Strategisch AI-Beleid

Wat is het doel van het beleid?

Het AI-beleid van de gemeente Hollands Kroon biedt een strategisch kader voor het verantwoord en transparant inzetten van kunstmatige intelligentie (AI).

Het beleid heeft drie subdoelen:

• 1.

  Verbetering van de dienstverlening: Door AI in te zetten, streeft de gemeente naar een hogere kwaliteit en toegankelijkheid van haar diensten voor zowel inwoners als bedrijven. Hierbij wordt strikt rekening gehouden met informatiebeveiliging, privacy en mensenrechten;

• 2.

  Efficiëntere bedrijfsvoering: AI wordt gebruikt om de interne processen te optimaliseren, besluitvorming te ondersteunen met data-analyse, en medewerkers te trainen in het gebruik van AI-technologieën.

• 3.

  Borgen van verantwoord gebruik: Met het oog op transparantie en veiligheid richting inwoners en diens gegevens.

Belangrijkste aspecten

• •

  Transparantie: Alle AI-gebruik wordt geregistreerd en openbaar gemaakt om transparantie te waarborgen.

• •

  Menselijke controle: Besluitvorming ondersteund door AI blijft altijd onder menselijke supervisie om ethische en verantwoorde beslissingen te garanderen.

• •

  Privacybescherming: AI-systemen worden ontworpen en ingezet met inachtneming van strikte privacyregels om de gegevens van inwoners te beschermen.

• •

  Naleving van wet- en regelgeving: Het beleid zorgt ervoor dat alle AI-toepassingen voldoen aan de relevante wet- en regelgeving, zoals de AI Act en de AVG.

Wat is Kunstmatige intelligentie (AI)

Een AI-systeem is een technologie die zelfstandig gegevens verwerkt en gebruikt om taken uit te voeren waarvoor normaal gesproken menselijke intelligentie nodig is. Het systeem analyseert data, herkent patronen en leert zelfstandig van nieuwe informatie. Hierdoor kan het zelfstandig complexe beslissingen nemen en voorspellingen doen. AI werkt als een ‘slimme’ software die op basis van data leert en handelt, eventueel zonder directe menselijke tussenkomst.

Kunstmatige intelligentie (AI) binnen Hollands Kroon

Kunstmatige intelligentie (AI) biedt kansen voor Hollands Kroon om als overheid slimmer, efficiënter en effectiever te werken. AI helpt bij het automatiseren van processen, het analyseren van grote hoeveelheden gegevens en het ondersteunen van besluitvorming. Binnen onze organisatie kan AI worden ingezet voor toepassingen zoals het verbeteren van de dienstverlening aan inwoners, het doen van voorspellingen bij beleidsvorming, het slim beheren van infrastructuur en fraudedetectie.

In lijn met onze i-visie 2024-2028 ondersteunt de inzet van AI het realiseren van producten en diensten die aansluiten bij de behoeften van onze inwoners. AI is daarbij geen doel op zich, maar een middel om onze processen en dienstverlening te versterken.

Reikwijdte van het beleid

Dit strategisch beleid is van toepassing op:

• •

  Alle teams en medewerkers van de gemeente

• •

  Zowel intern ontwikkelde als extern geleverde AI-systemen

• •

  Alle fasen van AI-implementatie: van ontwikkeling tot uitfasering

• •

  Samenwerkingen met externe partijen op het gebied van AI

Evaluatie en herziening

Het beleid wordt jaarlijks geëvalueerd door de Chief AI Officer (CAIO), Privacy officer (PO)/ Chief information security officer (CISO), Chief Data Officer (CDO). Het beleid wordt indien nodig opnieuw vastgesteld vanwege de snelle ontwikkelingen in AI.

Gemeente Hollands Kroon wil kunstmatige intelligentie op een slimme en integere manier gebruiken om de dienstverlening en het werk binnen de gemeente beter te maken. We vinden het belangrijk dat we open zijn over hoe we AI gebruiken en dat iedereen zich erbij betrokken voelt. Daarbij zorgen we er altijd voor dat de privacy en de belangen van onze inwoners voorop staan.

Strategische doelstellingen

Verbeteren van de kwaliteit en toegankelijkheid van dienstverlening

AI wordt ingezet om inwoners en bedrijven beter, sneller en toegankelijker te helpen. Denk aan verbeterde digitale dienstverlening, snellere beantwoording en betere informatievoorziening.

