Beleidsplan bomen 2026-2036

2.2 KADERS EN UITGANGSPUNTEN

• 2.2.1 BELEID EN OPGAVEN

  Het bomenbeleid van gemeente Steenbergen staat niet op zichzelf maar is onderdeel van breder duurzaamheidsbeleid en ambities op verschillende overheidsniveaus (Tabel 2-1).

  

  NATIONAAL EN PROVINCIAAL

  Vanuit het nationale beleid is de bescherming van flora en fauna en de zorg voor boomveiligheid van belang. Daarnaast zijn er richtlijnen voor bomen in de openbare ruimte en het beheer op kwaliteitsniveau. Streefwaarden vanuit de Handreiking groen in en om de stad (Tabel 2-1) zijn meegenomen in de doelstellingen in Hoofdstuk 3.

  Vanuit de Provincie zijn er wettelijke beschermingsgebieden voor milieu, natuur, water en wegen. Hieruit blijkt dat er beperkingen zijn opgesteld voor veehouderij vanwege stikstofgevoeligheid in bepaalde zones van gemeente Steenbergen en dat er aan de noordkant een stiltegebied voorkomt. Gemeente Steenbergen heeft ook Natuurnetwerkgebieden (NNB) en een Natura2000-gebied: het Krammer-Volkerak. Voor dit gebied gelden specifieke Europese doelen die gebaseerd zijn op behoud, uitbreiding en verbetering van populaties, leefgebieden of habitattypen.

  Provincie Noord-Brabant heeft ambities op het gebied van natuur geformuleerd: robuust, inclusief en verbonden. De uitvoeringsagenda Natuur gaat met name in op de bijdrage van ecologische verbindingszones hieraan. Voor het bomenbeleid betekent dat aandacht voor lijnvormige landschapselementen zoals hagen, houtwallen en bomenlanen. Steenbergse ambities sluiten aan op het provinciale Natuurbeheerplan. Het belangrijkste provinciale beleid dat raakvlakken heeft met het bomenbeleidsplan zijn het Actieplan Brabantse Bomen en de Brabantse bossenstrategie. Het Actieplan uit 2022 komt voort uit het klimaatakkoord en heeft als doelstelling 13.000 hectare nieuw bos in 2030. In 40 actiepunten wordt de aanplant van bomen gestimuleerd. Hieronder vallen ook: bos met woningbouw, bos met werklocaties en bos en agroforestry. De Stimuleringsregeling Landschap is één van de tools die wordt ingezet voor de financiering. Gemeente Steenbergen investeert hier jaarlijks in.

  GEMEENTELIJK

  Vaak leggen gemeenten regels met betrekking tot het beschermen van bomen vast in de algemene plaatselijke verordening (APV). In de APV van Steenbergen is hiervoor ruimte gereserveerd onder Afdeling 3 ‘Het bewaren van houtopstanden’. Verder geldt er een vangnetbepaling om te voorkomen dat bomen of planten het uitzicht belemmeren in het kader van verkeersveiligheid. De belangrijkste regels met betrekking tot bomen zijn opgenomen in de Bomenverordening van Steenbergen. Deze verordening is gelijktijdig met het vaststellen van het bomenbeleidsplan geactualiseerd.

  Hierin is de bescherming van bomen opgenomen aan de hand van beleidsklassen (zie §4.4). Ook zijn de beoordelingscriteria en bijbehorende scoreverdeling voor toewijzing van de monumentale status onder Klasse I aangepast.

  Sinds maart 2024 heeft Steenbergen een beleidskader voor duurzaamheid. Hierin worden bomen genoemd als belangrijk voor klimaatneutraliteit. Door het aanplanten van bomen worden broeikasgassen vastgelegd en daarmee de negatieve invloed op het klimaat verminderd. Daarnaast zijn bomen belangrijk voor klimaatadaptatie en biodiversiteit. Steenbergen heeft de ambitie om natuurinclusief te worden.

  Hierbij hoort een veerkrachtig groenblauw netwerk en een goede basiskwaliteit natuur in de drie aandachtsgebieden: de kernen, het landelijk gebied en de natuurgebieden. In het bijbehorende uitvoeringsprogramma zijn voor de komende twee jaar verschillende projecten opgenomen om te werken aan duurzaamheid in de gemeente. Enkele van deze projecten raken aan het bomenbeleidsplan en zijn verwerkt in voorliggend document. Andersom zullen doelstellingen uit het bomenbeleidsplan worden opgenomen in het toekomstige uitvoeringsprogramma duurzaamheid.

  In 2024 zijn in de gemeenteraad ook twee moties aangenomen met betrekking tot bomen: i) motie Dubbele herplantplicht: voor elke gekapte boom op gemeentegrond twee bomen terugplanten in de buurt van de gekapte boom en ii) motie Mobiele boombakken: op plaatsen waar bomen niet in de grond geplant kunnen worden. Tot slot zal het gemeentelijk bomenbeleid worden opgenomen in het Omgevingsplan van Steenbergen.

• 2.2.2 BODEM EN WATER

  De bodem van gemeente Steenbergen heeft een verleden van getijafzettingen. Het is met name opgebouwd uit kalkrijke delen en varieert van lichte klei en zavel tot lichte zavel en fijn zand (Fig. 2-3). Een geschiedenis van landbouw heeft plaatselijk de grond verzuurd en verdroogd.

  De grondwaterstanden in centimeter onder het maaiveld variëren tussen de 40 tot 90 gemiddeld hoogste grondwaterstand en 90 tot 250 gemiddeld laagste grondwaterstand.

  De grondwaterstanden hebben invloed op de ontwikkeling van het wortelstelsel van bomen en op de kans op droogte of wateroverlast. Met de inrichting van de groeiplaats en boomsoortkeuze wordt hier rekening mee gehouden.

  De waterhuishouding en bodem zijn de basis voor de bomen van Steenbergen. De groeilocatie bepaalt onder andere welke soorten er gedijen. Vandaar dat gemeente Steenbergen vanuit haar duurzaamheidsprogramma ambities heeft om water en bodem sturend te laten zijn om zodoende de gemeente waterrobuuster in te richten en te zorgen voor klimaatrobuuste natuur. Het bomenbeleid sluit daarop aan door bomen aan te planten die passend zijn bij de groeiplaatsomstandigheden. Zoals eerder benoemd kunnen bomen verzwakken door de gevolgen van klimaatverandering waardoor ze gevoeliger worden voor natuurbranden en ziekten.

  Dit laatste pakt gemeente Steenbergen aan door het ontwikkelen van handelingsperspectief voor gebieden met een hoge natuurkwaliteit in combinatie met een hoog risico vanuit de klimaatstresstest (Bijlage 1, Fig. B1-2).

  Andersom kunnen bomen bijdragen aan verbeterde waterhuishouding en bodemkwaliteit. Ze doorwortelen de bodem waardoor deze minder verdicht is en er water uit diepere lagen gehaald wordt. Ook beschermen ze de bodem tegen uitdroging en oppervlaktewater tegen opwarming door schaduwwerping. Hittestress, verdroging en ziektekiemen in oppervlaktewater kunnen zo voorkomen of vertraagd worden.

  

2.3 BOOMSTRUCTUREN

Groenstructuren in de gebouwde omgeving zijn kwalitatief sterk wanneer ze met elkaar verbonden zijn. Voor de verspreiding van sommige soorten zijn deze verbindingen zelfs van wezenlijk belang en vormen gaten in de verbindingen onoverkomelijke barrières. Door het bomenbestand te benaderen vanuit de ecologie wordt duidelijk waar verbindingen ontbreken. Zo kan gemeente Steenbergen een grote verscheidenheid aan ecologisch verbonden leefgebied voor veel soorten creëren. Het landschap van Steenbergen biedt hiervoor veel variatie: open zeekleipolders met oude en jonge dijken en een overgang naar de hoger gelegen zandwal in het zuiden van de gemeente (Fig. 2-4). In het noorden ligt Natura 2000 gebied het Krammer-Volkerak, een voormalig intergetijdengebied. Zie Bijlage 1 voor de groenblauw structuurkaart en de natuurgebiedenkaart van gemeente Steenbergen.

