Beleidsplan Aanpak Mensenhandel 2026, gemeente Houten

1.1 Wat is mensenhandel?

Mensenhandel betreft het uitbuiten van mensen door anderen en vormt een ernstige schending van de mensenrechten, waarbij de menselijke waardigheid direct wordt aangetast. Deze uitbuiting vindt plaats met het oog op financieel of ander gewin en wordt mogelijk gemaakt door het toepassen van dwang of door misbruik te maken van de kwetsbaarheid en afhankelijkheid van slachtoffers. Dwang kan zich uiten in (dreiging met) fysiek geweld, chantage of intimidatie, maar ook in meer verhulde vormen zoals misleiding, fraude of het misbruiken van een kwetsbare positie. Bij minderjarigen wordt uitgegaan van een verhoogde kwetsbaarheid. Het aantonen van dwang is in die gevallen niet vereist om van mensenhandel te kunnen spreken. Hoewel slavernij vaak als historisch referentiepunt wordt genoemd, manifesteert mensenhandel zich in de hedendaagse samenleving vooral in uiteenlopende en vaak minder zichtbare vormen.

De strafbaarstelling van mensenhandel is vastgelegd in artikel 273f van het Wetboek van Strafrecht. In april 2024 is een wetswijziging ingediend die beoogt de strafbaarstelling van mensenhandel te vereenvoudigen en de bescherming van slachtoffers te versterken1. Dit wetsvoorstel is unaniem door de Tweede Kamer aangenomen. Mensenhandel is dus een actueel en maatschappelijk relevant onderwerp, dat brede politieke aandacht geniet.

Mensenhandel wordt veelal gepleegd binnen criminele samenwerkingsverbanden die misbruik maken van legale structuren en sectoren. Daarmee wordt mensenhandel aangemerkt als een vorm van ondermijnende criminaliteit en tevens als één van de zwaarste delicten binnen het strafrecht. Het is bovendien een misdrijf waarbij slachtoffers zich doorgaans niet uit eigen beweging melden. Velen durven of kunnen geen aangifte doen, of herkennen zichzelf (nog) niet als slachtoffer. Dit maakt dat opsporingsinstanties, zoals de politie, een actieve en signalerende rol moeten vervullen bij het opsporen van zowel slachtoffers als daders.

De bestrijding van mensenhandel vraagt om samenwerking tussen diverse organisaties, zowel nationaal als internationaal. In Nederland doet het fenomeen zich niet uitsluitend voor in grote steden, maar komt het in alle regio’s voor. Criminele netwerken zoeken bewust naar locaties waar weinig toezicht is of waar de alertheid op ondermijnende criminaliteit beperkt is.

1.2 Verschillende vormen

Mensenhandel2 komt in verschillende vormen voor, die ook kunnen samengaan waarbij iemand mogelijk slachtoffer is van meerdere vormen tegelijk:

• •

  Seksuele uitbuiting: een persoon wordt gedwongen om fysiek of online seksuele diensten te verrichten tegen betaling van geld of andere vergoedingen, of de belofte daarvan, en deze vervolgens af te dragen aan de uitbuiter.

• •

  Arbeidsuitbuiting: een vorm van mensenhandel waarbij een persoon gedwongen wordt tot arbeid of diensten in mensonterende omstandigheden en/of diens inkomsten (gedeeltelijk) moet afdragen aan de uitbuiter. Bij deze vorm speelt de aard en duur van het werk, de beperkingen voor het slachtoffer door het werk en het economisch voordeel dat is behaald door de uitbuiter extra mee.

• •

  Criminele uitbuiting: een vorm van mensenhandel waarbij een persoon wordt gedwongen tot het verrichten van strafbare feiten en de opbrengsten moet afdragen aan de uitbuiter. Dat kan bijvoorbeeld gaan om misbruik van iemands bankrekening, gebruik van iemands woning voor drugsproductie, gedwongen aanvragen en afstaan van zorggelden of uitkeringen en/of het ronselen van andere slachtoffers om uit te buiten. Criminele uitbuiting onderscheidt zich van andere vormen van mensenhandel omdat het slachtoffer (vaak) in beeld komt als een pleger van een strafbaar feit. Het daderschap is direct zichtbaar, voor het slachtofferschap geldt dat veel minder.

• •

  Gedwongen orgaanverwijdering: een persoon wordt gedwongen een orgaan af te staan. Over deze vorm van mensenhandel is in Nederland nog weinig bekend. Het CoMensha krijgt jaarlijks een of twee meldingen. Vanwege de beperkte omvang laten we orgaanverwijdering hier buiten beschouwing.

1.3 Cijfers en ontwikkelingen

Landelijke cijfers

Mensenhandel is een ernstige schending van mensenrechten en een zogenaamde ‘verborgen’ misdaad. Als je er niet naar op zoek bent, kom je het ook niet tegen. Er wordt slechts in weinig gevallen aangifte gedaan. Het precieze aantal slachtoffers is dan ook niet bekend. We spreken daarom van een ‘dark number’. In 2024 registreerde CoMensha 944 nieuwe slachtoffers3 van mensenhandel in Nederland. Dat is aanzienlijk meer dan in 2023 (868) en 2022 (814)4.