Verhogen van de efficiëntie van gemeentelijke processen

AI ondersteunt medewerkers door routinetaken te automatiseren, processen te stroomlijnen en werkdruk te verminderen. Dit draagt bij aan efficiëntere inzet van middelen en tijd.

Ondersteunen van datagedreven besluitvorming met menselijke controle

AI helpt bij het analyseren van gegevens en het herkennen van patronen, maar de eindverantwoordelijkheid blijft bij medewerkers. Hierdoor kunnen beslissingen beter onderbouwd worden zonder verlies van menselijke afweging.

Waarborgen van privacy, informatiebeveiliging en ethische principes

De inzet van AI gebeurt altijd met respect voor privacy, mensenrechten en ethiek. Toepassingen moeten voldoen aan wettelijke en ethische normen, inclusief transparantie, uitlegbaarheid en non-discriminatie.

Stimuleren van innovatie binnen de organisatie

De gemeente wil leren, experimenteren en innoveren met AI, binnen veilige kaders. Dit stimuleert modernisering van de organisatie en sluit aan bij ontwikkelingen binnen overheid en samenleving.

Vergroten transparantie van gegevensverwerking

AI-systemen, data en besluitvormingsprocessen worden inzichtelijk en uiteindelijk openbaar gemaakt waar mogelijk, onder andere via het algoritmeregister. Dit versterkt vertrouwen van inwoners in het gebruik van technologie.

Versterken van AI-geletterdheid en bewustwording bij medewerkers én inwoners

Om AI verantwoord in te kunnen zetten, investeert de gemeente in kennis en bewustzijn. Medewerkers krijgen ondersteuning en opleiding in het werken met AI en inwoners worden geïnformeerd over de inzet, werking en impact van AI-toepassingen binnen hun gemeente.

We onderscheiden drie hoofdcategorieën:

Niet-besluitvormende AI-systemen

Systemen die processen ondersteunen zonder directe gevolgen voor inwoners of bedrijven.

Voorbeelden: tekstassistenten, zoekfunctionaliteiten, interne analysetools.

Toezicht is lichter, maar voldoet aan de BIO en interne beveiligingsrichtlijnen.

• •

  Ondersteunende systemen zonder directe besluitvormingsimpact

• •

  Bijvoorbeeld: tekstverwerking, informatie zoeken, interne communicatie

• •

  Beperktere controles, maar wel onder ons informatiebeveiligingsbeleid

Besluitvorming ondersteunende AI-systemen

Systemen die medewerkers helpen bij besluiten die impact hebben op inwoners, bedrijven of beleidsvorming. De uitkomst wordt altijd beoordeeld door een medewerker.

Voorbeelden: risicosignalering bij vergunningverlening, voorspelmodellen voor beleidsvorming.

Deze systemen worden geregistreerd in het algoritmeregister en vallen onder menselijke supervisie.

• •

  Systemen die beslissingen ondersteunen met impact op inwoners, bedrijven of de gemeente

• •

  Vereisen registratie in het algoritmeregister

• •

  Altijd onder menselijke supervisie (Human in the loop)

• •

  Onderworpen aan strikte controles en monitoring

Autonome AI-systemen

Systemen die zelfstandig beslissingen nemen met (mogelijke) gevolgen voor inwoners of gemeentelijke processen.

Voorbeelden: zelflerende verkeerssystemen, geautomatiseerde signaalcamera’s.

Deze systemen vereisen verplichte risicobeoordelingen, fallback-mechanismen en registratie. Toepassing is alleen mogelijk waar wetgeving dit toestaat en onder strikte waarborgen.

• •

  Systemen die zelfstandig beslissingen nemen zonder directe menselijke tussenkomst

• •

  Kunnen impact hebben op inwoners, bedrijven of gemeentelijke processen

• •

  Vereisen registratie in het algoritmeregister én aanvullende risicobeoordeling

• •

  Altijd voorzien van fallback-mechanismen en periodieke evaluatie

• •

  Voorbeelden: zelflerende verkeerssystemen, geautomatiseerde handhavingscamera’s, of AI-gestuurde toewijzing van middelen

AI-systemen brengen risico’s met zich mee zoals discriminatie, gebrek aan transparantie, privacyrisico’s, veiligheid, verantwoordelijkheid, manipulatie en informatiebeveiligingsrisico’s (zoals modelinversie, data poisoning, DDoS en ongeautoriseerde toegang).

Deze risico’s vormen de aanleiding voor:

• •

  De voorwaarden voor AI-inzet,

• •

  Het ethisch kader,

• •

  De wettelijke verplichtingen,

• •

  De AI-verordening,

• •

  En de verplichtingen voor toezicht, audits en registratie.

