden van karakteristieke bouwwerken is minder aanvullende capaciteit nodig dan voor het aanwijzen en in standhouden van monumenten.

1.4 Erfgoed in de Omgevingswet

2.1 Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft wat de gemeente Bergen als definitie ziet voor karakteristiek erfgoed, wat het verschil is met beschermde monumenten, welke panden in aanmerking komen om te worden aangewezen en hoe dat wordt bepaald. Ook staat beschreven wat het pilotonderzoek ‘Beeldbepalend Erfgoed in gemeente Bergen (februari 2024)’ heeft opgeleverd aan inzichten en hoe we verder gaan met de 70 potentiële beeldbepalende c.q. karakteristieke bouwwerken die daaruit voortkomen en welke ambities er zijn voor de rest van de gemeente.

2.2 Hoe beschermen we?

Er zijn momenteel diverse beschermvormen in de gemeente Bergen. Algemeen bekend zijn de rijksmonumenten, provinciale monumenten en gemeentelijke monumenten. Dit kunnen gebouwen (Ruïnekerk) zijn, objecten (grenspalen), archeologische monumenten (Abdijterrein) aangelegde monumenten (begraafplaats Ruïnelaan) en landschappelijke structuren (zoals Torensduin in Egmond aan Zee). Alle beschermde monumenten zijn opgenomen in het erfgoedregister.

Maar er zijn ook andere vormen van bescherming. Voor archeologische waarden en verwachtingen is in de jongere bestemmingsplannen bijvoorbeeld een onderzoeksplicht geregeld. Er zijn ook veel stolpen zonder monumentenstatus opgenomen; de bescherming is meestal beperkt en gericht op behoud van de hoofdvorm en positie. Deze manier van beschermen is doorgaans beperkt en niet geschikt om sloop te voorkomen.

De Omgevingswet brengt een verandering op gang in de systematiek van beschermen. Uiterlijk in 2032 is er een definitief omgevingsplan. Alleen rijksmonumenten blijven via de Erfgoedwet aangewezen. Alle andere beschermvormen, dus ook gemeentelijke monumenten, verhuizen naar het omgevingsplan.

2.3 Wat is karakteristiek erfgoed?

Onder ‘karakteristiek erfgoed’ verstaan wij:

‘Een pand, object, onroerend goed of andere onroerende zaak die op zichzelf niet monumentwaardig is, maar door zijn verschijningsvorm of belevingswaarde wel bijdraagt aan de identiteit van (een specifiek deel van) de gemeente.

Dit deelprogramma gaat over twee vormen van karakteristiek erfgoed. In het toekomstige Erfgoedprogramma wordt dieper ingegaan op het beschermen van landschapselementen, structuren en ensembles met een waarde ‘karakteristiek’.

Karakteristieke bouwwerken

• Een bouwwerk, pand of object, met een karakteristieke en/of beeldbepalende waarde vanwege de bijdrage aan het karakter of identiteit van zijn omgeving;

• Een omgeving van een karakteristiek bouwwerk kan bijvoorbeeld zijn: een ensemble van enkele gebouwen, een historisch straatbeeld, een wijk of de bijdrage die een pand aan het landschap levert;

• Waarderingscriteria: landschappelijke en/of stedenbouwkundige situering, ensemblewaarden, architectuurhistorische waarde en de cultuurhistorische waarde;

• De gaafheid en zeldzaamheid kunnen ondersteunende overwegingen zijn, maar deze waarden kunnen ook pleiten voor een aanwijzing als (gemeentelijk) monument.

• De bouwwerken die nu een waarde cultuurhistorie hebben in bestaande bestemmingsplannen, worden opgenomen in het omgevingsplan met een waarde ‘karakteristiek bouwwerk’.

Karakteristieke stolpen

• Een gebouwtype met een specifieke karakteristieke en/of beeldbepalende waarde, dat typerend is voor Noord-Holland. Voor een stolp gelden andere planregels dan voor andere karakteristieke bouwwerken;

• De stolp heeft een kenmerkende vierkante of rechthoekige basisvorm van één bouwlaag met lage goot rondom, met een piramidedak. De hoofdvorm wordt in de meeste gevallen bepaald door een compacte groepering van woon- en stalruimten rondom ‘het vierkant’, de hoofddraagconstructie. Vaak is de voorgevel (en voordakvlak) van een stolp verbijzonderd;

• Stolpen die benoemd zijn in de bestaande bestemmingsplannen, krijgen een waarde ‘karakteristieke stolp’;

• Stolpen die nog niet opgenomen zijn in de bestemmingsplannen, kunnen een waarde ‘karakteristieke stolp’ krijgen, voor zover deze stolpen geïnventariseerd zijn ‘als orde 1, 2 of 3’ door de provincie Noord-Holland in samenhang met de stolpenrichtlijn (2024).

2.4 Overeenkomsten en verschillen met een beschermd gemeentelijk monument

De bescherming van een beschermd gemeentelijk monument is gemotiveerd in een redengevende omschrijving op basis van waarderingscriteria die door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehanteerd worden. Een object is vanuit verschillende invalshoeken en beschouwingsniveaus gewaardeerd, binnen de context van de gemeente Bergen. Het gaat om de waarde van het pand zelf, uitgedrukt in de cultuurhistorische waarde, architectuur- en kunsthistorische waarde, situationele en ensemblewaarde, gaafheid en herkenbaarheid en zeldzaamheid.