• 2.3.1 BOOMSTRUCTUREN

  Gemeente Steenbergen heeft prachtige boomstructuren: iconische boomdijken, met veel essen en knotwilgen, rabattenbos en halfgesloten coulissenlandschap. Deze landschappen zijn van cultuurhistorische waarde waarin bomen een hoofdrol spelen. Aandacht voor historische boomstructuren en hun behoud draagt daarom ook bij aan Steenbergen’s cultuurhistorie.

  Daarnaast zijn boomstructuren van belang vanwege hun bijdrage aan dorps- en stadsschoon, landschappelijke inpassing en het creëren van zichtlijnen en doorzichten in het landschap. Ze geven dorpen en wijken identiteit en zorgen voor herkenbaarheid. Met name monumentale bomen en bomenrijen zijn door hun vorm, kleur en omvang belangrijke beeldbepalende elementen.

  Als laatste zijn boomstructuren belangrijk vanwege hun bijdrage aan welzijn en mobiliteit, zoals benoemd in §2.1, en als verbindende ecologische structuren voor tal van soorten.

  In Figuur 3-1 zijn de ontbrekende schakels in deze structuren weergegeven in het kader van de ambitie om de biodiversiteit te verhogen door het creëren van een robuust en verbonden bomenbestand.

  

• 2.3.2 ECOLOGISCHE VERBINDINGEN

  Voor de ecologische waarde wordt gekeken naar de boomstructuur in combinatie met andere ecologische waardevolle groenstructuren.

  Samen vormen ze verbindingen die voor veel diersoorten onmisbaar zijn voor hun verplaatsing, veiligheid, voortplanting en voedsel. Bomenrijen kunnen bijvoorbeeld essentiële vliegroutes voor vleermuizen zijn. In het Natuurbeleidsplan Steenbergen zijn enkele vleermuissoorten beschreven, inclusief het belang van bomen voor deze soorten.

  Gemeente Steenbergen beschermt bomenrijen als beschermde groenelementen. Met het vaststellen van dit beleidsplan is ook de bomenverordening geactualiseerd waarin deze ecologische verbindingen worden beschermd door de hierin aanwezige bomen in te delen in Klasse II (§4.4).

  Deze structuren worden aangegeven op de Visiekaart en opgenomen in de Omgevingsvisie en het toekomstige Omgevingsplan, mede omdat ze van wezenlijk belang zijn om de biodiversiteit te beschermen.

• 2.3.3 HUIDIG BOMENBESTAND

  Gemeente Steenbergen heeft op dit moment 18.138 geregistreerde bomen. De diversiteit en vitaliteit van deze bomen is figuur 2.5 weergegeven.

  

  BOOMSOORTEN EN DIVERSITEIT

  Vanuit beschikbare registraties is bekend dat er 235 (sub)soorten bomen te onderscheiden zijn in gemeente Steenbergen. Op geslachtniveau komt dit neer op 55. De meest voorkomende geslachten zijn Quercus (eik), Fraxinus (es), Populus (populier) en Tilia (linde). Samen tellen ze 13.072 individuele bomen, 72% van het totaal (Figuur 2-5).

  Overige veel voorkomende geslachten zijn: Acer (esdoorn), Salix (wilg), Carpinus (haagbeuk), Alnus (els), Aesculus (kastanje), Pyrus (peer), Prunus (prunus), Ulmus (iep), Platanus (plataan), Betula (berk), Fagus (beuk), Liquidambar (amberboom), Sorbus (lijsterbes) en Crataegus (meidoorn).

  LEEFTIJDSSPREIDING

  De leeftijden van de meeste bomen van Steenbergen zijn niet bekend omdat in het verleden het aanplantjaar niet geregistreerd is. Er kan alleen een schatting worden gegeven aan de hand van de stamdikte in centimeters.

  Ongeveer de helft van de bomen in Steenbergen kan op basis van deze eigenschap gecategoriseerd worden (Fig. 2-6). Hieruit valt op te maken dat de meeste bomen een dikte van 30 tot 50 centimeter hebben. Dat staat ongeveer gelijk aan bomen van 10 tot 20 jaar oud. Het achterblijven van de categorie daaronder, 20 tot 30 centimeter dikte, is een indicatie dat er de afgelopen 5 tot 15 jaar relatief weinig bomen zijn aangeplant. Het aanplanten van nieuwe bomen is de komende jaren dan ook een speerpunt. Het aandeel bomen met een stamdikte van meer dan 100 centimeter is met 160 individuen erg laag. Meer aandacht voor nieuwe aanplant kan ervoor zorgen dat er in de toekomst bij onderhoud en calamiteiten (opkomende ziekte) meer risicospreiding is. Het voorkomt dat er veel bomen qua onderhoud en uitval tegelijk in dezelfde leeftijdsfase komen waardoor er gaten ontstaan in de boomstructuur.

  VITALITEIT EN VEILIGHEID

  Om de veiligheid van bomen te waarborgen vindt er jaarlijks een boomveiligheidscontrole (BVC) plaats, waaronder een visual tree assessment (VTA). Afhankelijk van leeftijd en conditie van de boom wordt de inspectiefrequentie bepaald. Dit varieerde tot nu toe van één keer per jaar voor attentiebomen tot één keer per drie jaar voor reguliere bomen. De leeftijd van de boom was hiervoor bepalend: bomen tot 15 jaar oud werden één keer per vijf jaar gecontroleerd, bomen ouder dan 15 jaar één keer per drie jaar. Deze frequentie is aangepast naar de standaard BVC cyclus (zie §5.3) die gebruik maakt van drie categorieën:

  • •

    Normaal: een boom die als resultaat van de inspectie geen risico lijkt te vormen voor de omgeving en ook geen uiterlijke kenmerken heeft die er op wijzen dat zich binnen 3 jaar een gevaarlijke situatie zou kunnen voordoen;

  • •

    Attentie: bomen die een gebrek hebben, maar op moment van controle nog geen duidelijk waarneembaar risico vertonen. Deze bomen worden frequenter opnieuw gecontroleerd;

  • •

    Risico: bomen die duidelijk zichtbaar een direct gevaar opleveren of waarbij de veiligheid als een mogelijk risico wordt geïnterpreteerd. Soms volstaat het verwijderen van een gevaarlijke dode tak.

  Van de 9.158 in 2023 en 2024 geïnspecteerde bomen vallen er 4.523 binnen de VTA normaalklasse. Nog eens 4.497 bomen zijn aangemerkt als risicoboom en er zijn 138 attentiebomen geregistreerd (Zie Tabel 2-2). Het grootste deel van de bomen met de status risicoboom heeft dode takken die daarnaast ook gevaarlijk zijn omdat ze onverwacht kunnen vallen. Het gaat hier dus om een onderhoudsachterstand.

  

  De conditie van de bomen geeft een indicatie van de “houdbaarheid” van het bomenbestand. Gemeente Steenbergen hanteert hiervoor de termen goed, voldoende, matig, onvoldoende, slecht en zeer slecht. In Tabel 2-2 is weergegeven hoe de verdeling van het aantal geïnspecteerde bomen (50% van het totaal) over de boomcondities is.

