Beleid Op weg naar een circulair Zeewolde

1.1. Aanleiding

De Rijksoverheid heeft in het Nationaal Programma Circulaire Economie als doel gesteld om in 2050 volledig circulair te zijn en in 2030 50% minder primaire abiotische grondstoffen te gebruiken. In het, door de gemeenteraad van Zeewolde in 2023 vastgestelde, Duurzaamheidskompas is richting gegeven aan doelen tot 2030, waaronder voor de circulaire economie. In dit beleid wordt uiteen gezet wat we, als gemeente Zeewolde, gaan doen om de circulaire transitie verder te brengen in onze gemeente. We bespreken onze ambities en vervolgens de beleidsinspanningen die we tot 2030 doen.

1.2. Transitie naar een circulaire samenleving

Van een lineaire naar een circulaire economie

Een lineaire economie houdt in dat grondstoffen worden gewonnen om producten te maken. Deze worden vervolgens gebruikt en aan het ‘einde’ van de levenscyclus als afval weggegooid. Hierbij wordt hoogstens een klein deel van de grondstoffen teruggewonnen en hergebruikt. Het gevolg hiervan is dat grondstoffen worden uitgeput, schaarser worden of op den duur helemaal niet meer verkrijgbaar zijn.

In een circulaire economie hebben producten en grondstoffen niet langer een levenseinde. De R-ladder (refuse, reduce, reuse, recycle, etc.) is een veelgebruikte weergave van hoe we zorgvuldiger en efficiënter kunnen omgaan met onze producten en materialen. In Figuur 1 staat een weergave hiervan gebaseerd op de circulariteitsstrategieën van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Deze gaat van hoogwaardig materiaal- en grondstofgebruik naar laagwaardig in negen stappen. Doormiddel van stap 1 en 2 wordt zorgvuldiger omgegaan met wat er is door keuzes af te wegen en producten aan te passen zodat ze langer meegaan. Wanneer een product in gebruik is wil je het zo lang mogelijk hergebruiken en repareren (stap 3 t/m 7). Wanneer dit niet meer mogelijk is kan het vaak nog gerecycled worden tot een nieuw product (stap 8). Als laatste stap in de R-ladder, waarbij de minste waarde van het materiaal wordt behouden, kan het verbrand worden om energie terug te winnen.

Figuur 1. De R-ladder, verschillende strategieën voor een circulaire economie.

Het belang van deze transitie

De transitie van een lineaire naar een circulaire economie bevordert het efficiënt gebruik van grondstoffen, minimaliseert de hoeveelheid afval en vermindert druk op het milieu. Daarnaast kan het bijdragen aan verschillende maatschappelijke opgaven, zoals het tegengaan van klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, en milieuvervuiling. Ook kan het bijdragen aan sociaaleconomische aspecten, zoals leveringszekerheid en het creëren van werkgelegenheid. Door grondstofstromen lokaal te behouden worden transportafstanden, en daarbij emissies, verminderd. Daarnaast wordt, door producten vaker te repareren, niet alleen de levensduur van producten verlengd, maar ook werkgelegenheid gecreëerd.

1.3. Afbakening

Dit beleid richt zich specifiek op de grondstoffen en materialen binnen de gemeente. Het beslaat de gehele gemeentelijke context. Hiermee bedoelen we de gemeentelijke organisatie zelf, maar ook inwoners en ondernemers binnen de gemeentegrenzen. Dit beleid heeft een looptijd van 2026 tot en met 2030.

Met het Recycleplan 2024 is al een belangrijke stap gezet richting afvalvermindering bij huishoudens. Omdat het recyclebeleid al in uitvoering is en de afvaldoelstellingen daarmee grotendeels zijn geborgd, wordt het onderwerp “afval” in dit beleid slechts beperkt behandeld.