De bescherming van een karakteristiek bouwwerk is gericht op de bescherming van het historisch straatbeeld, of het historisch landschap. De redengevende omschrijving is door een specialist geschreven. Uitgangspunt is dat een aanwijzing kan plaatsvinden binnen de context van de waarde van een bouwwerk in het karakteristieke straatbeeld/landschap of in relatie tot een beschermd monument en/of andere karakteristiek bouwwerk. De gebruikte waarderingscriteria zijn ongeveer dezelfde als voor monumenten, maar de weging van de criteria is in principe anders. Hierin zit een inhoudelijk onderscheid tussen monument en karakteristiek bouwwerk.

Toelichting tabel 2

De zeldzaamheid en gaafheid zijn belangrijke criteria voor een beschermd gemeentelijk monument, maar minder belangrijk voor een karakteristiek bouwwerk. Een beschermd gemeentelijk monument heeft een gemeentelijk belang; een karakteristiek pand hoeft slechts van belang te zijn voor een ensemble of buurt. Naast een kwalitatieve afweging is er een kwantitatieve (lees: bestuurlijke) afweging nodig. Hierover meer in paragraaf 2.8 en 2.9.

Aanwijsbevoegdheid

In de huidige situatie (tijdelijk omgevingsplan) wijst het college gemeentelijke monumenten aan op basis van de Verordening Fysieke Leefomgeving (VFL). Op termijn (voor 1‑1‑2032) wordt de VFL opgenomen in het omgevingsplan. Zover is het nog niet. Voor de komende periode is de aanwijsbevoegdheid van zowel gemeentelijke monumenten als karakteristieke bouwwerken dan ook geregeld via de VFL.

In de toekomst worden karakteristieke bouwwerken én gemeentelijke monumenten beschermd via het omgevingsplan. De raad heeft hiervoor het mandaat, maar dat mandaat kan bij het college gelegd worden. Dit heeft de voorkeur omdat het college doorgaans sneller kan acteren dan de raad. Het is wenselijk de ambitie en beschikbare middelen vooraf af te stemmen.

Nut en noodzaak van karakteristiek erfgoed in lijn met de Omgevingswet

Het aanwijzen van beeldbepalend erfgoed past bij de intenties van de Omgevingswet. Het ‘ja, mits-principe’ vraagt een geheel nieuwe benaderingswijze voor de omgang met onze fysieke leefomgeving. Het oude stelsel dat gebaseerd was op conserverende bestemmingsplannen, heeft zo’n 80 jaar gefunctioneerd. In het nieuwe stelsel heeft erfgoed enerzijds een prominente rol toebedeeld gekregen, maar anderzijds is het de bedoeling dat de starheid van het ‘nee, tenzij-principe’ van de bestemmingsplannen wordt verlaten. De Omgevingswet en de omgevingsvisie zijn namelijk gericht op het vlot en welwillend beoordelen van nieuwe initiatieven. Het is daarom noodzakelijk dat hoog-monumentale panden waardevast beschermd zijn, maar ook dat de waarden van minder monumentale panden een vorm van bescherming krijgen. Daarmee kan een uitgangspunt van de omgevingsvisie ingevuld worden: ontwikkelingen blijven mogelijk met respect voor onze waarden. Zie de tabel op de vorige bladzijde: een overzicht van waardevolle en waardevaste beschermvormen.

Waardebepaling en bescherming: de redengevende omschrijving

De redengevende omschrijving van een karakteristiek bouwwerk is de juridische motivering voor de bescherming. Voor een karakteristiek bouwwerk biedt de omschrijving doorgaans voldoende inzicht voor het toetsen van omgevingsvergunningaanvragen. Hiervan kan worden afgeweken, bijvoorbeeld als een verondersteld historische situatie gereconstrueerd moet worden. In dat geval wordt een bouwhistorisch onderzoek gevraagd.

Bescherming is gericht op de karakteristieke delen van het exterieur. Vaak zijn dit de delen die zichtbaar zijn vanaf de openbare ruimte: de voorgevel, voordakvlak, gedeelten van de zijgevels en gedeelten van de zijdakvlakken. Het kunnen ook bijgebouwen en bijvoorbeeld hekwerken zijn.

Als de karakteristieke waarde zich ook uitstrekt naar andere gevels kunnen die ook beschermd zijn, mits dit vermeld is in de redengevende omschrijving.

2.5 De karakteristieke stolp

Een karakteristieke stolp is een stolp die in het omgevingsplan beschermd wordt met de waarde ‘karakteristiek’. De karakteristieke stolp onderscheidt zich van andere karakteristieke bouwwerken vanwege de typologische kenmerken van dit type bouwwerk.

De stolp is misschien wel het meest iconische gebouwtype van de provincie Noord-Holland. Stolpen zijn er in de dorpen en in het buitengebied. Stolpen werden van eind 16^e eeuw tot omstreeks 1965 gebouwd voor een agrarische functie, vaak gecombineerd met een woonfunctie. De constructie, de indeling, de piramidevorm en de indeling van de gevels zijn te verklaren door de (oorspronkelijke) functie van de stolp. Veel stolpen hebben een functieverandering ondergaan van utilitair gebouw naar woonfunctie. Dit is vaak een noodzakelijke transitie geweest om de stolp voor het landschap en het straatbeeld te behouden. Daarnaast zijn veel stolpen verdwenen door sloop of brand.