  

  ZIEKTEN EN BEDREIGINGEN

  Bomen leven in symbiose met een groot aantal andere organismen, meestal brengt deze ‘samenwerking‘ voor beide voordelen met zich mee. Een deel van deze organismen levert echter blijvende schade of risico’s op voor de boom. Een grote verscheidenheid aan insecten, schimmels, bacteriën en virussen vormt een bedreiging voor de conditie van de boom. Gebreken die zich hierdoor ontwikkelen kunnen vervolgens een risico vormen voor zowel de ecologie als veiligheid.

  Op dit moment bestaat het boombestand van gemeente Steenbergen voor bijna de helft uit eiken en essen (Figuur 2-5). De essen (23%) in het boombestand hebben te lijden onder de essentaksterfte kwetsbaar voor ziekten en andere bedreigingen. Het derde meest voorkomende geslacht is populier (14%) die bekend staat als zachthoutsoort met een relatief korte levenscyclus. Daarnaast noemt de gemeente ook de kastanjebloedingsziekte in de Assetsheet Groen 2022-2025. Van paardenkastanjebomen, gevoelig voor deze ziekte, heeft de gemeente er 351.

  

• 2.3.4 MONUMENTALE EN BIJZONDERE BOMEN

  Sommige bomen in de gemeente Steenbergen zijn monumentaal of van bijzondere waarde.

  Gemeente Steenbergen houdt in de Monumentale en Bijzondere bomenlijst bij welke bomen deze beleidsstatus hebben. De bomen op deze lijst voldoen aan een aantal criteria, bijvoorbeeld op het gebied van ouderdom, schoonheid, zeldzaamheid of functie in de omgeving.

  Op dit moment is gemeente Steenbergen de Bomenlijst aan het actualiseren aan de hand van nieuwe beoordelingscriteria die zijn vastgelegd in de Matrix monumentale bomen. De bomen die op deze lijst (komen te) staan vallen onder boomklasse I (zie §4.4). Deze bomen hebben de hoogste beschermstatus waardoor een omgevingsvergunning van de gemeente altijd vereist is voor het verwijderen van deze bomen. Het principe is te streven naar een zo hoog mogelijke levensduur en het uitgangspunt is ‘niet kappen, tenzij’.

  In 2024 waren 271 monumentale en bijzondere bomen geregistreerd. Deze waardevolle bomen kunnen ook op particulier of bedrijfsterrein voorkomen. Voor 248 van deze bomen zijn er gegevens beschikbaar. Deze bomen zijn in Tabel 2-3 opgenomen, verdeeld over leeftijdscategorieën en plaatsen in de gemeente in 2.2.1 BELEID EN OPGAVEN

  Het bomenbeleid van gemeente Steenbergen staat niet op zichzelf maar is onderdeel van breder duurzaamheidsbeleid en ambities op verschillende overheidsniveaus (Tabel 2-1).

4.6 BESCHERMING

Gemeente Steenbergen heeft de ambitie om het bomenbestand uit te breiden en het boomkroonvolume te vergroten. Goede zorg voor bestaande bomen is onderdeel van een effectieve strategie richting een bomenrijke gemeente. Met name de bescherming van grotere bomen draagt bij aan een netto positief boomkroonvolume.

Uit deze ambitie volgen de hierna beschreven specifieke richtlijnen voor herplant, compensatie, en overlastbepaling.

• 4.6.1 EISEN HERPLANTPLAN KLASSE I EN II BOMEN

  Sinds 2022 gold in de gemeente een dubbele herplantplicht. Voor een gekapte boom op gemeentegrond werden twee nieuwe bomen in de buurt van de kaplocatie aangeplant. In 2025 is gemeente Steenbergen gaan werken met boomkroonvolumes. Dit voorkomt bijvoorbeeld dat er twee kleine bomen (3e grootte) geplant worden ter vervanging van een grote boom (1e grootte). Hiermee zou het netto kroonvolume namelijk afnemen. Daarnaast wordt er bij de herplant van bomen gekeken naar behoud van functie van de gekapte boom (Klasse I) en van de structuur waar de boom deel van uitmaakte (Klasse II). Aan een herplantplan worden de volgende eisen gesteld:

  • •

    Exacte locatie van kap en beoogde herplant in een situatietekening of GIS-kaart, inclusief onderbouwing van geschiktheid van de locatie (bodem, ruimte en waterhuishouding);

  • •

    Herplantlocatie binnen hetzelfde perceel of in de directe omgeving. Als dit niet kan: in openbaar groen in de gemeente;

  • •

    Het te compenseren BKV en het beoogde BKV van de herplant na 10 jaar;

  • •

    Specificaties van de herplant: soort, aantal, maatvoering en plantwijze (boomspiegel, boompalen, grondverbetering), met gebruik van inheemse of streekeigen soorten tenzij gemotiveerd anders;

  • •

    Uitvoertermijn voor herplant: binnen één plantseizoen na het kappen;

  • •

    Bescherming, nazorg en instandhouding: ten minste voor een periode van 3 jaar, bij uitval binnen deze periode moet een nieuwe boom worden aangeplant;

  • •

    Monitoring en rapportage van herplant op basis van fotoregistratie;

  • •

    Bij uitzondering: alternatieve compensatie in geld, middels storting in het Bomenfonds, wanneer herplant niet mogelijk is (zie Fig. 4-3 en Tabel 4-2).

  Bij uitval, achterstallig beheer of afwijking van het herplantplan komt het niet-gerealiseerde BKV volledig voor rekening van de vergunninghouder.

• 4.6.2 COMPENSATIE KLASSE I EN II BOMEN

  Het (gedeeltelijke) verlies van boomkroonvolume betekent een verlies aan hemelwaterregulering, afvang van vervuilende stoffen, koolstofopslag, schaduwwerking, biodiversiteit en meer. De ecosysteemdiensten kunnen kwantitatief berekend en omgezet in euro’s worden. Deze zogeheten monetaire boomwaarde wordt gebruikt om de financiële compensatie door rechtspersonen te bepalen in het geval een Klasse I of II boom moet wijken. Voor natuurlijke personen (zij die niet handelen in de uitoefening van een beroep of bedrijf) wordt hiervoor een vast bedrag conform compensatietabel 4-2 gehanteerd. Financiële compensatie door storting in het gemeentelijk Bomenfonds vindt in de volgende situaties plaats (Fig. 4-3):

  • •

    Wanneer herplant zowel op de kaplocatie als andere locatie in openbare ruimte van de gemeente niet of slechts beperkt mogelijk is. Zie Tabel 4-2 voor compensatiebedragen en aanvullende bepalingen;

  • •

    Onvoldoende herstel BKV binnen 10 jaar. Wanneer de herplant het volledige BKV niet binnen tien jaar hersteld heeft, wordt het resterende tekort financieel gecompenseerd;

  • •

    Illegale kap. Bij illegale kap wordt een financiële compensatie opgelegd conform de aanvullende bepaling in Tabel 4-2. Deze verplichting staat los van eventuele boetes of andere juridische maatregelen.

  In het geval er voor meerdere bomen een omgevingsvergunning voor kap aangevraagd wordt, of meerdere bomen illegaal gekapt zijn, wordt een factor x1,10 op het totaalbedrag gehanteerd (Tabel 4-2).

  

  

  HET BOMENFONDS

  Compensatiegeld wordt in het gemeentelijk Bomenfonds gestort waarbinnen geld voor bomen wordt geoormerkt. Onttrekkingen uit het Bomenfonds zijn alleen toegestaan voor bestedingen aan de volgende doelen:

  • •

    Aanplant van bomen voor het halen van de doelstellingen zoals vastgelegd in voorliggend Bomenbeleidsplan;

  • •

    Aanplant van bomen voor het halen van de doelstellingen zoals vastgelegd in het vigerende Bomenbeheerplan;

  • •

    Voorstellen gebaseerd op de Groenblauwe structuur en Ambitie- of Visiekaart;

  • •

    Grondaankoop ten behoeve van de aanplant voor bovenstaande doelen;

  • •

    Verbeteren van de conditie of groeiplaats van bomen, met prioriteit voor Klasse I.