1.4. Totstandkoming

Voor de totstandkoming van dit beleid zijn verschillende fasen doorlopen:

• •

  Onderzoeksfase: het huidige beleid en afspraken zijn bestudeerd op basis van bestaande documenten. Daarnaast zijn door verkennende gesprekken met de ambtelijke organisatie en wethouders en een verkennende gemeenteraadsessie eerste inzichten voor het op te stellen beleid opgesteld. Vervolgens zijn de beelden van belanghebbenden opgehaald, waaronder gesprekken met maatschappelijke organisaties en een enquête met het inwonerspanel. De gesprekspartners staan in Bijlage I en de resultaten van de enquête in Bijlage II.

• •

  Concretiseren en opstellen beleid: door middel van verdiepende werksessies met de ambtelijke organisatie en sessies met de gemeenteraad zijn het hoofddoel en de ambitie concreet gemaakt. Daarnaast zijn de kansrijke beleidsinspanningen opgehaald en getoetst met de ambtelijke organisatie en een dialoogsessie in de raad. Deze inzichten zijn vervolgens uitgewerkt tot een conceptbeleid dat getoetst is door de ambtelijke organisatie om tot het definitieve beleid te komen.

• •

  Vaststellingsfase: In de vaststellingsfase is het beleid voorgelegd aan het college en de gemeenteraad.

1.5. Leeswijzer

Hoofdstuk 2 beschrijft de Europese, nationale, provinciale en gemeentelijke context waarbinnen dit beleid valt. Hoofdstuk 3 beschrijft de overkoepelende beleidsstructuur en gaat in op de doelstelling, ambities, thema’s en doelgroepen. Hoofdstuk 4 geeft de beleidsinspanningen weer. Dit hoofdstuk start met de beleidsinspanningen per thema en licht daarna de overkoepelende beleidsinspanningen toe. Hoofdstuk 5 geeft de meerjarenplanning en begroting weer van de te nemen acties voor komende jaren. In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op de monitoring van dit beleid en de transitie naar een circulaire gemeente.

De circulaire transitie is een opgave die de gemeente niet zelfstandig kan realiseren. Het vindt plaats binnen een bredere beleidscontext op Europees, nationaal en provinciaal niveau. Daarnaast beschikt de gemeente over eigen beleid waarin circulariteit een plaats inneemt. In deze paragraaf wordt de relevante beleidscontext uiteengezet.

2.1. Europees, nationaal en provinciaal beleid

Europese (geplande) wetgeving en het effect op gemeentelijk niveau

Op Europees niveau heeft het EU Circular Economy Action Plan als doel om producten duurzamer te maken, minder grondstoffen te verbruiken en afval te verminderen. De Europese Kaderrichtlijn afvalstoffen vormt daarnaast de basis voor het afvalbeleid van lokale overheden. Hierin wordt de R-ladder toegepast waarbij het voorkomen van afval de meest wenselijke strategie is.

Met de Circular Economy Act (CEA), gepland voor 2026, wil de EU de circulariteitsgraad verdubbelen tot 24% in 2030. Deze graad betekent het aandeel van het materiaalgebruik dat hergebruikt of gerecycled worden i.p.v. weggegooid. De wet creëert een interne markt voor secundaire grondstoffen, harmoniseert “end-of-waste”-criteria en digitaliseert producentenverantwoordelijkheid (EPR). Er komen verplichte circulaire inkoopcriteria, bindende doelen voor gerecycled materiaal en strengere kwaliteits- en traceerbaarheidseisen. Twee pijlers staan centraal: (1) betere inzameling en hergebruik van e-waste en kritieke grondstoffen en (2) een goed functionerende markt voor gerecyclede materialen. Daarnaast worden bioafvalscheiding, verplichte sortering en uitbreiding van gerecycled-inhoud-doelen naar meerdere productgroepen verplicht. De wet sluit aan bij de Clean Industrial Deal en de Critical Raw Materials Act en legt nadruk op ecodesign en veilige materiaalstromen.

Daarnaast wordt naar verwachting de Verordening Duurzame Producten (ESPR) vanaf 2026 geleidelijk verplicht. Hierdoor moeten onder andere gemeenten sturen op duurzaam productgebruik, zoals in meubilair, ICT-apparatuur en bouwmaterialen.