De Nationaal Rapporteur Mensenhandel5 (hierna: NRM) schat dat slechts één op de vijf slachtoffers in beeld is bij CoMensha. Voor het werkelijke aantal zouden we in Nederland moeten uitgaan van jaarlijks 5.000 tot 7.500 slachtoffers. Hoewel meldingen van arbeidsuitbuiting toenemen, blijft seksuele uitbuiting de meest voorkomende vorm van mensenhandel. Ruim de helft van de landelijke cijfers ziet op seksuele uitbuiting. Opvallend hierbij is dat het aandeel slachtoffers van seksuele uitbuiting in de minder zichtbare sectoren ieder jaar oploopt (tot 64% in 2021, bron NRM). Het gaat hierbij bijvoorbeeld om zowel gedwongen thuissekswerk als gedwongen escortwerk. Van slechts 4% van de slachtoffers van seksuele uitbuiting is bekend dat zij zijn uitgebuit in meer zichtbare sectoren, zoals raam- of clubsekswerk en bordelen. Het aanbod van sekswerkers (binnen de escortservice of op privélocaties) verschuift steeds meer naar de onlinewereld.

Regionale cijfers

Cijfers slachtoffers Mensenhandel - Midden-Nederland (2024)

Bron: CoMensha (2024)

De gepresenteerde cijfers betreffen de meldingen van CoMensha over Midden-Nederland voor het jaar 2024. Het is belangrijk te benadrukken dat aanzienlijk meer meldingen binnenkomen bij andere instanties, zoals Moviera, Veilig Thuis en gemeenten, maar dat lang niet al deze meldingen bij CoMensha worden geregistreerd en meegenomen in hun jaarbeeld. De beschikbare cijfers betreffen uitsluitend meldingen van de politie en zorgcoördinatoren. Cijfers van andere partijen, zoals de NLA, Koninklijke Marechaussee, Stichting Fairwork, Nidos en het OM, zijn niet regionaal gespecificeerd en zijn daarom niet meegenomen. CoMensha ontving in 2024 naast de officieel geregistreerde meldingen ook meldingen die niet konden worden geregistreerd. Dit betrof gevallen waarbij te weinig informatie over het slachtoffer beschikbaar was om te bepalen of het om een unieke melding ging.

Deze beperkingen maken duidelijk dat de gepresenteerde cijfers een beperkt beeld geven van mogelijke mensenhandel dat in Midden-Nederland plaatsvindt en dat de werkelijke omvang naar verwachting veel hoger ligt. De cijfers onderstrepen tevens het belang van een goede gegevensuitwisseling tussen meldpunten en registrerende instanties, aangezien niet alle meldingen bij de juiste instanties terechtkomen die deze vervolgens aan CoMensha kunnen doorgeven.

Lokale cijfers

Meldingen Mensenhandel in Houten (2025)

Bron: Veilig Thuis (2025)

Uit de lokale registraties van Veilig Thuis blijkt dat in 2025 in totaal zeven meldingen van mensenhandel zijn gedaan binnen de gemeente Houten. Het merendeel van deze meldingen heeft betrekking op criminele uitbuiting. Het beperkte aantal meldingen betekent niet dat mensenhandel niet voorkomt in de gemeente Houten, maar wijst er eerder op dat signalen of vermoedens niet of onvoldoende worden gemeld bij de gemeente, politie of andere betrokken instanties.

1.4 De rol van gemeente in de aanpak

De Nederlandse overheid is verplicht mensenhandel strafbaar te stellen en te bestrijden, ongeacht de sector waarin de uitbuiting plaatsvindt. Deze verplichting vloeit voort uit verschillende internationale verdragen en strekt zich verder uit dan alleen strafrechtelijke maatregelen. Ook preventie en de bescherming van slachtoffers vallen hieronder. De internationale afspraken vormen ook de leidraad voor het landelijke programma Samen tegen Mensenhandel.

Om deze verplichtingen lokaal vorm te geven, benoemt de NRM vier rollen voor gemeenten:

• •

  Beleidsmaker: iedere gemeente dient een duidelijk beleid te hebben om mensenhandel tegen te gaan.

• •

  Signaleerder: zowel professionals binnen de gemeente als inwoners kunnen signalen van (mogelijke) mensenhandel herkennen. Zij moeten weten wat mensenhandel is en wat de signalen zijn. Actieve voorlichting is hiertoe gewenst. Ook moet bekend zijn waar meldingen van (een vermoeden van) mensenhandel kunnen worden gedaan.

• •

  Regisseur: bij signalen van mensenhandel zal onder regie van de gemeente (team Openbare Orde en Veiligheid) met partners zoals de politie moeten worden bepaald welke middelen (bestuursrechtelijk, strafrechtelijk) worden ingezet om mensenhandel tegen te gaan.