  TOEZICHT EN HANDHAVING

  De gemeente ondersteunt initiatiefnemers bij een zorgvuldige uitvoering van de herplant- en compensatieplicht. Toezicht richt zich op het bevorderen van kwaliteit en nazorg: na kap wordt gecontroleerd of de herplant tijdig en volgens afspraak is uitgevoerd. Indien herplant niet aanslaat, wordt samen met de vergunninghouder gezocht naar een passende vervangende oplossing. De gemeente controleert (jaarlijks) op basis van luchtfoto’s en door initiatiefnemer aangeleverde rapportage van herplant (fotoregistratie) of de vergunningsplichtige bomen nog aanwezig zijn en na 10 jaar of het volledige BKV met de herplant hersteld is.

• 4.6.3 UITZONDERING: VERGUNNINGSVRIJE KAP VAN KLASSE I EN II BOMEN

  In het volgende specifieke geval kan een boom met beschermde status onder klasse I of II alsnog vergunningsvrij worden verklaard: dunning ten behoeve van het bevorderen van de uitgroei van een nabije boom en/of behoud of versterking van de bomenstructuur waar de boom onderdeel van uitmaakt. De kap/dunning is aantoonbaar noodzakelijk voor de duurzame instandhouding van de structuur of een naastgelegen, toekomstbestendige boom (licht, ruimte, water, stabiliteit, kroonontwikkeling). Vereist vooraf schriftelijke toestemming van het college.

  Regels en gevolgen:

  • •

    Bij terechte onderbouwing wordt de boom vergunningsvrij verklaard;

  • •

    In dit specifieke geval geldt, na vergunningsvrij verklaring, geen herplant- of financiële compensatieplicht;

  • •

    Wordt de boom gekapt terwijl vooraf geen toestemming is gevraagd of de onderbouwing wordt ongegrond verklaard, dan is sprake van illegale kap en volgt een financiële compensatieplicht ( zie ‘Illegale kap’ onder §4.6.2).

• 4.6.4 OVERLASTBEPALING KLASSE III EN IV BOMEN

  Overlast door bomen is lastig te definiëren. Niet elke ‘overlast’ is rechtmatig. Wat de één als overlast ervaart, levert voor de ander juist een positieve bijdrage. In sommige gevallen is enige mate van ‘hinder’ normaal. Er bestaat ‘overlast’ die in redelijkheid geaccepteerd moet worden.

  De bekendste klachten over bomen zijn: blad- en vruchtval, wortelopdruk, beperking van lichtinval en stuifmeel (pollen). Bomenbeleid en -beheer zijn bedoeld om daar waar nodig overlast door bomen te voorkomen. In het Bomenbeheerplan is een puntensysteem gepresenteerd aan de hand waarvan de gemeente een melding van overlast objectief kan beoordelen. Hieruit volgt of er sprake is van:

  • •

    matig tot geen overlast;

  • •

    grote tot ernstige overlast;

  • •

    zeer ernstige overlast.

  BLAD- EN VRUCHTVAL

  Biologische processen van de boom (blad- en vruchtval, stuifmeel, pluisvorming, insecten of het zogenaamde ‘druipen’ van bomen) vormen geen onderdeel van de overlastcriteria en worden gezien als te dulden ongemak. Twee uitzonderingen hierop vormen:

  • •

    aantoonbaar wederkerend en onevenredig

  • •

    financieel nadeel, en een sterk verhoogde frequentie van onderhoud aan eigendommen als gevolg van biologische processen van de boom.

  WORTELOPDRUK

  Boomwortels kunnen door hun toenemende diktegroei de verharding naar boven drukken, als gevolg waarvan schade kan ontstaan.

  Wortelopdruk is vaak een gevolg van een niet goed ingerichte groeiplaats. Overlast door wortelopdruk kan worden voorkomen of hersteld. Vandaar dat punten alleen worden toegekend als er geen alternatief voorhanden is om de overlast op te lossen én als herstraten van de verharding frequent noodzakelijk is.

  SCHADUW EN UITZICHT

  Veel meldingen van overlast gaan over de schaduwwerking van bomen. Hoewel dit vaak juist een positieve eigenschap is die bijdraagt aan klimaatadaptatie en een gezonde leefomgeving, kan de beperking van uitzicht of lichtinval ook ‘‘overlast’’ veroorzaken. Wanneer de ramen van het woongedeelte van een huis of appartement volledig worden afgeschermd door de boomkroon is er sprake van ernstige overlast. Een boomkroon op minder dan drie meter ten zuiden van de woonkamer op de begane grond kan matig overlast veroorzaken. Een lichte rendementsvermindering als gevolg van schaduwval op zonnepanelen of -collectoren wordt als matig tot geen overlast beschouwd. De boom is vaak al (veel) eerder aangeplant en de omlooptijd is vele malen hoger dan die van de zonnepanelen. Snoei van probleemtakken op een boomtechnisch verantwoorde wijze kan eventueel een compromis vormen. Bij vervanging kan rekening worden gehouden met de vrije ruimte voor zonnepanelen.

  POLLEN EN BOOMGASTEN

  Onder overlast worden allergische aandoeningen en gezondheidsklachten niet meegenomen. De reden hiervoor is dat uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het kappen van pollenproducerende bomen lokaal geen positief effect heeft. Overlastgevende pollen verspreiden zich over meerdere kilometers door middel van wind. De gemeente voorkomt een evenredig groot aandeel van dezelfde boomsoort binnen een wijk door diversiteit van het bomenbestand.

  NIET PASSENDE GROOTTE

  Grote bomen zijn beeldbepalend en dragen bij aan sfeer en een waardevolle leefomgeving.

  Bomen worden echter klein geplant en worden na enkele decennia soms zo groot dat ze niet goed meer passen in de bovengrondse ruimte. Als het kroonoppervlak van de boom meer dan 50% van de totale tuin beslaat, inclusief het eventueel verharde deel, is sprake van een zeer groot kroonoppervlak.

  TOEGANKELIJKHEID

  Een boom kan op een onhandige plek staan waardoor een terrein (deels) niet meer toegankelijk is. Er is sprake van grote belemmering als door de aanwezigheid van de boom een terrein, geheel of gedeeltelijk, niet of nauwelijks toegankelijk is, niet onderhouden kan worden of alleen op een alternatieve manier die aantoonbaar wederkerend en onevenredig financieel nadeel met zich meebrengt.

  SCHADE AAN BOUWWERK

  Er is sprake van overlast als een boom op minder dan 5 meter (gemeten vanuit het hart van de stam) van een bouwwerk staat. Dit kan namelijk leiden tot schade aan het gebouw.

  GELUIDSHINDER

  Niet opgenomen in het puntensysteem, maar wel relevant om te noemen, is overlast tijdens beheer en onderhoud aan bomen. Geluidshinder is vaak onvermijdelijk bij uitvoering van onderhoudswerkzaamheden aan bomen. De mate van overlast wordt voor een belangrijk deel bepaald door het soort machines dat wordt ingezet. Machines die werken op verbrandingsmotoren produceren meer decibellen dan elektrisch aangedreven machines. Dit is een aanvullende motivatie om de inzet van klein materieel te vervangen of om aannemers te kiezen die gebruik maken van geluidsarme machines en handgereedschap (zie §5.2.4).