Naar aanleiding van deze Europese wetgeving moeten gemeenten circulaire criteria opnemen in aanbestedingen. Daarnaast moet de lokale infrastructuur gescheiden inzameling en hergebruik versterken. Ook moeten circulaire bouwregels in omgevingsplannen verankerd zijn. Ook krijgen gemeenten een rol in toezicht op afvalscheiding, bioafvalbeheer en het stimuleren van circulaire businessmodellen.

Platforms zoals CircuLaw bieden juridische instrumenten en modelteksten om deze verplichtingen te implementeren. Gemeenten moeten bovendien anticiperen op EU-verplichtingen door samenwerking met regionale partners en bedrijven, en door circulaire doelen te koppelen aan ruimtelijke ordening en vergunningverlening.

Nationale kaders

Nederland heeft het Nationaal Programma Circulaire Economie 2023–2030 (NPCE). Hierin is de ambitie opgenomen om in 2050 volledig circulair te zijn. Dit is concreet gemaakt met doelstellingen voor vermindering van grondstofgebruik, levensduurverlenging en afvalscheiding en recycling. Onderdeel van het nationaal programma is het programma Van Afval Naar Grondstof (VANG) waar gemeenten worden geholpen deze doelen te halen.

Verder zijn de Europese beleidsrichtlijnen uitgewerkt in Nederland in het Circulair Materialenplan, de opvolger van het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP). Het circulair materialenplan is in werking sinds 2025 en stelt doelen en uitgangspunten voor het Nederlandse afvalstoffenbeleid.

Provinciaal beleid

In het coalitieakkoord van Flevoland 2019-2023 is afgesproken dat er wordt gestreefd naar een afvalvrije economie in Flevoland. Daarbinnen moet afvalvrij ondernemen de norm worden. In het coalitieakkoord 2023-2027 wordt beschreven dat de provincie meewerkt aan een circulair landbouwplan waarin hergebruik centraal staat. De provincie heeft daarnaast het Platform Circulair Flevoland opgericht.

2.2. Gemeentelijk beleid

Gemeente Zeewolde heeft in de Omgevingsvisie eind 2023 de hoofdlijnen voor de ontwikkeling van een toekomstige fysieke leefomgeving in de gemeente vastgesteld. Eén van de kernwaarden in deze visie is een duurzame gemeente waarbij onder andere wordt ingezet op duurzame inrichting en duurzame bouw (vormgeving en materiaalgebruik). De gemeente wil daarbij toewerken naar ruimte voor duurzame innovatie, bedrijvigheid en ondernemen. Daarnaast wordt er gestreefd naar energieneutraliteit en een lokaal geproduceerd, gezond en duurzaam voedselaanbod.

Het Duurzaamheidskompas 2023-2030 geeft de integrale visie voor duurzaamheid in de gemeente weer en geeft richting aan de doelen tot 2030. Eén van de hoofdthema’s binnen dit kompas is de circulaire economie. Hierbij wordt het volgende doel benoemd:

“Een circulaire economie in 2050. In 2030 gebruikt Zeewolde 50% minder primaire abiotische materialen (mineralen, metalen, en fossiel). Inwoners bewuster maken van hun ecologische voetafdruk en hen stimuleren deze te verkleinen. Voorbeeldgedrag willen we zichtbaar maken en belonen.”

Daarnaast wordt circulaire economie onderverdeeld in vier categorieën. In dit beleid worden deze categorieën verder aangescherpt:

• •

  Afval: voor afvalstromen gelden de basisprincipes van reduce (verminderen), reuse (langere levensduur door hergebruik) en recycle (maken van nieuwe producten).

• •

  Voedsel: voor duurzaam en lokaal voedsel wil de gemeente voorlichting geven over voedselverspilling en onderzoek doen naar de inrichting van de omgeving om gezond eten te faciliteren.

• •

  Verkleinen voetafdruk: de gemeente start kleine initiatieven, zoals stimuleren van het kopen van tweedehands kleding, waarbij inwoners hun ecologische voetdruk kunnen verkleinen en zetten in op bewustwording en educatie. Naast het stimuleren van inwoners wil de gemeente kijken naar hoe duurzaam de eigen bedrijfsvoering is.