• •

  Verzorger van passende opvang: iedere gemeente dient te zorgen voor ondersteuning bij het vinden van opvang en nazorg voor slachtoffers (lokaal of regionaal).

In de Regionale Veiligheidsstrategie Midden-Nederland 2023-2026 is mensenhandel geprioriteerd als onderdeel van de ondermijningsaanpak6. Gemeenten in de regio zetten in op de borging en praktische uitvoering van het bestuurlijk basisniveau, zoals vastgelegd in het Interbestuurlijk Programma van de Rijksoverheid 2018. Dit omvat onder andere het versterken van domeinoverstijgend samenwerken en het uitvoeren van preventieve voorlichtingscampagnes om de bewustwording te vergroten en signalering te verbeteren.

1.5 Doelstellingen gemeente Houten

Mensenhandel is onacceptabel en moet worden gestopt. De gemeente Houten wil daarom mensenhandel bestrijden. De volgende activiteiten dragen hieraan bij:

• •

  Het vergroten van de bewustwording over mensenhandel onder bestuurders en medewerkers, professionals, ondernemers en inwoners door middel van gerichte communicatie per doelgroep.

• •

  Het verlagen van de drempel om signalen van mogelijke mensenhandel te melden, o.a. door kenbaar te maken waar men kan melden.

• •

  Slachtoffers van mensenhandel binnen de gemeente Houten naar de juiste hulp en ondersteuning toeleiden.

• •

  Bij casuïstiek met als thema mensenhandel: het onderzoeken van de casus en, indien mogelijk en noodzakelijk, het integraal aanpakken ervan.

Binnen Houten bevinden de interne organisatie en beleidsprocessen ten aanzien van de aanpak van mensenhandel zich nog in een ontwikkelfase. De beschikbare middelen en menskracht worden daarom primair ingezet op het op orde brengen en stroomlijnen van de interne huishouding, zodat de samenwerking met externe veiligheids- en zorgpartners zo effectief mogelijk kan verlopen. In deze fase ligt de focus op een signaalgerichte aanpak, waarbij zoveel mogelijk wordt aangesloten bij bestaande of in ontwikkeling zijnde projecten en aanpakken binnen het district West Utrecht.

1.6 Samenwerking district West Utrecht

Binnen het district West Utrecht werken gemeenten en politie gezamenlijk aan de aanpak van mensenhandel. De aangesloten gemeenten zijn: Houten, IJsselstein, Lopik, Montfoort, Nieuwegein, Oudewater, De Ronde Venen, Stichtse Vecht, Vijfheerenlanden en Woerden. Aangezien de problematiek zich niet aan gemeentegrenzen houdt, is een gezamenlijke aanpak zowel noodzakelijk als effectief. In dit plan is op diverse plaatsen al ingegaan op de samenwerking. In eerste instantie komt deze samenwerking tot uiting in:

• •

  Kennisdeling en overleg tussen de aandachtsfunctionarissen van de verschillende gemeenten en de politie;

• •

  Gezamenlijke bewustwordingsbijeenkomsten, georganiseerd in overleg met het RIEC, voor medewerkers met klantcontacten;

• •

  Gecoördineerde communicatie-uitingen over mensenhandel, in ieder geval tijdens de Week tegen Mensenhandel in oktober;

• •

  Jaarlijkse monitoring van de situatie en de aanpak, met waar nodig bijstelling van beleid en activiteiten.

In de loop van de tijd wordt bekeken welke aanvullende gezamenlijke activiteiten mogelijk zijn, afhankelijk van de actuele situatie. Dit kan bijvoorbeeld betrekking hebben op bewustwording en voorlichting voor inwoners en professionals die werken met risicogroepen, of samenwerking met werkgevers in de regio die gebruikmaken van uitzendbureaus voor arbeidsmigranten.

2.1 Interne huishouding en externe samenwerking

Aanstellen aandachtsfunctionaris

Een belangrijke rol van de gemeente in de aanpak van mensenhandel is die van signaleerder. Het herkennen van signalen is cruciaal om slachtoffers uit uitbuitingssituaties te halen en daderschap te identificeren. De gemeente is hierin een onmisbare partner met haar oren en ogen in de samenleving en contacten met inwoners. Het is belangrijk dat medewerkers van de gemeente signalen van mensenhandel herkennen en dat zij deze melden bij een aandachtsfunctionaris. Deze aandachtsfunctionaris pakt signalen op en zet deze door naar de juiste ketenpartners. In de gemeente Houten is een medewerker van het team Openbare Orde & Veiligheid aangewezen als aandachtsfunctionaris.