De provincie Noord-Holland heeft in 2021 een provincie brede inventarisatie laten uitvoeren naar deze gebouwen. Nog steeds verdwijnen stolpen door brand of sloop. Dit verdwijnen van stolpen gaat ten koste van de identiteit en de cultuurhistorische waarde van het landschap. Soms komt hier een nieuwbouwstolp voor in de plaats. Dat is een schrale troost voor de belevingswaarde van het landschap, maar het is geen vervanging van de cultuurhistorische waarde van een echte historische stolp.

De huidige bescherming van stolpen

In de gemeente Bergen is de hoofdvorm van veel stolpen van ouds beschermd via het bestemmingsplan. De bescherming is onvoldoende om sloop tegen te gaan. Meestal wordt na sloop wel een nieuw stolpachtig huis gebouwd op dezelfde plek, omdat het bestemmingsplan dit voorschrijft. Dit is wenselijk vanuit het oogpunt van landschapsbehoud, maar het slopen van een historische stolp is een onwenselijk verlies van cultuurhistorische waarden.

De gemeente Bergen telt ongeveer 260 stolpboerderijen (volgens inventarisatie Mooi NH (2021) in opdracht van de provincie Noord-Holland) binnen haar grenzen, waarschijnlijk zijn het er meer. Hiervan zijn 50 panden beschermd als monument (gemeentelijk, provinciaal of rijks). Van de overige 210 boerderijen hebben naar schatting 140 stolpen al een lichte vorm van bescherming via het bestemmingsplan. De bescherming helpt echter niet om sloop te voorkomen, maar stuurt alleen op behoud van de hoofdvorm bij nieuwbouw. Meerdere stolpen zijn de afgelopen jaren gesloopt en vervangen door nieuwbouw.

Bescherming van stolpen in het omgevingsplan

Aan de bescherming van stolpen die voor de vorm al beschermd zijn in het bestemmingsplan, kan in het omgevingsplan een sloopvergunningplicht toegevoegd worden. De sloopvergunningsplicht is een middel dat sloop niet kan tegenhouden, maar wel kan sturen. Deze stolpen worden geregistreerd in het erfgoedregister. Een initiatiefnemer die een karakteristieke stolp wil slopen, moet aannemelijk maken dat behoud om bouwtechnische redenen niet haalbaar is.

We onderzoeken welke stolpen nog geen enkele vorm van bescherming hebben. Naar verwachting hebben nog eens 20 stolpen een karakteristieke waarde.

Geen redengevende omschrijving voor stolpen

Voor een karakteristieke stolp wordt geen redengevende omschrijving opgesteld. Daarin onderscheidt een karakteristieke stolp zich van een ander karakteristiek bouwwerk. De stolp heeft een heldere typologie, waardoor de definitie van een stolp voldoende basis is voor de bescherming als karakteristieke stolp. Wijzigingen aan het uiterlijk van een stolp worden getoetst door de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit. De commissie adviseert op basis van criteria voor stolpen die opgenomen zijn in de Nota Omgevingskwaliteit.

2.6 Gevolgen en regelgeving

Gevolgen van de aanwijzing van karakteristieke bouwwerken

Het uitgangspunt is dat er voor karakteristieke bouwwerken en stolpen minder vaak een vergunning nodig is voor het uitvoeren van werkzaamheden dan als het beschermde gemeentelijke monumenten zouden zijn. Ontwikkelingen lopen minder vertraging op, terwijl belangrijke erfgoedwaarden behouden blijven.

Bescherming is gericht op behoud van de karakteristieken van een bouwwerk: de situering op het kavel, behoud van de bouwmassa, de hoofdvorm en de architectuur. Behoud van het materiaal en de detaillering kan belangrijk zijn, alleen wordt een restauratieve aanpak van de werkzaamheden niet nagestreefd.

Vergunningplicht

Wat vergunningplichtig is, wordt vastgelegd in de planregels van het omgevingsplan. In het algemeen geldt voor een karakteristiek bouwwerk dat de buitenkant van het gebouw beschermd is en dat alleen een vergunning aangevraagd moet worden als karakteristieke/beeldbepalende delen gesloopt worden. Het interieur van een karakteristiek bouwwerk is niet beschermd. Als totale sloop toegestaan wordt, bijvoorbeeld vanwege een slechte bouwtechnische staat, moeten de beschermde delen identiek of gelijkwaardig worden herbouwd.

Een set voorbeeldregels voor bouwwerken en voor stolpen zijn als bijlage 1 en 2 opgenomen.

Wat is wettelijk vergunningsvrij?

Naast vergunningsplicht is er ook vergunningsvrijheid. Er is weinig verschil tussen een regulier bouwwerk en een karakteristiek bouwwerk ten aanzien van vergunningplicht. Het uitgangspunt is dat de eigenaar van een niet-monument dat, buiten een beschermd dorpsgezicht ligt, dezelfde vergunningsvrijheid heeft als de eigenaar van een karakteristiek bouwwerk.