• •

  Bouw: bij de ontwikkeling van nieuwe wijken werkt de gemeente met een duurzaamheidskader nieuwbouw gebaseerd op het Convenant Toekomstbestendig Bouwen. Daarnaast wil de gemeente hergebruik van bouwmaterialen bij bedrijven stimuleren of faciliteren. Voor beheer en onderhoud van wegen (GWW-sector) wordt gebruik gemaakt van het Nationaal Pakket Duurzaam bouwen van het CROW of het programma Duurzaam Inkopen van Agentschap NL. Hier wordt duurzaam materiaal gebruikt, zoals het hergebruik van oud asfalt in nieuw asfalt of er wordt gekozen voor betonstraatstenen met betongranulaat i.p.v. grind. Met verschillende technieken wordt de levensduur van wegen verbeterd.

Het Recycleplan Gemeente Zeewolde heeft als doel de hoeveelheid restafval te verminderen en de herbruikbare grondstoffen te optimaliseren. Tussen 2025 en 2030 wordt ingezet op een recycle-tarief, verbeterde inzameling van GFT en etensresten, en optimalisatie van verzamelcontainers. Inwoners worden actief betrokken bij de implementatie van afvalscheiding.

In figuur 2 is een schematische weergave van de structuur van het beleid opgenomen. De elementen die daarin voorkomen worden hieronder toegelicht.

Hoofddoelstelling

De gemeente sluit aan op de landelijke doelstelling uit het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE):

Een volledig circulaire economie in 2050 en 50% vermindering van gebruik van primaire abiotische materialen in 2030 ten opzichte van 2016.

Hierin zijn primaire materialen grondstoffen die direct uit de natuur worden gewonnen, zoals zand, grind, metalen, etc. Abiotisch betekent van niet-levende oorsprong, dus geen organische materialen zoals hout. De gemeente gebruikt zelf geen primaire abiotische grondstoffen, maar komt er wel mee in aanraking door aanbestedingen en uitvoering van GWW-werken of bijvoorbeeld bij uitbesteden van het strooien van wegen.

De gemeente wil het goede voorbeeld geven. Daarom is er op het vlak waar we de meeste impact kunnen maken een subdoelstelling opgenomen, namelijk:

In 2030 zijn de inkoopopdrachten van gemeente Zeewolde circulair. Dat wil zeggen dat de gemeente bij alle inkoopopdrachten aan de opdrachtnemer vraagt of de dienst of het product ook circulair kan worden geleverd. De gemeente weegt circulariteit vervolgens mee als kwaliteitseis.

Ambities

Om richting de doelstelling voor een volledig circulaire economie in 2050 te gaan, stellen we drie ambities op:

• 1.

  Leiderschap: De gemeente geeft zelf het goede voorbeeld.

• 2.

  Bewustwording: Gemeente Zeewolde stimuleert inwoners en bedrijven om bewust om te gaan met consumptie en afval, en helpt hen de impact hiervan te verkleinen door te faciliteren waar mogelijk.

• 3.

  Waardering: Circulair gedrag wordt zichtbaar gemaakt en beloond.

De nadruk binnen dit beleid ligt op de circulaire potentie binnen gemeentelijke inkoop en opdrachtgeverschap. Deze terreinen bieden directe handelingsperspectieven en sturingsmogelijkheden. Hoewel dit de focus vormt, worden overige relevante thema’s meegenomen om de integraliteit van het beleid te waarborgen. Zo kunnen we gericht sturen op de domeinen waar we, als gemeente, de komende vijf jaar de meeste impact kan realiseren.

Thema’s

De circulaire economie kan op verschillende manieren worden opgesplitst in thema’s. Dit helpt bij het begrijpen van de opgaven en het inzetten van de juiste beleidsinspanningen op de juiste plek. De thema’s zijn: grondstoffen (afval), producten en materialen, voedsel, vastgoed en infrastructuur. De thema’s zijn gekozen op basis van een logische indeling en de mate waarin het thema speelt binnen de gemeente.