Kennis en bewustwording

Signaleren begint met kennis over mensenhandel. Het vraagt veel schakels om te zien dat iemand wordt uitgebuit, om iemand uit een uitbuitingssituatie te halen en hulp te vinden. Het is daarom cruciaal dat professionals van de gemeente Houten vaardig zijn in het herkennen van signalen die kunnen duiden op mensenhandel. Om dit te bereiken, zet de gemeente in op voorlichting, bewustwording en trainingen. Dit geldt onder andere voor medewerkers met klantcontact, zoals bij Burgerzaken, evenals voor BOA’s en medewerkers van het Sociaal Team Houten die bij inwoners thuiskomen. Daarnaast zetten wij in op bewustwording bij professionals buiten de organisatie, waaronder huisartsen, medewerkers in het basis- en voortgezet onderwijs, jongerenwerkers, hulpverleners en professionals werkzaam bij woningcorporaties.

Het onderwerp ‘uitbuiting’ krijgt in eerste instantie aandacht in bestaande werkoverleggen, zodat medewerkers mogelijke signalen leren herkennen. Hierbij kunnen zowel de Signalenkaart Mensenhandel van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (hierna: VNG) als de praktische signalenkaart van CoMensha worden gebruikt. Een overzicht van deze signalen is opgenomen in bijlage 4.1.

Verder dienen baliemedewerkers en toezichthouders verplicht de e-learnings van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid te volgen. In overleg met het RIEC is het daarnaast mogelijk gezamenlijke bewustwordingsbijeenkomsten voor gemeenten binnen het district West Utrecht te organiseren, bijvoorbeeld via CoMensha.

Binnen de gemeente Houten ligt de nadruk in eerste instantie op het vergroten van de interne bewustwording onder gemeentelijke medewerkers. Tegelijkertijd is het, juist om meer zicht te krijgen op de aard en omvang van uitbuiting, noodzakelijk om ook de bewustwording onder inwoners en ondernemers in Houten te vergroten. Door externe partijen actief te betrekken, kan de meldingsbereidheid worden verhoogd en kunnen meer signalen worden opgehaald.

Dit kan onder meer door het stimuleren van het melden van signalen via verschillende meldkanalen in de regio, bijvoorbeeld via Veilig Thuis of Meld Misdaad Anoniem, en door het gericht inzetten van bewustwordingscampagnes. Bovendien kan communicatie en preventie worden ingezet richting kwetsbare groepen, zoals jongeren, mensen met een sociaal‑economische achterstand, statushouders, of personen met andere kwetsbaarheden die hen vatbaar maken voor uitbuiting. Door preventie, bewustwording en laagdrempelige meldkanalen te combineren, kunnen signalen sneller worden opgepikt en kan vroegtijdige interventie plaatsvinden.

Uitwerken en bekend maken interne meldroute

De interne meldroute (zie bijlage 4.2) wordt verder uitgewerkt en breed bekendgemaakt binnen de organisatie. Medewerkers die signalen van mogelijke mensenhandel opvangen, weten zo precies hoe ze deze bij de aandachtsfunctionaris mensenhandel kunnen melden. Deze functionaris beoordeelt de signalen, vult ze waar mogelijk aan en zorgt ervoor dat ze tijdig en correct worden doorgegeven aan de juiste ketenpartner(s).

De ketenpartners en de rol van de ketenregisseur

De ketenpartners voor de verschillende vormen van uitbuiting zijn bekend. Voor een overzicht van de voornaamste ketenpartners en de manier waarop wij als gemeente Houten met hen samenwerken, is opgenomen in bijlage 4.3. Een centrale rol voor de gemeenten in het district West Utrecht is weggelegd voor de ‘ketenregisseur mensenhandel’, werkzaam op regionaal niveau binnen het RIEC Midden-Nederland. De ketenregisseur ondersteunt de aanpak van mensenhandel door de samenwerking tussen zorg- en veiligheidsketen te verbeteren, de signalering en bewustwording van mensenhandel te vergroten en regelmatig onderzoek te doen naar de aard en omvang van dit fenomeen.

2.2 Strategie per uitbuitingsvorm

Seksuele uitbuiting

In de afgelopen jaren heeft de gemeente Houten, in samenwerking met ketenpartners, ingezet op het signaleren en tegengaan van seksuele uitbuiting. Zo zijn gerichte controles uitgevoerd en is waar nodig bestuursrechtelijk opgetreden, onder meer door het opleggen van een bestuurlijke waarschuwing of last onder dwangsom. Daarnaast wordt actief ingezet op bewustwording en signalering, onder andere door gesprekken te voeren met betrokken partijen en het onder de aandacht brengen van Meld Misdaad Anoniem bij inwoners en ondernemers.

Bovendien zijn gemeenten wettelijk verplicht ruimte te bieden voor de exploitatie van een seksbedrijf. De gemeente Houten voert het sekswerkbeleid gezamenlijk uit met de gemeenten IJsselstein, Lopik, Nieuwegein en Vijfheerenlanden. Binnen deze regio wordt een maximumstelsel gehanteerd voor locatiegebonden seksinrichtingen, waarbij één inrichting is toegestaan. Deze locatiegebonden seksinrichting is momenteel gevestigd in Nieuwegein (Dynamite Privé). Zolang deze inrichting actief is, kan zich binnen de gemeente Houten geen locatiegebonden seksinrichting vestigen.