4.7 COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE

• 4.7.1 INLEIDING

  Een breed gedragen bomenbeleid vraagt om doelgerichte communicatie en participatie, zowel intern (binnen de gemeentelijke organisatie) als extern (met raadsleden, inwoners, ondernemers, (vrijwillige) natuurorganisaties en andere betrokken partijen). Uit het participatietraject, dat is uitgevoerd tijdens de totstandkoming van het bomenbeleidsplan, blijkt dat binnen al deze groepen een grote belangstelling is voor bomen.

  Daarnaast is het belangrijk dat het bomenbeleid, en de manier waarop afwegingen worden gemaakt met betrekking tot bomen, helder is voor iedereen. Denk aan de aanleg van bijvoorbeeld extra parkeerplaatsen of de aanplant van bomen in een straat. Concrete regels en uitgangspunten bieden duidelijkheid aan de interne organisatie, andere overheden, inwoners en ondernemers.

  Door heldere kaders vanuit het bomenbeleidsplan te geven werkt gemeente Steenbergen aan verwachtingsmanagement. De gemeente Steenbergen wil bereiken dat bij (her)ontwikkeling van de openbare ruimte bomen integraal worden meegenomen in het ontwerp en de uiteindelijke realisatie. Daarvoor is het nodig dat bomen bij alle betrokkenen op het netvlies komen.

  Om bovenstaande ambities te realiseren en acties uit het bomenbeleidsplan succesvol uit te voeren zijn communicatie en participatie een onmisbare factor. Communicatie draagt bij aan voldoende draagvlak voor beleidskeuzes rondom de bomen in de gemeente en aan de bereidheid van mensen om zelf actief mee te werken om de ambities uit het bomenbeleidsplan te realiseren. Het vervolg van deze paragraaf geeft in hoofdlijnen weer welke strategische keuzes worden gemaakt voor communicatie en participatie over (onderwerpen uit) het bomenbeleidsplan.

• 4.7.2 AANSLUITEN OP BELEID

  COMMUNICATIESTRATEGIE DUURZAAMHEID

  Voor de communicatie-uitingen over bomen gelden nagenoeg alle punten uit de bestaande communicatiestrategie Duurzaamheid: de uitgangspunten, framing, het bieden van handelingsperspectief, heldere taal, creatieve communicatie en participatie. Het onderwerp bomen sluit immers qua inhoud naadloos aan op de onderwerpen die worden gecommuniceerd volgens deze strategie. Door te communiceren en content te maken volgens dezelfde uitgangspunten, houdt de gemeente grip op de inhoud, stijl en dus de synergie van alle uitingen. Deze keuze maakt bovendien het communiceren en maken van content rondom het bomenbeleidsplan werkbaarder en overzichtelijker: er geldt immers eenzelfde werkwijze. Daarbij is er sprake van kruisbestuiving en overlap. Het bomenbeleid wordt in de communicatie gepositioneerd als zichtbare en tastbare invulling van de thema’s biodiversiteit, klimaatadaptatie en participatie.

  PARTICIPATIEBELEID

  De gemeente Steenbergen heeft in 2023 een participatiebeleid vastgesteld. Het versterken van de samenwerking met inwoners, bedrijven en organisaties staat hoog op de agenda van de gemeente Steenbergen. Binnen het thema Duurzaamheid is participatie van groot belang. De complexiteit en reikwijdte van de opgave en de vele onzekerheden maakt het belang van samenwerking, draagvlak en kennisdeling alleen maar groter. Samen weten we veel meer.

  Dit geldt ook voor alles wat met bomen te maken heeft. De juiste inzet van participatie draagt bij aan het realiseren van doelen en ambities uit het bomenbeleidsplan. Het niveau van participatie binnen de verschillende projecten is uiteenlopend. Daarvoor werkt de gemeente met de participatieladder: van informeren (vooral vanuit communicatieperspectief), via inspreken, consulteren, samenwerken, naar delegeren.

  De hoogste trede van de participatieladder is zelfbestuur. Wanneer een actie of project voortvloeit uit het bomenbeleidsplan, stelt de gemeente waar gewenst een participatieplan op volgens het vastgestelde participatiebeleid.

• 4.7.3 KERNBOODSCHAP EN DOELEN

  De kernboodschap uit de communicatiestrategie Duurzaamheid bevat de elementen die ook voor de bomen van gemeente Steenbergen zo belangrijk zijn. Bewustwording over bomen, kennis van bomen, samen werken aan een gezond bomenbestand in de gemeente, voor nu en in de toekomst. Onderstaande zinnen uit de kernboodschap gelden ook voor onze bomen: ‘‘De gemeente Steenbergen is de groenblauwe parel van West-Brabant. Dat willen we zo houden. Nu en in de toekomst. Daarom willen we samen de verandering van het klimaat en de achteruitgang van onze mooie natuur tegengaan. We willen ons tegelijkertijd aanpassen aan een veranderend klimaat, om overlast thuis of in de buurt te voorkomen en een prettige en veilige leefomgeving te garanderen.’’

  COMMUNICATIEDOELEN (AMBITIES)

  Communicatie over het bomenbeleidsplan en alle projecten die daaruit volgen draagt bij aan het geschetste beeld in de kernboodschap.

  De communicatiedoelen zijn op strategisch niveau omschreven. Deze doelen worden concreet en SMART in de communicatie- en participatieplannen die de gemeente maakt voor specifieke acties en projecten die voortvloeien uit het bomenbeleidsplan.

  BEWUSTWORDING STIMULEREN

  In 2030 heeft de communicatie over bomen en het bomenbeleidsplan ervoor gezorgd dat alle betrokkenen meer weten over bomen in het algemeen en in de gemeente Steenbergen in het bijzonder. Daarnaast over de functie van bomen in de openbare ruimte, denk aan de relatie tussen bomen en biodiversiteit, hun plek in het ecosysteem, het belang van ecologische verbindingen en aaneengesloten boomstructuren, de rol van bomen voor onze gezondheid en bij het tegengaan van de effecten van klimaatverandering. Het is voor iedereen duidelijk dat meer gezonde bomen urgent zijn.

  Kaders en keuzes uit het bomenbeleidsplan toelichten. In 2030 heeft de communicatie over het bomenbeleidsplan bijgedragen aan het creëren van voldoende draagvlak (en dus ook minder weerstand als die er is) onder alle betrokkenen voor het bomenbeleid in de gemeente Steenbergen. Het draagvlak wordt in 2030 middels een enquête onderzocht.

  PARTICIPATIE EN SAMENWERKING STIMULEREN

  In 2030 heeft de communicatie over acties die voortvloeien uit het bomenbeleidsplan bijgedragen aan het bewustzijn van alle betrokkenen dat ieder zijn rol heeft in het vergroten en versterken van het bomenbestand in de gemeente. De bereidheid om actief bij te dragen is groter geworden, iedere doelgroep op een eigen manier. En het handelingsperspectief is duidelijk. Inwoners zijn bijvoorbeeld bereid bomen op eigen grond aan te planten of een boomspiegel te verzorgen en weten hoe ze dat kunnen aanpakken. Externe stakeholders en grondbezitters (in het buitengebied) willen met de gemeente samenwerken om boomstructuren en ecologische verbindingen te creëren en/of in stand te houden en weten welke subsidies er zijn. Interne medewerkers nemen team Duurzaamheid mee bij nieuwe projecten.

  In een communicatieplan is doelgroepgericht werken een belangrijke factor. Er bestaan vaak interne en externe doelgroepen, als volgt gespecificeerd:

  • •

    Intern: afdelingen en ambassadeurs met een belangrijke (uitvoerende) opgave waar ook bomen een plek moeten krijgen, zoals beleidsmakers en uitvoerders die integraalwerken aan de openbare ruimte;

  • •

    Extern: inwoners – als mede-eigenaren van de leefomgeving en deelnemers aan vergroening. MKB-ondernemers, toeleveranciers, partners of uitvoerders – als mede-initiatiefnemers en uitvoerders van groene projecten.