Vergunningsvrije activiteiten staan in artikel 2.29 van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Hier wordt nadrukkelijk naar verwezen in de planregels voor het omgevingsplan.

Enkele voorbeelden van dit landelijke regelgeving zijn:

• Gewoon onderhoud

• Een dakkapel in het achterdakvlak, of een niet naar openbaar toegankelijk gebied gekeerd zijdakvlak als wordt voldaan aan een aantal eisen, zoals genoemd in de Bbl

• Een dakraam, onder voorwaarden zoals genoemd in de Bbl

• Zonnepanelen, onder voorwaarden zoals genoemd in de Bbl

• Kozijn, gevelpaneel of isolatieplaat in of aan de achtergevel, onder voorwaarden in de Bbl

• Een erfafscheiding, onder voorwaarden zoals genoemd in de Bbl

Ook voor karakteristieke stolpen gelden veel vergunningsvrijheden. Alleen voor het bouwen in, aan of op een karakteristieke stolp is een omgevingsvergunning nodig.

Sloopvergunningplicht gemeente Bergen

Voor karakteristieke bouwwerken en karakteristieke stolpen in de gemeente Bergen gaat een sloopvergunningsplicht gelden. Deze verplichting wordt geregeld in het omgevingsplan. Het oogmerk is dat beschermde bouwdelen niet aangetast worden. Daaraan wordt voldaan als:

• Slechts die delen gesloopt worden, die niet vermeld zijn in de redengevende omschrijving (dit geldt uitsluitend voor karakteristieke bouwwerken);

• Slechts de inpandige delen gesloopt worden, die niet mede bepalend zijn voor het uiterlijk van de karakteristieke stolp;

• De sloop van het gehele pand is slechts mogelijk als onomstotelijk vaststaat dat het behoud van het pand om economische en technische redenen niet verantwoord is;

• Aan de sloop kan de voorwaarde verbonden worden dat het te slopen bouwwerk bouwhistorisch gedocumenteerd wordt;

• Er een positief advies is van de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit.

N.B. eigenaren van een pand dat geen beschermde status heeft en niet gelegen is in een beschermd dorpsgezicht, kunnen volstaan met een sloopmelding. De gemeente accepteert de melding als aan een aantal voorwaarden is voldaan (milieu- en asbestonderzoeken).

Onderzocht wordt of de planregels eerder werkzaam kunnen zijn door middel van een voorbereidingsbesluit. Een voorbereidingsbesluit is een instrument binnen de Omgevingswet dat wordt ingezet om tijdelijk bescherming te bieden aan gebieden waar nieuwe regels voor de fysieke leefomgeving worden voorbereid. Het voorkomt dat er in de tussentijd activiteiten plaatsvinden die in strijd zijn met de toekomstige regels.

Instandhoudingsplicht

Zowel op beschermde monumenten als op karakteristieke bouwwerken en stolpen rust een instandhoudingsplicht. Onvoldoende onderhoud kan afbreuk (dreigen te) doen aan het beeldbepalende karakter. Bij handhaving moet duidelijk worden gemaakt welke waarden bij gebrek aan onderhoud in het geding zijn. Deze waarden zijn omschreven in de redengevende omschrijving op basis waarvan het bouwwerk is beschermd.

Subsidie onderhoud, restauratie, bouwhistorisch onderzoek

De subsidieregeling voor gemeentelijke monumenten wordt aangepast en opengesteld voor karakteristieke bouwwerken en stolpen. Eigenaren hebben dan recht op een kleiner subsidiebedrag dan monumenteneigenaren, omdat de publiekrechtelijke beperkingen ook kleiner zijn.

Omgeving van een karakteristiek bouwwerk en een karakteristieke stolp

Het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) schrijft voor dat gemeenten regels moeten stellen voor de omgeving van een beschermd monument (dit zijn niet alleen gemeentelijke, provinciale en rijksmonumenten, maar ook monumenten die anders beschermd zijn (karakteristieke bouwwerken en stolpen)). Dit is een uitwerking van het verdrag van Granada.

Het gaat daarbij niet zozeer om het voorkomen van de aantasting van de omgeving op zich, maar om een aantasting die het desbetreffende monument ontsiert of beschadigt. Het verrichten van activiteiten of de aanwezigheid van een (bouw)werk in de omgeving van een beschermd monument kan bijvoorbeeld het aanzicht en de waardering van dat monument negatief beïnvloeden.

Dit onderwerp is voor de meeste gemeenten in Nederland nog onontgonnen terrein; ook in de gemeente Bergen. Beleid hiervoor moet nog gemaakt worden, waarbij de gemeente vrijheid heeft om eigen keuzes te maken.

2.7 Pilotonderzoek en evaluatie

In 2022 besloot het college een pilotonderzoek beeldbepalend erfgoed uit te voeren. In 2023 en begin 2024 is een onderzoek uitgevoerd door MOOI Noord-Holland in samenwerking met vrijwillige (erfgoed)partners van buiten de gemeentelijke organisatie. Het onderzoek bracht in twee gebieden in beeld welke gebouwen een bijzondere waarde hebben voor het gebied, dorp of wijk. Daarnaast werd ervaring opgedaan voor de benodigde uitvoeringsorganisatie en welke consequenties het aanwijzen van karakteristieke panden heeft voor capaciteit en budgetten. De twee onderzochte gebieden zijn: oude kern van Egmond aan Zee en Van Reenenpark Bergen.