Op basis van eigen onderzoek en signalen uit buurgemeenten en van inwoners bestaan er echter meerdere aanwijzingen dat seksuele uitbuiting en onvergund (thuis)sekswerk in Houten wel degelijk plaatsvinden, onder meer in (huur)woningen en hotels. Ook zijn er vermoedens van misstanden binnen de escortsector.

Daarnaast blijkt dat via online seksadvertenties reclame wordt gemaakt voor sekswerk op locaties binnen de gemeente Houten. Deze advertenties worden zowel vrijwillig als onvrijwillig door sekswerkers geplaatst, waarbij in het laatste geval sprake kan zijn van dwang of uitbuiting. Het digitale aspect speelt een steeds grotere rol bij seksuele uitbuiting. De online platforms en advertenties worden ingezet om aanbod te faciliteren en toezicht te ontwijken. Deze ontwikkeling vraagt om proactieve signalering, aangezien meldingen van seksuele uitbuiting doorgaans niet vanzelf binnenkomen. In dit kader behoort het tot de taak van de aandachtsfunctionaris om periodiek online-advertenties te monitoren en te beoordelen op mogelijke signalen van seksuele uitbuiting. Op basis van deze signalen kan de gemeente, indien daartoe aanleiding bestaat, gericht toezicht en controles uitvoeren. Deze werkwijze draagt bij aan een adequate gemeentelijke aanpak van seksuele uitbuiting.

Zoals al beschreven in hoofdstuk 1, is er in de afgelopen vijf jaar een aantal meldingen in de gemeente Houten bij de politie geregistreerd op het gebied van seksuele uitbuiting. Gezien de mogelijkheden van sociale media en andere online platforms is het aannemelijk dat er meer gevallen van seksuele uitbuiting, zoals gedwongen webcamseks, verspreiding van seksueel (online) materiaal of contact met minderjarigen voor seksuele doeleinden, plaatsvinden dan er daadwerkelijk wordt gemeld.

In Houten zijn ook diverse registraties die betrekking hebben op het ongewenst verspreiden van seksueel beeldmateriaal. Het zonder toestemming delen van intiem beeldmateriaal kan een opstap vormen naar seksuele uitbuiting, doordat slachtoffers geleidelijk in situaties van dwang, manipulatie of afhankelijkheid verstrikt raken. Samen met de politie houden we dit nauwlettend in de gaten en, wanneer dergelijke registraties sterk toenemen, ontwikkelen we gerichte communicatie gericht op kwetsbare doelgroepen. Deze communicatie is bedoeld om bewustwording te creëren over de risico’s van seksuele uitbuiting en om informatie te bieden over waar slachtoffers en betrokkenen terechtkunnen voor hulp en ondersteuning.

Criminele uitbuiting

In Houten bestaan diverse (keten)overlegtafels waarin overlastgevend en/of strafbaar gedrag van inwoners wordt besproken. Deze overlegtafels vormen tevens het platform waar signalen van mogelijke criminele uitbuiting aan de orde kunnen komen. Voor criminele uitbuiting bestaat in Houten momenteel geen specifieke, aparte aanpak. De samenwerking vindt plaats binnen bestaande overlegstructuren, zoals de lokaal persoonsgerichte aanpak (voor jeugd, volwassenen en woonoverlast), de jeugd- en veiligheidsoverleggen, de school- en veiligheidsoverleggen, en de overlegtafels van het Zorg- en Veiligheidshuis (zoals Top X, OGG en MDA++).

Binnen deze kaders wordt jeugd beschouwd als een kwetsbare doelgroep. Criminele uitbuiting van minderjarigen wordt erkend als een complexe vorm van mensenhandel, waarbij slachtofferschap en daderschap vaak samenvallen. Dit betekent dat slachtoffers niet altijd als zodanig worden herkend, terwijl minderjarigen een verhoogd risico lopen om zowel slachtoffer als dader te worden. Het is daarom van belang dat binnen de aanpak jeugd en jonge aanwas kennis over criminele uitbuiting aanwezig is en dat men zich bewust is dat sommige jongeren die als ‘crimineel’ worden gezien, in feite slachtoffer zijn.

Gerichte aandacht voor kwetsbare jongeren vraagt om intensieve samenwerking tussen politie, het OM, onderwijs, zorg en jongerenwerk, zodat informatie over risico’s en verdachte situaties sneller gedeeld kan worden. Daarnaast zijn structurele voorlichting, weerbaarheidstrainingen en actieve betrokkenheid van ouders, docenten en ervaringsdeskundigen essentieel. Preventieve maatregelen moeten bovendien inspelen op actuele ontwikkelingen, zoals de rol van technologie en online platforms, om zo jongeren te beschermen en verdere criminele uitbuiting te voorkomen.