Doelgroepen

We zetten met dit beleid in op drie doelgroepen. De beleidsinspanningen in hoofdstuk 4 worden aan de hand van deze doelgroepen ingedeeld

Schematische weergave beleid

De doelen, ambities, doelgroepen en thema’s zijn samen te vatten in een overkoepelende beleidslogica die de basisstructuur vormt van dit beleid.

Figuur 2: Schematische weergave van het circulariteitsbeleid. De inspanningen worden in hoofdstuk 4 uitgewerkt.

In dit hoofdstuk beschrijven we de beleidsinspanningen per thema en doelgroep. We geven aan welke inspanningen er nu al worden uitgevoerd en waar we in de looptijd van dit beleid op willen inzetten.

4.1. Grondstoffen (afval)

In een circulaire economie bestaat geen afval meer: alles wordt gezien als grondstof. Zo vormt plastic afval de basis voor nieuw plastic, kunnen metalen opnieuw worden ingezet en keren materialen van biologische oorsprong terug naar het land. Het terugdringen van restafval en het beter scheiden en hergebruiken van grondstoffen zijn daarbij belangrijke pijlers. Door afvalstromen slimmer te organiseren en hergebruik te stimuleren, wordt verspilling voorkomen en blijven waardevolle grondstoffen beschikbaar voor de toekomst. Omdat de gemeente dit thema ook oppakt via het Recycleplan, richt dit beleid zich vooral op preventie en hoogwaardig (her)gebruik.

4.2. Producten en materialen

Dit thema gaat over (de omgang met) producten en de materialen waar deze uit bestaan. In onze huidige economie wordt over het algemeen veel geconsumeerd. Regelmatig wordt nog niet bewust nagedacht over hoe een product is gemaakt, of het te repareren is en wat je er het beste mee kunt doen als het echt niet meer te gebruiken is. Door zorgvuldig om te gaan met producten, langer gebruik te stimuleren en hergebruik of reparatie mogelijk te maken, kan worden bijgedragen aan de circulaire economie.

4.3. Voedsel

Een circulair voedselsysteem richt zich op het sluiten van kringlopen in de voedselproductie en consumptie. Hiervoor zijn korte ketens essentieel. Door lokaal voedsel te produceren, verwerken en consumeren, worden transportemissies beperkt. Slimmer produceren en reststromen benutten vraagt om samenwerking en bewustwording in de hele keten. De gemeente kan daar een rol in spelen.

4.4. Vastgoed en infrastructuur

Circulariteit bij vastgoed en infrastructuur richt zich op het optimaal benutten en hergebruiken van materialen bij bouw, assetmanagement (beheer) en demontage (sloop). Door toepassing van circulaire principes zoals het materialenpaspoort, het gebruik van biobased en secundaire materialen, en het voorkomen van overdimensionering, wordt de milieubelasting van gebouwen en infrastructuur sterk verminderd. Ook het stimuleren van modulaire en demontabele ontwerpen zorgt ervoor dat materialen eenvoudig opnieuw kunnen worden ingezet, wat bijdraagt aan een langere levensduur en minder afval.

4.5. Overkoepelend

Naast thematische beleidsinspanningen zijn er ook maatregelen die een bredere reikwijdte hebben. Deze dragen bij aan het geheel van de circulaire transitie, maar passen niet binnen één bepaald thema of doelgroep. Ze scheppen randvoorwaarden, leggen verbindingen of stimuleren een integrale aanpak.

Wat doen we al?

• 50.

  We dragen actief bij aan de doelen van Green deal energie collectief Horsterparc Trekkersveld (ECHT), zoals het realiseren van een circulair bedrijventerrein waarin de grondstoffen- en afvalstroom kringloop is gesloten. Daarnaast handhaven we op de naleving van geldende regels.

• 51.

  In het regionaal programma werklocaties van de EHPZ-regio (Ermelo, Harderwijk, Putten en Zeewolde) is circulaire economie uitgewerkt. Circulaire economie wordt verder uitgewerkt in het lokale vestigingsbeleid om circulaire bedrijfsvoering aantrekkelijk te maken.