Verantwoording

Het onderzoek heeft geleid tot een adviesrapport met 70 panden die het waard zijn als karakteristiek erfgoed te worden aangewezen. Het gaat om 25 waardevolle panden in Bergen-Van Reenenpark en 45 panden in Egmond aan Zee. Met de gekozen uitgangspunten worden niet alle panden in een straat aangewezen. De selectie panden laat zich omschrijven als de ‘karakteristieke boekensteunen’ van deze buurten.. Dit onderzoek staat los van de behoefte om ook monumenten aan te wijzen.

De geselecteerde panden zijn, naast hun cultuurhistorische of architectuurhistorische kwaliteit, beeldbepalend gelegen in het straatbeeld. In de waardering is onderscheid gemaakt tussen de stedenbouwkundige waarde en ensemblewaarde van een pand. Met de stedenbouwkundige waarde werd de zichtbaarheid van een pand in het stedelijk weefsel uitgedrukt, bijvoorbeeld de ligging en zichtbaarheid op een straathoek. Met ensemblewaarden wordt ook uitgedrukt of een pand een cultuurhistorische relatie aangaat met naastgelegen panden (monumenten of karakteristieke) panden waardoor de erfgoedwaarden van een ensemble worden versterkt.

Evaluatie

Het verloop van het onderzoek en aanbevelingen voor toekomstige onderzoeken staan op pag. 10-11 in de rapportage Beeldbepalend erfgoed in gemeente Bergen van februari 2024.

• Het wordt om meerdere redenen als zeer nuttig en waardevol ervaren om lokale erfgoedorganisaties te betrekken bij het aanwijzen van beeldbepalend erfgoed;

• Deze samenwerking vraagt echter om een langere tijdspanne voor de uitvoering van het project;Het verdient de aanbeveling om oude inventarisaties (zoals een lijst karakteristieke panden uit circa 2006) te gebruiken als basis voor nieuwe inventarisaties;

• Het wordt aangeraden om ook in de toekomst gebruik te maken van:

  • een groslijst van cultuurhistorisch, stedenbouwkundig en architectonisch waardevolle panden,

  • een digitaal inventarisatiesysteem (met het oog op het Digitale Stelsel Omgevingswet

  • (uitgebreide) quickscans van objecten voorzien van een waarderingsniveau

• Het verdient extra aandacht om het onderzoeksgebied en de beoordelingscriteria duidelijk af te bakenen.

Nu het pilotonderzoek nader uitgewerkt wordt in beleid is het onderzoek nogmaals tegen het licht gehouden. De voornoemde inzichten zijn bevestigd, maar er zijn ook nieuwe inzichten.

• Het begrip karakteristieke bouwwerken kan overwogen worden in plaats van het begrip beeldbepalend pand. Bij enkele vrijstaande villa’s is namelijk geconstateerd dat zijgevels vaak slecht zichtbaar zijn en niet beeldbepalend, maar wel karakteristiek;

• Naast een werkgroep van professionals en vrijwilligers kan een klankbordgroep van professionals en vertegenwoordigers van belangenorganisaties ingericht worden voor een gedragen reflectie van onderzoeksresultaten;

• Het principe van karakteristieke of beeldbepalende panden aanwijzen werkte goed in Egmond aan Zee, mede vanwege de uniformiteit van de buurt. In het Van Reenenpark was de discussie groter, ook achteraf. Dit heeft enerzijds met de aard van de wijk te maken, maar ook met de aanwezigheid van een belangenvereniging met een duidelijke eigen mening. We trekken de volgende conclusies hieruit:

  • Blijf vasthouden aan de gebiedsgewijze aanpak, maar kies een integrale werkwijze waarbij zowel monumenten als karakteristieke panden worden geselecteerd en aangewezen;

  • De participatieve aanpak is waardevol. Voor een vervolg dient wel nog duidelijker geformuleerd te worden hoe, wat en wanneer de betrokkenheid van vrijwilligers is en wat er met input gedaan wordt;

  • Het gericht betrekken van eigenaren van waardevolle panden in een vroeg stadium is goed bevallen. Het is wenselijk dit ook bij vervolginventarisaties te doen.

2.8 Aanwijsbeleid voor een projectmatige aanpak

Het beschermen van bouwwerken vindt bij voorkeur plaats op grond van een aanwijsprogramma. Hiervoor wordt een projectmatig afwegingskader opgesteld voor het aanwijzen van karakteristieke bouwwerken en gemeentelijke monumenten. Een aanwijzing is hiermee goed juridisch onderbouwd.

Deze paragraaf geeft weer welke keuzes de gemeente maakt om te komen tot een aanwijsprogramma voor karakteristieke bouwwerken en gemeentelijke monumenten. Hierbij is aangesloten bij thema’s uit de omgevingsvisie, bij provinciale en landelijke ambities en de aanbevelingen uit het pilotonderzoek. In hoofdstuk 4, uitvoering, wordt dieper ingegaan op de haalbaarheid, politieke afwegingen, risico’s en financiële keuzes.