Het is echter van belang om een brede blik te hanteren bij het signaleren van criminele uitbuiting, omdat dit zowel bij jongeren als bij volwassenen kan voorkomen. Risicogroepen zijn onder meer mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB), personen met psychische of psychiatrische klachten, mensen met een migratie- of vluchtelingenachtergrond, dak- of thuislozen, mensen met verslavingsproblemen, en sociaal of maatschappelijk geïsoleerde individuen. Externe partners vervullen hierbij een cruciale signalerende rol. Hiertoe behoren onder meer scholen, huisartsen, het Sociaal Team Houten, GGZ- en zorginstellingen, woningcorporaties en andere betrokken organisaties. Door signalen tijdig te herkennen en te delen, kan criminele uitbuiting effectief worden herkend en aangepakt.

Arbeidsuitbuiting

De afgelopen jaren heeft de burgemeester meerdere keren een maatregel opgelegd, zoals een bestuurlijke waarschuwing of een last onder dwangsom, vanwege de illegale huisvesting van arbeidsmigranten. Ondermaatse, erbarmelijke, brandonveilige huisvesting van arbeidsmigranten vormt een vastgesteld risico in de gemeente Houten. Signalen over mogelijke illegale huisvesting worden meegenomen in integrale controles op locaties waar arbeidsmigranten verblijven, met deelname van onder andere de politie, de Omgevingsdienst, de Veiligheidsregio Utrecht en de NLA. Tijdens deze controles wordt onder meer onderzocht of arbeidsmigranten officieel zijn ingeschreven en of de locatie waar zij verblijven rechtmatig bewoond mag worden. Tevens wordt beoordeeld of de woning veilig bewoonbaar is conform de geldende (brand)veiligheidseisen.

Het beleid rondom huisvesting van arbeidsmigranten raakt aan verschillende beleids- en juridische kaders. De Huisvestingsverordening Regio Utrecht 2023, gemeente Houten (hierna: Huisvestingsverordening) stelt generieke beperkingen aan de splitsing en omzetting van zelfstandige woonruimte naar onzelfstandige woonruimte. Deze regels gelden voor verschillende doelgroepen, waaronder ook arbeidsmigranten. Het effect van deze verordening is onder andere dat de mogelijkheden voor huisvesting van arbeidsmigranten in bestaande woningen worden beperkt, aangezien deze huisvesting vaak plaatsvindt in de vorm van verkamering. Aanvullend geldt dat in het Omgevingsplan gemeente Houten is opgenomen dat een woning in beginsel door slechts één huishouden mag worden bewoond. Ook deze bepaling beperkt de mogelijkheden voor verkamering en daarmee indirect de huisvesting van arbeidsmigranten.

Specifieke regels voor tijdelijke huisvesting van arbeidsmigranten bij fruitteeltbedrijven zijn opgenomen in de Beleidsnotitie Huisvesting (buitenlandse) seizoenswerknemers in de fruitteelt gemeente Houten 2013. In de Woonvisie 2021-2030 en de Woonzorgvisie 2025-2030 is opgenomen dat het beleid voor huisvesting van arbeidsmigranten wordt geactualiseerd en verbreed naar alle economische sectoren. Verder is in het kader van de Wet goed verhuurderschap sinds januari 2024 een meldpunt ingesteld waar ongewenst particulier verhuurderschap gemeld kan worden.

Inkomen, vervoer, huisvesting en andere zaken worden vaak geregeld via de werkgever of het uitzendbureau en daardoor verkeren arbeidsmigranten in een afhankelijkheidspositie. Als de werkgever, het uitzendbureau en/of een pandeigenaar de woon- en leefomstandigheden niet op orde heeft, volgen bestuurlijke sancties. Directe sluiting van panden/woningen kan aan de orde zijn. De Woningwet, het Besluit bouwwerken leefomgeving en het Omgevingsplan van de gemeente Houten kunnen worden toegepast als basis voor het handhaven op overlast en onveilige woonruimte en strijdig gebruik maken van panden/woningen. In de Huisvestingsverordening is bovendien een vergunningplicht voor onzelfstandige bewoning opgenomen.

De focus van de gemeentelijke aanpak ligt op het signaleren van arbeidsuitbuiting en aanpakken van risico’s. Signalen worden systematisch meegenomen in integrale controles. Daarnaast wordt ingezet op het maken van afspraken met partijen die arbeidsmigranten huisvesten over de voorlichting en informatievoorziening voor de bewoners. Ook wil de gemeente met werkgevers die plannen hebben voor nieuwe huisvesting, afspraken maken over het beëindigen van huisvesting in woonwijken die in strijd is met het Omgevingsplan van de gemeente Houten. Afhankelijk van het beeld van de situatie, kan in een later stadium gewerkt worden aan bewustwording en voorlichting van inwoners en professionals werkzaam met risicogroepen. Ten slotte kan samenwerking worden gezocht met uitzendbureaus die als werkgever van arbeidsmigranten optreden in de gemeenten van het district West Utrecht.