De belangrijkste risico's van Al-systemen zijn:

• •

  Discriminatie en vooroordelen:

  Al-modellen leren vaak van historische data. Als die data vooroordelen bevatten, kan het Al-systeem deze overnemen, wat kan leiden tot discriminerende of oneerlijke beslissingen.

• •

  Gebrek aan transparantie (black box):

  Veel Al-systemen, vooral op basis van deep learning, zijn moeilijk te doorgronden. Deep learning is een methodiek binnen Al, die is geïnspireerd door het menselijk brein en is ontworpen om patronen in data te herkennen, zoals afbeeldingen, geluid of tekst. Dit maakt het lastig om te begrijpen hoe beslissingen tot stand komen en waar fouten of vooroordelen zich kunnen voordoen.

• •

  Privacy risico's:

  Al-systemen hebben vaak grote hoeveelheden data nodig, waaronder persoonsgegevens. Als in een Al-systeem persoonsgegevens worden gebruikt, kan dit leiden tot schending van privacy.

• •

  Veiligheid:

  Al-systemen die ingezet worden in toepassingen zoals zelfrijdende auto's, gezondheidszorg of financiële systemen, kunnen grote schade veroorzaken als ze fouten maken of niet goed functioneren.

• •

  Verantwoordelijkheid:

  Bij autonome beslissingen kan het onduidelijk zijn wie verantwoordelijk is voor fouten of schade veroorzaakt door een Al-systeem: de ontwikkelaar, de gebruiker of de leverancier?

• •

  Manipulatie en desinformatie:

  Al kan worden gebruikt om desinformatie te verspreiden (bijv. deepfakes) of mensen te manipuleren, bijvoorbeeld door op maat gemaakte advertenties of content te tonen die gedrag probeert te beïnvloeden.

• •

  Informatiebeveiligingsrisico’s:

  Naast ethische en maatschappelijke risico’s brengt het gebruik van AI-systemen ook klassieke informatiebeveiligingsrisico’s met zich mee.

  AI-systemen kunnen kwetsbaar zijn voor:

• •

  Datalekken via modelinversie: kwaadwillenden reconstrueren gevoelige informatie uit getrainde modellen.

• •

  Manipulatie van invoerdata (data poisoning): aanvallers beïnvloeden trainingsdata om de uitkomsten te vervalsen.

• •

  DDoS-aanvallen of systeemuitval: waardoor AI-diensten tijdelijk niet beschikbaar zijn.

• •

  Onvoldoende toegangsbeveiliging: onbevoegden kunnen modellen of data manipuleren.

Deze risico's kunnen leiden tot ongelijkheid, veiligheidsproblemen en verlies van vertrouwen in technologie. Daarom is regelgeving, zoals de AI-verordening, belangrijk om AI veilig en ethisch te ontwikkelen en in te zetten.

Dit onderdeel definieert de criteria en voorwaarden waaraan moet worden voldaan voordat AI-systemen kunnen worden ingezet. Het biedt een duidelijk beoordelingskader voor AI-initiatieven en waarborgt dat alleen passende en verantwoorde AI-toepassingen worden geïmplementeerd.

Algemene voorwaarden

• •

  Noodzakelijkheid en proportionaliteit

  AI wordt alleen ingezet wanneer dit noodzakelijk is voor een publieke taak en in verhouding staat tot de impact op inwoners.

• •

  Wettelijke grondslag

  De toepassing moet juridisch toegestaan zijn en voldoen aan privacy- en sectorale wetgeving.

• •

  Ethische verantwoording

  AI moet bijdragen aan publieke waarde en voldoen aan de gemeentelijke ethische principes.

• •

  Technische haalbaarheid

  Het systeem moet technisch betrouwbaar, uitlegbaar en uitvoerbaar zijn binnen de gemeentelijke omgeving.

• •

  Kosteneffectiviteit

  De baten van AI moeten opwegen tegen de kosten voor ontwikkeling, beheer en risico’s

Specifieke criteria

• •

  Impact op privacy

• •

  Betrouwbaarheid

• •

  Transparantie

• •

  Uitlegbaarheid

• •

  Menselijke controle

• •

  Datakwaliteit en -beschikbaarheid (in afstemming met CDO)

• •

  Conformiteit met datastandaarden

• •

  Data governance vereisten

Goedkeuringsprincipe

Alle AI-ondersteunde besluiten met gevolgen voor inwoners worden beoordeeld door een bevoegd medewerker.