  CONCREET MAKEN

  Wanneer een project of actie wordt opgezet op basis van het bomenbeleidsplan, stelt de gemeente een communicatie- en/ of participatieplan op met daarin onder meer de specifieke doelgroep, concretere communicatiedoelen (SMART) per doelgroep en (communicatie- en participatie)acties. Hiervoor wordt dus zo maximaal mogelijk aangesloten op de communicatiestrategie Duurzaamheid en het participatiebeleid van de gemeente. Daarnaast biedt voor concrete acties het programmaplan DuurSAMEN aanknopingspunten en aanpakken die waardevol en relevant zijn voor het bomenbeleid. Waar passend kan deze aanpak worden overgenomen voor de communicatie (en participatie) rondom het bomenbeleid.

  Bijvoorbeeld:

  • •

    P1 Monitoring: communicatie draagt bij aan het zichtbaar maken van boomaanplant; adoptie, beheer en deelname aan vergroening;

  • •

    P4 Interne gedragsverandering: bewustwording binnen de organisatie over het belang van bomen als integraal onderdeel van projecten;

  • •

    P14 Groenblauwe structuurkaart: ruimtelijke inpassing van boomstructuren helder uitleggen aan bewoners en professionals;

  • •

    P15 Tuingeluk: bomen verbinden met acties voor vergroening van particuliere tuinen;

• 4.7.4 BELANGRIJKE AANDACHTSPUNTEN

  GEVOELIG ONDERWERP

  Bij bomen gaat het vaak ook over emoties. Voor veel mensen staan bomen symbool voor iets wat voor hen waardevol is. Een specifieke boom roept bijvoorbeeld herinneringen op of staat op een plek die bijzonder voor hen is. Bomen staan vaak ook symbool voor ons verleden (stille overlevers) of misschien zelfs voor het leven op zichzelf. Daarmee is ook het kappen van bomen een gevoelig onderwerp. Tegelijkertijd worden bomen in de bebouwde omgeving ook wel als ‘lastig’ ervaren; schaduw waar dat niet altijd gewenst is, scheve stoepen door wortelopdruk, verlies van bladeren of vruchten kan als hinderlijk worden ervaren, enz. Het is belangrijk om in de communicatie rondom bomen deze gevoeligheid en emoties te borgen. Hoe dat kan, is situatie-afhankelijk en moet per onderwerp worden afgewogen. Door mensen over ‘hun’ boom te laten vertellen tijdens een participatietraject bijvoorbeeld en er vervolgens misschien wel een verhaal over te schrijven en te delen.

  SAMENWERKING MET ANDERE OVERHEDEN

  Natuurgebieden van Staatsbosbeheer, Rijkswaterstaat, waterschap Brabantse Delta en organisaties zoals Natuurmonumenten en Brabants Landschap vallen, net als particuliere bomen en landgoederen, niet onder gemeentelijk beheer. Veel van deze bomen vervullen wel een beeldbepalende rol in het landschap. Ook kunnen ze van belang zijn voor biodiversiteit en klimaat, bijvoorbeeld door het vormen van ecologische verbingingszones tussen bosrijke natuur. Denk bijvoorbeeld aan de boomdijken die in het beheer zijn van het waterschap. Samenwerking met deze partijen is nodig om belangrijke boomstructuren te behouden. De doelstellingen vanuit het bomenbeleidsplan worden actief bij deze partijen ingebracht. Ook wordt aansluiting gezocht op boomstructuren van naastgelegen gemeenten.

  Een mogelijkheid voor gemeente Steenbergen is om als regiogemeente deel te nemen aan de Brabantse Wal van Trees for All. Dit project zorgt voor een aansluitend landschap binnen de Brabantse Wal en helpt bij het planten van meer bomen op zowel gemeente- als particuliere gronden.

  SUBSIDIE EN BEGELEIDING

  Gemeente Steenbergen hanteert een aantal regelingen die het bomenbestand kunnen bevorderen door financiële ondersteuning. Enkele hiervan zijn de Stimuleringsregeling landschap, ErvenPlus, het gratis inleveren van tuintegels tijdens het NK tegelwippen, subsidie voor Groenblauwe schoolpleinen, de regeling voor klimaat en natuur en beheerondersteuning voor Klasse I bomen op private grond. De mogelijkheid tot financiële ondersteuning wordt uitgebreid met de doelgroep gedeeld.

5.3 INSPECTIES EN DUURZAAM BEHEER

Om de doelstellingen uit hoofdstuk 3 te behalen is bestendig beheer nodig, hieronder worden aspecten toegelicht om dit te waarborgen.

• 5.3.1 BOOMVEILIGHEIDSCONTROLE

  De boomveiligheidscontrole (BVC) heeft een tweetal componenten: veiligheid (VTA) en onderhoudsbehoefte. Deze gegevens vormen de basis van het werkplan voor onderhoud. Veiligheid wordt gecontroleerd aan de hand van een visuele controle van de bomen, volgens de Visual Tree Assessment (VTA) methode. Hierbij worden de bomen beoordeeld op mechanische en biologische gebreken. Bij de onderhoudsbehoefte wordt gekeken of snoei of groeiplaatsverbetering nodig zijn.

  De BVC wordt uitgevoerd door een data-inspecteur bomen (DIB) en volgens methodiek van het Normeninstituut bomen. Als nodig worden passende veiligheidsmaatregelen geadviseerd. Daarbij worden de benodigde maatregelen geadviseerd (met een urgentietermijn) om de bomen weer veilig en vitaal te maken. De reguliere BVC wordt eens per drie jaar uitgevoerd, enkel de bomen met een verhoogde gevaarzetting of risicobeoordeling worden frequenter gecontroleerd. Dit wordt door de DIB opgenomen in het boompaspoort.

  Onderhoud door derden aan bomen in eigendom van de gemeente of Klasse I bomen moet aan dezelfde kwaliteit voldoen als het onderhoud dat de gemeente uitvoert.

  

  ECOLOGISCHE WAARDEBEOORDELING

  Een gebrek op het gebied van boomveiligheid kan in het kader van ecologie een meerwaarde zijn. De ecologische waarde wordt gebaseerd op de resultaten van de boomveiligheidscontrole en bepaald aan de hand van een boomhabitat-en omgevingsbiotoopbeoordeling17. Deze beoordeling wordt uitgevoerd op het moment dat bomen in aanmerking komen voor een monumentale beleidsstatus (Klasse I). Per locatie wordt een specifieke afweging gemaakt tussen ecologische waarde en veiligheid van de openbare ruimte.

• 5.3.2 BOOMGASTEN

  Er zijn vele boomgasten die op één of andere manier gebruik maken van bomen. In Nederland zijn bijvoorbeeld meer dan 50 vogelsoorten verbonden met bomen en daarnaast een groot aantal soorten insecten, andere ongewervelden en schimmels. In sommige gevallen kan een specifieke schimmel ervoor zorgen dat een boom instabiel kan worden. Het kan echter jaren duren voordat er daadwerkelijk gevaar is. Tijdens het beheer en onderhoud moet er rekening worden gehouden met boomgasten. In het broedseizoen zijn werkzaamheden ongewenst en bij holtes moet er soortspecifiek onderzoek worden uitgevoerd als de holte dreigt te verdwijnen door beheer en onderhoud. De gemeente doet dit door aan de hand van de ‘‘Gedragscode soortbescherming gemeenten’’ van Stadswerk te werken.

• 5.3.3 WORTELOPDRUK

  Wortelopdruk leidt tot overlast voor de weggebruiker, onveilige situaties, hogere kosten voor beheer, onderhoud van verhardingen en kans op verslechtering van het bomenbestand. Gemeente Steenbergen heeft recent inzicht in de belangrijkste risicolocaties voor wortelopdruk.