2.3 Aanpak dadernetwerken

Signalering en samenwerking

De regio West Utrecht valt als district onder de veiligheidsregio Midden-Nederland, waar de aanpak ‘Georganiseerde en ondermijnende criminaliteit’ (hierna: GOC) wordt uitgevoerd. De bestrijding van daders van mensenhandel en hun netwerken maakt hier onderdeel van uit, zowel via bestuursrechtelijke als strafrechtelijke maatregelen. Mensenhandel komt binnen de aanpak GOC steeds nadrukkelijker in beeld, zowel binnen casussen als bij afzonderlijke signalen. Casuïstiek wordt opgepakt daar waar dit het meest passend is: lokaal binnen de gemeente via het Lokaal Ondermijningsoverleg, districtelijk via het Districtelijk Team Ondermijning en regionaal via de Regionale Tafel Ondermijning van Midden-Nederland. De verwerking van gegevens vindt daarbij plaats volgens de Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden (hierna: WGS) en conform de Algemene verordening gegevensbescherming. Op basis van de opgehaalde signalen worden vervolgacties bepaald, bijvoorbeeld bestuursrechtelijke maatregelen tegen daders en organisaties of doorgeleiding naar politie en OM voor strafrechtelijke vervolging.

Daarnaast is er een Regietafel Mensenhandel in Midden-Nederland, die sturing geeft aan de regionale aanpak en toeziet op beleid, samenwerking en kennisdeling. De regietafel behandelt zelf geen individuele casuïstiek. De focus ligt daarbij op gezamenlijke trends en fenomenen. De regietafel komt eens per zes weken bijeen. Hoewel de gemeente Houten niet direct deelneemt, ontvangt zij via de aandachtsfunctionaris van de gemeente Nieuwegein een algemene terugkoppeling van de bijeenkomsten. Voor vragen kunnen betrokkenen contact opnemen met de ketenregisseur Mensenhandel.

De gemeente Houten is wel actief betrokken bij de Werkgroep Mensenhandel West Utrecht. Deze werkgroep bespreekt lokale casussen, actuele signalen en ontwikkelingen en komt eens per acht weken bijeen. De deelnemers stemmen hun aanpak af, delen kennis en identificeren risico’s die extra aandacht vereisen.

2.4 Hulp en opvang slachtoffers

Zorgcoördinatie

Op basis van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) en de Jeugdwet zijn gemeenten verantwoordelijk voor passende opvang, ondersteuning en nazorg van slachtoffers van mensenhandel. Deze verantwoordelijkheden zijn wettelijk verankerden gelden voor alle vormen van mensenhandel7, ongeacht de leeftijd, het geslacht, de nationaliteit of de verblijfstatus van het slachtoffer.

De zorgcoördinator mensenhandel speelt een centrale rol binnen het gemeentelijk beleid voor slachtoffers van mensenhandel. Deze functionaris behartigt de belangen van slachtoffers, organiseert en coördineert de hulpverlening, opvang en bescherming, en fungeert als aanspreekpunt zowel binnen de gemeente als richting externe partners. Daarnaast zorgt de zorgcoördinator voor een juiste doorverwijzing naar relevante (zorg‑)ketenpartners en richt zich op casemanagement. Het opbouwen en onderhouden van een regionaal en landelijk netwerk behoort eveneens tot de kerntaken, net als het geven van voorlichting en het bevorderen van preventie.

De aanwezigheid van een zorgcoördinator is van essentieel belang, omdat slachtoffers vaak te maken hebben met een complex netwerk van organisaties en regelingen, zoals verslavingszorg, maatschappelijke hulpverlening, juridische ondersteuning bij aangifte en verblijfsrechtelijke trajecten, huisvesting, inkomen en medische zorg. Door deze processen te stroomlijnen en de afstemming tussen betrokken partijen te optimaliseren, kan de zorgcoördinatie slachtoffers zoveel mogelijk ontlasten en de continuïteit van de ondersteuning waarborgen.

Voor de gemeente Houten is de zorgcoördinatie ingekocht door de centrumgemeenten Utrecht en Amersfoort bij Moviera. Deze organisatie biedt zowel opvang als ambulante trajecten aan en is het expertisecentrum voor mensenhandel en (huiselijk) geweld binnen afhankelijkheidsrelaties. De zorgcoördinator richt zich bij de casuïstiek primair op de problematiek rond mensenhandel. Wanneer daarnaast andere hulpvragen of multiproblematiek spelen, wordt altijd het buurtteam of de relevante ketenpartner betrokken bij de ondersteuning. Voor specifieke slachtoffers, zoals slachtoffers van seksuele uitbuiting is door centrumgemeente Utrecht aanvullende maatschappelijke ondersteuning ingekocht bij Pretty Human8 (jongeren) en Belle (meerderjarigen). Belle kan daarnaast ook meegevraagd worden bij sekswerkcontroles en doet aan outreachend werk. Specialistische opvang is bovenregionaal en landelijk opgezet, waarbij de zorgcoördinator in samenwerking met de landelijke organisatie CoMensha kan bemiddelen als er lokaal geen (wenselijke) mogelijkheden beschikbaar zijn. Voor mensen met multiproblematiek zijn de regionale opvangmogelijkheden zeer beperkt. Het waarborgen van adequate en passende opvang blijft daarom een belangrijk aandachtspunt binnen het gemeentelijk beleid en de regionale samenwerking.