Gebiedsgewijze aanpak

De strategie is om wijk- of buurtgericht tot een selectie van waardevolle panden te komen, zoals ook aanbevolen in de evaluatie van het pilotonderzoek. De gemeente is opgedeeld in 40 ‘welstandswijken’. Inventarisaties kunnen per welstandswijk of een gedeelte daarvan gemaakt worden. In het kader van het pilotonderzoek zijn de buurten ‘oude dorp Egmond aan Zee’ en ‘Van Reenenpark-Bergen’ geïnventariseerd.

De gemeente heeft heel veel cultureel erfgoed binnen haar grenzen. Het is gewenst om voor aanwijsprogramma’s duidelijke keuzes te maken en gefaseerd te selecteren en aan te wijzen. Op welke buurten leggen wij als gemeente een focus? De volgende (delen van) buurten komen in ieder geval in aanmerking omdat ze voorbeelden zijn van:

- een kenmerkende of belangrijke herinnering voor de stedenbouwkundige geschiedenis van Bergen, en

- beeldbepalend zijn vanwege de ligging langs belangrijke doorgaande wegen, of

- tot de omgeving van een belangrijk (rijks)monument behoren, of

- in het verleden genomineerd is geweest als beschermd dorpsgezicht, en

- nieuwe ontwikkelingen in deze buurten een grote impact hebben op de identiteit van deze buurten.

• Breelaan-Russenweg e.o. (Welstandsbuurt ‘overige dorpskern’ en lintstructuur Bergen) – pensions

• Tuin- en Oostdorp (Welstandsbuurt Bergen Tuindorp) – tuindorp begin 20^ste eeuw

• Omgeving Mosselenbuurt, Nachtegalenlaantje (deel van Westdorp) – deel villawijk begin 20^ste eeuw

• Dorpsstraat (Welstandsbuurt Bergen lintstructuur) – historische buurt 1750-1900

• Bergen aan Zee (Welstandsbuurt Kerkstraat e.o.) – wederopbouw rondom het van der Wijckplein

• Groet (Welstandsbuurt Kerkbrink) – historisch dorpshart 1500-1975

• Schoorl-Groet-Hargen – provinciaal stolpenlint 1500-1975

• Schoorl (welstandsbuurt Heereweg-Duinweg-Voorweg) -dorpshart 1800-1975

• Egmond aan den Hoef (lintstructuur Herenweg) historisch dorpshart naast het Slotkwartier 1800-1975

Thematische aanpak

De tegenhanger van de gebiedsgewijze aanpak is de thematische aanpak. Die aanpak wordt gevolgd om een specifieke categorie monumenten te selecteren, waarbij het wenselijk is om bouwwerken onderling te kunnen vergelijken. Deze aanpak wordt gevolgd voor het aanwijzen van stolpen.

Gebruik bestaande inventarisaties

De afgelopen decennia zijn enkele belangrijke inventarisaties gemaakt van potentiële monumenten en karakteristieke bouwwerken. Conform de evaluatie van Mooi Noord-Holland, wordt per buurt (hiervoor genoemd) uit deze inventarisaties geput.

Op dit moment wachten de volgende lijsten op nader onderzoek. Met name de oudere lijsten moeten geactualiseerd worden, omdat bouwwerken zijn gesloopt, getransformeerd of aangewezen als monument:

• Lijst van karakteristieke panden (2006)

• MonumentenInventarisatieProject-lijst (ca 1990). Een landelijke inventarisatie van panden uit de periode 1850-1940

• Provinciale inventarisatie van stolpen (2022). De stolpen zijn in 8 waarderingscategorieën verdeeld

• Panden uit de pilotonderzoeken in het Van Reenenpark en Egmond aan Zee (2024)

• Overige panden, die bijvoorbeeld uit het participatietraject voortkomen (2025)

• Bouwwerken in gemeentelijke eigendom (al dan niet op bovengenoemde lijsten) die de ‘boekensteunen’ vormen in een gebied (de gemeente geeft het goede voorbeeld)

Na vaststelling van dit deelprogramma onderzoeken we deze lijsten op de actuele situatie (binnen afgebakende zoekgebieden). Over de uitvoering staat meer in hoofdstuk 4.

2.9 Aanwijsbeleid voor losse casussen

Soms zijn er casusgerichte verzoeken om bouwwerken aan te wijzen, soms ook met spoed.

Casusgerichte aanwijzingen hebben een verhoogd risico op willekeur en subjectiviteit. Dat moet daarom tot een minimum beperkt blijven. Een ad hoc aanwijzing kost naar verhouding meer tijd, geld en ambtelijke capaciteit dan een aanwijzing van meerdere panden tegelijk, omdat er geen schaalvoordeel te behalen valt.

Een casusgericht voornemen voor aanwijzing roept doorgaans meer weerstand op bij een eigenaar, dan een aanwijzing op basis van een doordacht en bestuurlijk vastgesteld aanwijsprogramma. Dat kunnen we niet oplossen. Wel willen we met een ambtelijke toets -voor monumenten én karakteristieke bouwwerken- beter onderbouwen welke argumenten meewegen bij een besluit om wel, of juist niet, casusgericht een bouwwerk aan te wijzen.