  Daarmee is waardevolle input beschikbaar voor een integrale aanpak van deze problematiek in de gemeente. Op boomniveau is een risicoklasse toegekend van laag, gemiddeld of hoog risico op wortelopdruk. Van de 18.768 geanalyseerde bomen heeft 5% een hoog en 6% een gemiddeld risico op wortelopdruk. Deze bomen staan voornamelijk in de dorpskernen. Door middel van een structurele aanpak om wortelopdruk tegen te gaan, wordt overlast beperkt tot 2% in de komende 10 jaar. Handboek Bomen wordt gevolgd als leidraad voor het vaststellen van de mate van overlast bij wortelopdruk. De bandbreedte waarbinnen maatregelen tegen wortelopdruk genomen worden, hangt één op één samen met de boomklassen. Wortelopdruk bij Klasse I en II wordt als eerste verholpen.

• 5.3.4 CIRCULAIR EN KLIMAATNEUTRAAL

  Onderhoud en beheer is gericht op circulariteit en klimaatneutraliteit. Dit betekent dat de onderhoudswerkzaamheden een minimale CO2-belasting hebben en dat restmaterialen, zoals takken en stamhout, zo hoogwaardig mogelijk hergebruikt worden (zie Fig. 5-1).

  Concreet betekent dit:

  • •

    Onderhoud met minimale CO2-belasting wordt vertaald naar werkbestek (elektrisch materiaal gebruiken);

  • •

    Geen gebruik van chemische bestrijding;

  • •

    Geleverde bomen zijn biologisch gekweekt;

  • •

    Circulair beheer: snoeihout wordt zoveel mogelijk intact verwerkt in plantvak en anders afgevoerd en verwerkt door een composteerder;

  • •

    Circulair beheer: stamhout wordt zo hoogwaardig mogelijk hergebruikt.

5.4 BESTAANDE EN NIEUWE BOMEN

Het is duidelijk dat we met korte- en lange-termijn maatregelen moeten reageren op klimaatverandering. Er moet vooruit gekeken worden om ervoor te zorgen dat de bomen in de toekomst vitaal en talrijk zijn en blijven. Om dit te bereiken is een aantal aspecten van belang, namelijk:

• •

  Locatie - welke locaties zijn in de toekomst geschikt als groeiplaats voor een boom, waar komen de eigenschappen van bomen het beste tot hun recht;

• •

  Groeiplaats - bestaande en nieuwe groeiplaatsen moeten dusdanig zijn ingericht dat de bomen genoeg doorwortelbaar volume hebben. Daarmee kunnen ze vitaal uitgroeien en een hoog boomkroonvolume bereiken;

• •

  Boomsoort - afhankelijk van bovenstaande aspecten kan er een keuze worden gemaakt welke boomsoort het meest geschikt is voor de locatie.

• 5.4.1 LOCATIEKEUZE

  De keuze van de juiste locatie is één van de belangrijkste succesfactoren voor het duurzaam aanplanten en behouden van bomen. Een weloverwogen keuze voorkomt toekomstige knelpunten in beheer en schade aan infrastructuur en bevordert de groeikansen van bomen.

  Bovendien draagt een strategische plaatsing bij aan meerdere maatschappelijke doelen zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit, verkeersveiligheid en de beleving van de openbare ruimte.

  Bij het bepalen van geschikte boomlocaties worden de volgende aspecten meegewogen:

  • •

    Ruimtelijke inpassing: de locatie moet voldoende ruimte bieden, zowel boven- als ondergronds, voor de gewenste boomgrootte op eindbeeld. Dit voorkomt overlast en schade door bijvoorbeeld wortelopdruk of beperkte doorrijhoogte;

  • •

    Functionele omgeving: de aanwezigheid van ondergrondse kabels en leidingen, riolering, verhardingen of andere infrastructuur wordt meegenomen in de afweging. Als dat nodig is worden technische maatregelen genomen om boomgroei en infrastructuur te combineren;

  • •

    Ecologische waarde: bomen kunnen een verbindende schakel vormen in het stedelijk of landelijk groenblauwe netwerk. Locaties die bijdragen aan ecologische verbindingen of biodiversiteitsversterking krijgen prioriteit;

  • •

    Klimaatadaptatie en hittestress: in versteende of hittegevoelige gebieden wordt bij locatiekeuze nadrukkelijk gekeken naar de meerwaarde van bomen voor schaduw, verkoeling, luchtkwaliteit en wateropvang;

  • •

    Sociale en esthetische waarde: bomen verhogen de kwaliteit van de leefomgeving. De zichtbaarheid, belevingswaarde en cultuurhistorische context worden meegewogen, zeker in gebieden met veel gebruikers of recreatief karakter;

  • •

    Beheerbaarheid: de boom moet op de gekozen locatie veilig te beheren zijn, zonder structurele conflicten met verkeer, eigendom of gebruiksfuncties. Ook bereikbaarheid voor beheer en monitoring speelt hierbij een rol.

  Door locatiekeuze integraal af te stemmen met andere ruimtelijke ontwikkelingen en functies, wordt het bomenbestand toekomstbestendig ingericht. Dit draagt bij aan een gezonde, aantrekkelijke en veerkrachtige leefomgeving.

• 5.4.2 GROEIPLAATSINRICHTING

  Een goede groeiplaats vormt de basis voor een vitale en toekomstbestendige boom. De inrichting van de groeiplaats is daarmee van doorslaggevend belang voor het realiseren van de doelstellingen uit dit bomenbeleidsplan. Of het nu gaat om nieuw aan te planten bomen of het verbeteren van de standplaats van bestaande exemplaren, een doordachte groeiplaatsinrichting draagt bij aan de gezondheid, levensduur en klimaatbestendigheid van het bomenbestand.

  Bij de inrichting van groeiplaatsen wordt rekening gehouden met de volgende uitgangspunten conform Boommonitor Handboek Bomen19:

  • •

    Voldoende ondergrondse ruimte: bomen hebben ruimte nodig om een gezond wortelstelsel te ontwikkelen. Afhankelijk van de soort en gewenste eindmaat wordt er een specifiek doorwortelbaar volume per boom nagestreefd (zie Bomenbeheerplan);

  • •

    Goede bodemstructuur en -samenstelling: de bodem moet luchtig, voedzaam en waterdoorlatend zijn, afgestemd op de boomsoort en de lokale omstandigheden. Verdichting wordt voorkomen door bijvoorbeeld het toepassen van bomenzand, bomengranulaat of ondergrondse groeiplaatsconstructies. Idealiter wordt er turfvrij gewerkt;

  • •

    Waterhuishouding: een groeiplaats moet zowel voldoende water kunnen vasthouden als overtollig water kunnen afvoeren. Het aansluiten van groeiplaatsen op het hemelwatersysteem wordt waar mogelijk toegepast;

  • •

    Bodembescherming en doorwortelbaarheid: de bovengrondse inrichting (zoals bestrating) wordt afgestemd op de groeiplaats, bijvoorbeeld met drukverdelende constructies, beluchtings- en bevloeiingssystemen of wortelgeleiding;

  • •

    Beheer en nazorg: nieuwe groeiplaatsen krijgen voorzieningen die beheer en monitoring mogelijk maken, zoals inspectiepunten, en worden gedurende de vestigingsfase intensief gemonitord en waar nodig bijgestuurd.

  Door bij de aanleg en renovatie van boomlocaties deze uitgangspunten te hanteren, wordt ingezet op een duurzaam bomenbestand dat beter bestand is tegen extreme weersomstandigheden, verharding en andere stedelijke invloeden. Voor aspecten die niet in dit beleidsplan zijn opgenomen wordt de Boommonitor19 van het meest actuele Handboek Bomen gevolgd.