Tot slot is bij Veilig Thuis Utrecht een Meldpunt Mensenhandel ingericht. Signalen van mogelijke slachtoffers worden hier geregistreerd en vervolgens overgedragen aan de zorgcoördinator, die de verdere begeleiding en ondersteuning coördineert. Het is van belang dat deze structuur geborgd blijft in de regio en dat professionals, zoals hulpverleners, scholen en veiligheidspartners, goed op de hoogte zijn van het bestaande zorgaanbod en de meldroute.

3.1 Monitoring

Het is belangrijk om de aanpak van mensenhandel te monitoren en te evalueren. De focus in Houten ligt op het acteren op signalen en het aansluiten bij bestaande overleggen en aanpakken. De signalen worden systematisch gevolgd, waarbij wordt vastgesteld welke signalen naar voren komen, welke leiden tot een melding en binnen welke groepen ze zich voordoen. Via de aandachtsfunctionaris kunnen alle signalen, ook kleine, op een laagdrempelige manier worden gemeld. Deze signalen worden niet alleen opgepakt, maar ook geanalyseerd.

De lokale aandachtsfunctionaris Mensenhandel verzamelt signalen en bespreekt deze met de politie en het RIEC. Daarnaast organiseert de aandachtsfunctionaris een intern signalenoverleg met collega’s van onder andere dienstverlening, ruimtelijke ordening en toezicht & handhaving. Voor de lokale en regionale signalering en afstemming wordt aangesloten bij de overleggen zoals beschreven in paragraaf 2.3, waaronder het Lokaal Ondermijningsoverleg en de Werkgroep Mensenhandel West Utrecht. Op deze manier wordt gewaarborgd dat signalen niet alleen worden opgepakt, maar ook systematisch worden geanalyseerd binnen bestaande structuren.

Analyse van signalen en trends maakt het mogelijk om beleidsaanpassingen door te voeren, bijvoorbeeld het bijstellen van preventieve acties of het versterken van samenwerking met ketenpartners. Periodiek worden ervaringen en bevindingen gedeeld binnen de gemeenten van het district West Utrecht, met betrokken overleggen en via een jaarlijkse informatie-uitvraag bij het basisteam van de politie, waarna beleid en aanpakken indien nodig worden bijgesteld.

3.2 Financiën

De aanpak in Houten richt zich in eerste instantie op het vergroten van bewustwording en het adequaat signaleren van vermoedens van mensenhandel. Dit kan binnen de huidige formatie en beschikbare middelen worden gerealiseerd.

Om een sluitende aanpak van mensenhandel te waarborgen, moeten er ondanks het relatief lage aantal meldingen interne uren worden gereserveerd voor de aandachtsfunctionaris mensenhandel. Deze rol wordt belegd binnen het team Openbare Orde en Veiligheid en inschatting is dat dit ongeveer twee uur in de week zal kosten. Als zich een casus aandient, worden extra uren ingezet.

In eerste instantie zal binnen bestaande werkoverleggen aandacht worden gevraagd voor het onderwerp ‘uitbuiting’. Indien nodig kan de ketenregisseur bij het RIEC adviseren over beschikbare trainingen en voorlichtingsactiviteiten, die gezamenlijk voor de gemeenten in het district West Utrecht worden georganiseerd. Een deel van deze bijeenkomsten wordt kosteloos aangeboden, onder andere door CoMensha. Daarnaast kan de gemeente kosteloos gebruikmaken van Loods 17, het trainings- en ervaringscentrum van Midden-Nederland, waar professionals oefenen en leren in realistische praktijksituaties rondom criminaliteit en mensenhandel. Eventuele kosten kunnen uit het budget van het team Veiligheid worden gedekt. Daarbij moeten medewerkers over voldoende uren beschikken om bewustwordingsbijeenkomsten bij te wonen of trainingen te volgen.

Wat betreft de bekostiging van de opvang van slachtoffers ontvangen de centrumgemeenten in Nederland, waaronder Houten, van het Rijk de zogenaamde Decentralisatie Uitkering Vrouwenopvang.

4.1 Signalenkaart

Hieronder volgt een overzicht van enkele signalen van mensenhandel, zoals vermeld door de VNG en CoMensha:

Algemene signalen van mensenhandel (VNG)

Praktische signalen voor gemeentemedewerkers (CoMensha)