Een ambtelijke toets bestaat in ieder geval uit drie onderdelen:

A. Toets ontvankelijkheid

B. Bureauonderzoek / quickscan

C. Gesprek met eigenaar

Een positief advies, en dan?

Een positieve uitkomst van een ambtelijke toets is niet voldoende voor een aanwijzing, maar geeft wel aanleiding voor een gesprek met de eigenaar/zakelijk gerechtigden en is voldoende basis voor nader onderzoek en/of het opstellen van een redengevende omschrijving. Ook wordt de Commissie Cultuurhistorische Kwaliteit (CCK) om advies gevraagd, voordat het college een besluit neemt.

In het Erfgoedprogramma (in voorbereiding) is opgenomen of en in welke gevallen een karakteristiek bouwwerk tegen de wens van de eigenaar in aangewezen wordt.

Wie neemt het initiatief?

In een ideale situatie neemt de eigenaar van een potentieel gemeentelijk monument of karakteristiek bouwwerk zelf het initiatief om bescherming aan te vragen voor zijn/haar bouwwerk. Een ambtelijke toets helpt het college te beslissen over een voornemen tot monumentaanwijzing. Omdat de eigenaar zelf het initiatief neemt, is het afbreukrisico laag.

Als de gemeente initiatiefnemer is, dan worden monumenten en karakteristieke bouwwerken bij voorkeur projectmatig aangewezen (aanwijsprogramma). Het onderstaande toetsingskader kan als inspiratie dienen, maar in principe wordt voor een aanwijsprogramma een zelfstandig toetsingskader vastgesteld.

Ook een andere belanghebbende, bij voorbeeld een belangenorganisatie, kan de gemeente vragen om een aanwijzing in overweging te nemen. Een ambtelijk toetsingskader bepaalt of de gemeente wel of niet een aanvraag in behandeling neemt.

3.1 Inleiding

Participatiebeleid gemeente Bergen

Het behouden en versterken van de kwaliteiten van onze fysieke leefomgeving is een van de belangrijkste aspecten van een omgevingsvisie. Daarom is het van belang om deze kwaliteiten te benoemen en te verankeren in de visie zodat we ze niet uit het oog verliezen. De inwoner heeft hierbij een zeer belangrijke stem. Om die reden is de eerste stap “naar buiten” gezet.

Met enquêtes en op bewonersavonden zijn de inwoners van de gemeente gevraagd mee te denken over de vraag: ‘waar staat de gemeente nu?’ Er zijn vragen gesteld over de kernwaarden van de gemeente, wat gaat er goed of wat moet de gemeente juist verbeteren? Met de uitkomsten van de enquêtes, bewonersavonden en de analyse van het bestaande beleid is een beeld gevormd over de huidige identiteit van de gemeente en welke waarden en uitgangspunten belangrijk zijn om te bewaken. De kernwaarden helpen ons met wat er nu echt belangrijk is in onze gemeente, daarmee kunnen we ook bepalen waar we onze aandacht op moeten richten de komende jaren.

3.2 Participatie Karakteristieke bouwwerken

Uit participatie voor de omgevingsvisie en uit ambtelijke analyse spreekt de verwachting dat het aanwijzen van karakteristiek erfgoed een welkome aanvulling is op bestaande mogelijkheden om erfgoed in de fysieke leefomgeving te beschermen en te versterken. Tot de bestaande mogelijkheden behoort het aanwijzen van monumenten en het aanwijzen van (rijks)beschermde dorpsgezichten.

Participatie pilotonderzoek beeldbepalende panden

Voor de pilotonderzoeken in Egmond aan Zee en het Van Reenenpark in Bergen is een unieke participerende werkwijze toegepast. Lokale historische verenigingen en belangenverenigingen hebben inhoudelijk bijgedragen, door actief mee te werken aan het onderzoek. Dit sluit aan bij de intenties van het door Nederland geratificeerde Verdrag van Faro ‘erfgoed is van iedereen’. Betrokken partijen, professioneel en vrijwillig:

• Mooi Noord-Holland

• Commissie Cultuurhistorische Kwaliteit

• Historisch Egmond

• Museum van Egmond

• Parel van Egmond

• Stichting Behoud Bouwkunst Bergen

• Historische vereniging Bergen

Terugkoppeling eigenaren beeldbepalende panden in pilotgebieden

Om eigenaren van potentieel karakteristieke panden vanaf het begin te betrekken bij het voornemen van de gemeente om karakteristieke panden aan te wijzen en wat dat betekent zijn twee informatieavonden georganiseerd. De eigenaren van de geselecteerde panden zijn geïnformeerd over de werkwijze, het verhaal van het ontstaan van hun wijk en dorp en wat de aanwijzing voor hun pand en voor henzelf mogelijk betekent.

De uitkomsten van het pilot-onderzoek zijn gedeeld met de eigenaren van potentieel karakteristieke panden.

De eigenaren hebben over het algemeen een positieve grondhouding. De reacties van de eigenaren worden meegenomen bij de ontwikkeling van dit deelprogramma.