Bij autonome AI-systemen geldt dat deze alleen worden toegestaan wanneer dit wettelijk mogelijk is, noodzakelijk is voor de taak, en wanneer realtime monitoring, fallback-mechanismen en menselijke eindverantwoordelijkheid aanwezig zijn.

Dit kader beschrijft de juridische en ethische grondslagen voor ons AI-gebruik. Het zorgt ervoor dat onze AI-toepassingen niet alleen technisch correct zijn, maar ook voldoen aan alle wettelijke vereisten en ethische normen.

Wettelijke basis

• •

  AI Act (EU)

  Stelt verplichtingen voor risicocategorieën van AI en eisen voor transparantie, toezicht en verantwoording.

• •

  Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)

  Regelt bescherming van persoonsgegevens bij AI-gebruik.

• •

  Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)

  Waarborgt fundamentele mensenrechten zoals privacy, non-discriminatie en menselijke waardigheid.

• •

  Wet digitale overheid

  Stelt eisen aan digitale toegankelijkheid, interoperabiliteit en betrouwbare dienstverlening.

• •

  Data Act en Data Governance Act

  Regels over datadeling, datasoevereiniteit en gebruik van data.

• •

  Baseline Informatiebeveiliging (BIO 2.0)

  Normenkader voor informatiebeveiliging binnen overheden.

• •

  Wet Open Overheid (WOO)

  Verplicht transparantie en openbaarheid van AI-systemen en algoritmes.

Ethische principes

De gemeente zorgt voor een integer en non-discriminatoir gebruik van AI. Voor iedere nieuwe AI-implementatie wordt een passende beoordeling uitgevoerd. Hiermee worden mogelijke vooroordelen in algoritmen geïdentificeerd en aangepast, zodat integere en gelijkwaardige behandeling van alle inwoners is gegarandeerd.

De gemeente hanteert zes ethische principes voor verantwoord AI-gebruik. Elk principe wordt getoetst bij de ontwikkeling, inkoop en toepassing van AI-systemen.

Principes

• 1.

  Transparantie & uitlegbaarheid

  AI-beslissingen moeten inzichtelijk en begrijpelijk zijn. Gebruikers en inwoners moeten kunnen begrijpen hoe de uitkomst tot stand is gekomen.

• 2.

  Rechtvaardigheid & non-discriminatie

  AI mag geen ongelijkheid veroorzaken of bestaande vooroordelen versterken. Bias in data en modellen moet actief worden opgespoord en verminderd.

• 3.

  Privacy by Design

  AI-systemen worden ontworpen met minimale gegevensverwerking en sterke bescherming van persoonsgegevens.

• 4.

  Security by Design

  AI-systemen worden vanaf de start voorzien van beveiligingsmaatregelen tegen aanvallen, datalekken en manipulatie.

• 5.

  Menselijke controle

  Menselijke beoordeling blijft altijd mogelijk. Medewerkers kunnen ingrijpen, corrigeren en beslissingen aanpassen.

• 6.

  Maatschappelijk welzijn

  AI-toepassingen moeten bijdragen aan publieke waarde, veiligheid en vertrouwen.

Definitie van rollen:

• •

  Sleutelrol : primair verantwoordelijk voor beoordeling/toetsing van het principe.

• •

  Ondersteunende rol : levert expertise, data, advies of technische ondersteuning.

Verantwoordelijkheden bij ethische borging

• •

  Proceseigenaar: eindverantwoordelijk voor toepassing van het ethisch kader.

• •

  FG/PO/CISO/CDO: toetsen op hun expertisegebied (privacy, beveiliging, data, rechtmatigheid).

• •

  Ondersteunende rollen: adviseren, leveren analyses en technische ondersteuning.

• •

  Governance-overleg (SIO/IB-board/Privacyboard): ziet toe op integrale besluitvorming en escalatie.

Compliance vereisten

Om te voldoen aan wet- en regelgeving rondom AI, hanteert de gemeente de volgende verplichte maatregelen:

• •

  Registratie in het algoritmeregister

  Alle AI-systemen met impact op inwoners of besluitvorming worden geregistreerd, inclusief doel, werking, datagebruik, risico’s en verantwoordelijken.

• •

  Uitvoering van DPIA’s, IAMA’s en/of DEDA’s

  Voor AI-systemen met privacy-impact, risicokarakter of maatschappelijke gevolgen worden passende beoordelingen uitgevoerd.