• 5.4.3 BOOMSOORTKEUZE

  De juiste soort op de juiste plaats vergroot de groeikansen, vermindert de beheerkosten en versterkt de ecologische en landschappelijke waarde van de omgeving. Daarnaast draagt een bewuste boomsoortkeuze bij aan het verhogen van de biodiversiteit en het verbeteren van de klimaatadaptieve functies van bomen.

  Bij de boomsoortkeuze worden de volgende uitgangspunten gehanteerd:

  • •

    Geschiktheid voor de locatie: de boomsoort wordt afgestemd op de ruimtelijke en bodemtechnische omstandigheden van de groeiplaats, zoals beschikbare ruimte, bodemtype, waterhuishouding en windbelasting;

  • •

    Klimaatbestendigheid: er wordt gekozen voor soorten die bestand zijn tegen de extremen van het veranderende klimaat, zoals droogte, hittestress, hevige neerslag en stormen. Waar passend worden soorten uit nabijgelegen klimaatzones overwogen;

  • •

    Biodiversiteit: de inzet van een diverse mix van soorten wordt nagestreefd om de ecologische waarde te vergroten en de veerkracht tegen ziekten en plagen te verbeteren. Inheemse soorten krijgen waar mogelijk de voorkeur. Verder wordt de richtlijn van Santamour gevolgd door het aanplanten van maximaal 10% dezelfde soort, 20% hetzelfde geslacht en 30% van dezelfde familie bomen.

  • •

    Voor nieuwbouw en nieuwe inrichting, in tegenstelling tot herinrichting, kan worden gekozen voor de percentages 5-10-20;

  • •

    Landschappelijke en cultuurhistorische inpassing: de boomsoort wordt afgestemd op het karakter van de omgeving, met respect voor cultuurhistorische waarden, het straat-of dorpsbeeld en bestaande landschappelijke structuren;

  • •

    Beheeraspecten: soorten die veel overlast veroorzaken (bijvoorbeeld door vruchtdracht, allergene werking of gevoeligheid voor breuk) worden op drukbezochte of gevoelige locaties zoveel mogelijk vermeden. Ook wordt gekeken naar de verwachte onderhoudsbehoefte;

  • •

    Levensverwachting en groeivorm: er wordt gekozen voor soorten met een passende levensverwachting en groeivorm voor de beoogde gebruiksduur en functie van de locatie.

  Door zorgvuldig te kiezen voor soorten die passen bij de lokale omstandigheden én de beleidsdoelen, wordt gebouwd aan een bomenbestand dat bijdraagt aan een gezonde, aantrekkelijke en toekomstbestendige leefomgeving. Aan het Bomenbeheerplan 2026-2031 is een lijst toegevoegd van boomsoorten die toegepast kunnen worden in gemeente Steenbergen.

• 5.4.4 AANPLANT EN BEGELEIDING

  Een succesvolle aanplant en goede begeleiding in de eerste jaren na het planten zijn cruciaal voor de ontwikkeling van sterke, gezonde bomen. Zonder zorgvuldige uitvoering en nazorg kan de vitaliteit en levensverwachting van jonge bomen sterk worden beperkt met verhoogde uitval, hogere beheerkosten en een verminderde bijdrage aan beleidsdoelen als gevolg.

  Om het succes van nieuwe aanplant te maximaliseren, worden de volgende uitgangspunten gehanteerd:

  • •

    Kwaliteit van plantmateriaal: alleen bomen die voldoen aan de geldende kwaliteitsnormen (zoals de Nederlandse Norm Naktuinbouw of vergelijkbare certificering) worden aangeplant. Bomen zijn gezond, vrij van ziekten en plagen, beschikken over een goed ontwikkeld wortelgestel en hebben een correcte snoeivorm;

  • •

    Voorbereiding van de groeiplaats: de groeiplaats wordt ruim voor aanplant geschikt gemaakt volgens de eisen voor bodemstructuur, doorwortelbaarheid, voedingsstoffen en waterhuishouding, zodat de boom zich optimaal kan vestigen;

  • •

    Aanplantwijze: bomen worden geplant volgens de geldende richtlijnen, waarbij onder meer rekening wordt gehouden met plantdiepte, wortelspreiding, bescherming tegen mechanische schade (bijvoorbeeld boompalen en boombanden) en directe bevochtiging na aanplant;

  • •

    Begeleidingsperiode: de eerste jaren na aanplant zijn bepalend voor de ontwikkeling van een stabiele kroonstructuur en een gezond wortelstelsel. Daarom worden jonge bomen actief begeleid met:

    • o

      Regelmatige inspecties op vitaliteit, schade en stabiliteit;

    • o

      Begeleidingssnoei om een evenwichtige, duurzame kroonopbouw te stimuleren en ingroei van concurrerende takken of verkeerde kroonvormen te voorkomen;

    • o

      Tijdige watergift, vooral in de eerste drie groeiseizoenen, afhankelijk van weersomstandigheden en bodemtype;

    • o

      Verwijdering van boombanden en boompalen zodra de boom zelfstandig is verankerd (doorgaans na 2-3 jaar);

  • •

    Registratie en monitoring: nieuwe aanplant wordt opgenomen in de bomenadministratie, zodat opvolging, beheer en evaluatie gericht kunnen plaatsvinden.

  • •

    Door te investeren in een professionele aanplant en intensieve begeleiding, wordt de uitval van jonge bomen geminimaliseerd en wordt de basis gelegd voor een vitaal, toekomstbestendig bomenbestand.

• 5.4.5 RISICOMANAGEMENT

  NOODKAP

  In uitzonderlijke gevallen kan een boom zodanig instabiel of gevaarlijk zijn dat directe verwijdering noodzakelijk is om schade of letsel te voorkomen. Noodkap wordt alleen toegepast als:

  • •

    Uit visuele inspectie blijkt dat de boom acuut dreigt te bezwijken;

  • •

    Nader technisch onderzoek (bijvoorbeeld klimmend onderzoek of trekproef) een ernstig gebrek aantoont;

  • •

    Extreme weersomstandigheden (stormschade, blikseminslag) ernstige structurele schade hebben veroorzaakt.

  In geval van vergunningsplichtige bomen (klasse I en II) wordt bij een noodkap vooraf, waar mogelijk, overleg gevoerd met een boomdeskundige. De kap wordt zorgvuldig gedocumenteerd, inclusief de reden van spoed, staat van de boom en uitgevoerde werkzaamheden. Houder dient in dit geval binnen twee werkdagen na het vellen alsnog een aanvraag voor een omgevingsvergunning in. Na noodkap wordt beoordeeld of herplant noodzakelijk en mogelijk is, anders wordt compensatie betaald volgens procedure beschreven in dit Bomenbeleidsplan.

  In geval van een stormschouw worden acuut gevaarlijke situaties direct aangepakt, zoals het verwijderen van afgebroken takken of veiligstellen van instabiele bomen. Overige schade wordt ingepland voor herstel of verdere inspectie.

  OVERIGE RISICOVOLLE SITUATIES

  Naast stormschade en ziektes kunnen zich andere risicovolle situaties voordoen, zoals:

  • •

    Mechanische beschadiging door verkeer of werkzaamheden;

  • •

    Aantasting van de stabiliteit door graafwerkzaamheden in de wortelzone;

  • •

    Droogte- of wateroverlastschade die de wortelvastheid aantast.

  Preventief wordt, voorafgaand aan werkzaamheden in de buurt van bomen, altijd een boomveiligheidstoets uitgevoerd. Bij constatering van risico’s wordt direct gehandeld om de veiligheid te waarborgen, bijvoorbeeld door tijdelijke afsluiting of ondersteuning van de boom.