Betrokkenheid van de raad

Het college stelt het deelprogramma vast. Tijdens de totstandkoming heeft het college de raad geïnformeerd tijdens:

• Erfgoedsafari op 23 november 2024

• Raadsinformatieavond op 3 december 2024

Het deelprogramma wordt samengevoegd met het Erfgoedprogramma (in voorbereiding). Voordat het college een Erfgoedprogramma vaststelt, wordt een Uitgangspuntennotitie gepresenteerd aan de raad en vastgesteld door de raad na bespreking in de Algemene Raadscommissie.

De notitie bevat uitgangspunten voor de uitwerking in het Erfgoedprogramma en bevat vragen als:

• Vroegtijdig betrekken van eigenaren van toekomstige monumenten en karakteristiek erfgoed?

• Gaat de gemeente tegen de wens van een eigenaar in aanwijzen?

• Hoeveel middelen en capaciteit worden beschikbaar gesteld voor erfgoedbeleid

• Hoeveel middelen en capaciteit worden beschikbaar gesteld voor de instandhouding en verduurzaming van monumenten en karakteristieke bouwwerken?

Welke ambitie heeft de gemeente? Hoeveel monumenten en karakteristieke bouwwerken wenst de gemeente aan te wijzen en in welk tijdsbestek?

Participatie tijdens het opstellen van het Deelprogramma Karakteristieke bouwwerken

Naast college en raad, onderscheiden we verschillende doelgroepen binnen en buiten het gemeentehuis. Conform het in 2021 vastgestelde participatiebeleid betrekken we burgers, organisaties en collega’s bij de uitvoering van dit deelprogramma én voor het Erfgoedprogramma.

Het doel van participatie is:

• Inzicht in belangen/wensen en mogelijkheden om daaraan tegemoet te komen

• Lokale deskundigheid en verhalen betrekken

• Betrokkenheid/eigenaarschap creëren

• Draagvlak peilen en genereren

De belangrijkste uitkomsten van participatie zijn:

• Interne collega’s: houd rekening met extra werkzaamheden, ook buiten de vakgroep Erfgoed. Voor team vergunningen, toezicht en handhaving, juridische zaken en communicatie.

  • Reactie: op basis van aangeleverde gegevens kan een inschatting gemaakt worden van de benodigde ambtelijke capaciteit. Een volledig overzicht zal bij het overkoepelende Erfgoedprogramma gevoegd worden, als ook inzicht is in de ambities voor andere erfgoedthema’s zoals het aanwijzen van monumenten.

• De eigenaren van potentieel karakteristieke bouwwerken (beeldbepalende panden) hebben zich over het algemeen positief kritisch uitgelaten over het voornemen. Er is behoefte aan duidelijke regelgeving en een ondersteunende rol van de gemeente ná aanwijzing van karakteristieke bouwwerken: laagdrempelig contact met de gemeente (een gemeentelijk loket) en een subsidieregeling.

  • Reactie: de mogelijkheden voor laagdrempelig contact en een subsidieregeling worden meegenomen in het erfgoedprogramma, in samenhang met beleid voor gemeentelijke monumenten.

• Stichting Behoud Bouwkunst Bergen (SBBB) is van mening dat de ambitie te laag is. Er zijn tijdens het pilotonderzoek 24 panden geselecteerd in het Van Reenenpark. Naar oordeel van SBBB zou het Van Reenenpark aangewezen moeten worden als beschermd dorpsgezicht. De SBBB richt zich op een status als (gemeentelijk) monument als gewenste beschermvorm. In de kern Bergen zijn volgens SBBB circa 700 panden die in aanmerking komen als gemeentelijk monument (quote tijdens inspreken bij de RIA van 3 december 2024).

  • Reactie: hoewel een overzicht van het aantal te beschermen panden (monumenten én karakteristieke panden) in het erfgoedprogramma wordt voorgelegd aan de raad, worden er nu al inschattingen gemaakt naar de haalbaarheid. Het aanwijzen van 700 monumenten in de kern Bergen, komt neer op een toename van 1000-1200 gemeentelijke monumenten in de gehele gemeente Bergen NH. Met het uitsluitend aanwijzen van monumenten, zal er na een succesvolle aanwijzing een permanente ondersteuning nodig zijn van monumenteneigenaren. Een indicatieve inschatting, op basis van personele bezetting bij grote monumentengemeenten met ongeveer 1000 monumenten: 4 fte (circa 3 extra) erfgoedmedewerkers, 2 fte vergunningverleners, 1 fte toezichthouder en juridische ondersteuning (p.m.)

4.1 Inleiding

In dit hoofdstuk staan de acties die nodig zijn om uitvoering te geven van het beleid. Het gaat daarbij om de veranderingen van documenten en bevoegdheden die nodig zijn. Naast de inventarisatie, waardering en beschrijving van de panden, moet de besluitvorming en juridische verankering geregeld worden. Dit is een raadsbevoegdheid. Hoe het beleid wordt uitgevoerd en wat daarvoor nodig is, staat in dit hoofdstuk. Juridische en financiële veranderingen staan hier niet in, want die worden opgenomen in het bredere beleidsdocument het Erfgoedprogramma. Het uitgangspunt is, dat de extra regeldruk en de druk op de ambtelijke capaciteit beperkt blijven. Toch zal uit het deelprogramma voortvloeien dat de ambtelijke capaciteit voor erfgoed, subsidieloket, vergunningen en toezicht aangepast moeten worden.

4.2 Uitvoeringsagenda