• •

  Regelmatige audits

  AI-systemen worden periodiek gecontroleerd op werking, bias, beveiliging en correcte inzet.

• •

  Documentatie en verantwoording

  Alle beslissingen, processen en aanpassingen rondom AI worden gedocumenteerd en kunnen worden verantwoord naar toezichthouders.

• •

  Incidentrapportage

  Incidenten met AI-systemen worden gemeld, geanalyseerd en opgevolgd volgens interne beveiligings- en privacyprocedures.

Zie ook de begrippenlijst voor meer informatie.

Definitie van rollen:

• •

  Sleutelrol : primair verantwoordelijk voor beoordeling/toetsing van het principe.

• •

  Ondersteunende rol : levert expertise, data, advies of technische ondersteuning.

De Al-verordening (AI-ACT) is een Europese wet die regels stelt voor de ontwikkeling en het gebruik van Al-systemen. Ook geeft de wet rechten aan inwoners die in aanraking komen met Al- systemen. Op 1 augustus 2024 is de Al-verordening (deels) in werking getreden. Het doel van de wet is dat Al-systemen, die door organisaties (binnen de EU) worden gebruikt, veilig zijn en fundamentele rechten respecteren. Het maakt niet uit of die Al-systemen binnen of buiten de EU zijn ontwikkeld.

Toepassingsbereik

De Al-verordening is van toepassing op:

• •

  Aanbieders, importeurs of distributeurs van Al-systemen, of hun gemachtigde vertegenwoordigers;

• •

  Gebruikers van Al-systemen;

• •

  Getroffen personen van wie de gezondheid, veiligheid of grondrechten negatief wordt beïnvloed door Al-systemen.

Risicocategorieën

Al-systemen worden onderverdeeld in verschillende risicocategorieën. Afhankelijk van de categorie waarin een Al-systeem valt, gelden zwaardere, minder zware of geen regels. Deze categorisering is bedoeld om te bepalen welke reguleringsmaatregelen van toepassing zijn op verschillende Al-systemen, afhankelijk van hun potentiële impact op de samenleving en individuen.

Deze risicocategorieën zijn:

• •

  Verboden

• •

  Hoog-risico

• •

  Transparantie risico (beperkt risico)

De Al-verordening gaat in fasen van kracht:

Fasering inwerkingtreding AI-verordening

Als overheidsinstantie (en potentiële gebruiker van Al-systemen) hebben we de taak om deze tijdlijn en de voorwaarden en restricties van en op Al-systemen te volgen en deze te waarborgen bij het gebruik en aanschaf van Al-systemen. Wanneer wij niet voldoen aan de Al-verordening, kunnen er verschillende maatregelen worden genomen. Deze maatregelen zijn afhankelijk van de ernst en aard van de overtreding. Toezicht wordt extern uitgevoerd door nationale toezichthouders (naar verwachting de Autoriteit Persoonsgegevens, eventueel samen met RDI). Intern zien de FG, CISO, PO en proceseigenaar toe op naleving.

Voor een succesvolle en verantwoorde implementatie van AI zijn duidelijke rollen en verantwoordelijkheden essentieel. Dit hoofdstuk beschrijft op strategisch niveau de belangrijkste rollen binnen onze AI-governance structuur. Zie ook de bijlage: Organogram AI-Governance Gemeente Hollands Kroon

Binnen de gemeente moeten alle medewerkers het gebruik van AI-systemen melden bij de Chief AI Officer en\of CISO. Externe partners die AI-toepassingen inzetten, worden verplicht om dit vooraf te melden aan de gemeente. Dit proces stelt ons in staat om een actueel overzicht van AI-toepassingen te behouden en tijdig toezicht te houden op naleving.

Het strategisch AI-beleid van de gemeente Hollands Kroon is een belangrijke stap richting een toekomst waarin technologie en menselijke waarden hand in hand gaan. Door duidelijke richtlijnen en ethische principes vast te stellen, zorgt de gemeente ervoor dat AI op een verantwoorde en transparante manier wordt ingezet, met respect voor de privacy en rechten van haar inwoners.

Dit strategische kader vormt de basis voor verdere uitwerking in tactische en operationele procedures. Het biedt richting en houvast voor alle betrokkenen bij de ontwikkeling, implementatie en gebruik van AI-systemen binnen onze gemeente.

Met dit beleid committeren wij ons aan verantwoord gebruik van AI ten dienste van onze inwoners, onze organisatie en de samenleving als geheel.