Waar gaan we op inzetten?

• 52.

  Gemeente Zeewolde heeft baat bij een overkoepelend platform voor circulaire bedrijven, bijvoorbeeld het platform circulair Flevoland. Kennis en informatie over circulair ondernemen is niet enkel voor de gemeente relevant, maar voor alle bedrijven in de regio. We ondersteunen dit provinciale initiatief.

• 53.

  We bieden ondersteuning bij het opzetten van samenwerkingsverbanden op bedrijventerreinen. De gemeente vindt het belangrijk dat bedrijven georganiseerd zijn op een bedrijventerrein omdat dit het eenvoudiger maakt om bijvoorbeeld via een gezamenlijke regeling afval te scheiden. Of in de toekomst mogelijk zelfs elkaars afvalstromen te gebruiken.

• 54.

  We zorgen dat de accounthouders bedrijven voldoende bekend zijn met het thema circulaire economie. Zij kunnen vervolgens ondersteuning bieden of doorverwijzen naar de juiste interne en externe contacten.

• 55.

  We verkennen de mogelijkheid voor het opzetten van een fonds voor duurzame of circulaire activiteiten van bedrijven. Bedrijven die een circulair businessmodel willen starten kunnen aanspraak maken op dit fonds.

• 56.

  Er wordt een monitoringsstrategie voor een circulaire gemeente uitgewerkt. Het doel is om inzichtelijk te maken welke KPI’s er al zijn en waarmee nu al gerapporteerd kan worden en in hoeverre er nieuwe KPI’s nodig zijn om de voortgang op het hoofddoel bij te houden.

Veel van de opgenomen beleidsinspanningen zijn verkennend van aard en kunnen een startpunt zijn voor de uitvoering van een groter project. Het monitoren van de mate van circulariteit is complex en er is nog veel onduidelijk over wat een circulaire economie in 2050 precies betekent op het gebied van monitoring. Dit is het eerste beleid van de gemeente op dit thema en we kiezen daarom voor monitoring op het gebied van uitvoering en om met een aantal acties een monitoring op te zetten. Het monitoren van dit beleid werkt als volgt:

• •

  Inspanningen die worden gestart of zijn voltooid worden bijgehouden. Evenals de uitkomsten die volgen uit de inspanning en een eventueel vervolg. De planning geeft hiervoor een basis. Hiermee wordt de voortgang van de uitvoering (direct resultaat) van dit beleid gemonitord.

• •

  Maatregelen 19, 28 en 53 gaan expliciet in op het in beeld brengen of monitoren van de voortgang op een (bepaald aspect) van een circulaire gemeente. Deze inspanningen zijn van belang om beter in beeld te krijgen waar de gemeente daadwerkelijk staat en op welke vlakken meer- of minder inzet nodig is om het hoofddoel te bereiken.

• •

  Aan het einde van de looptijd wordt een evaluatie uitgevoerd over het directe resultaat en de monitoringsgegevens. Zodat er op een doelgerichte wijze nieuw beleid kan worden geformuleerd.

De beleidsinspanningen kunnen veelal binnen de formatie door medewerkers van de gemeente en/of Meerinzicht worden uitgevoerd. Voor de werkzaamheden die niet binnen formatie kunnen worden uitgevoerd is budget opgenomen. De financiële onderbouwing is in het raadsvoorstel opgenomen.

De samenwerking met Meerinzicht vereist een apart traject om afspraken op het gebied van circulaire inkoop te borgen. De gemeenten hebben met Meerinzicht een producten en diensten overeenkomst (PDO). Hierin staat opgenomen welke diensten de gemeente kan verwachten van de medewerkers van Meerinzicht. Deze teams zullen o.b.v. het nieuwe beleid aan moeten geven of zij de diensten binnen de bestaande capaciteit uit kunnen voeren of dat er een verandering in deze capaciteit zal plaatsvinden. De kosten worden vervolgens verdeeld, afhankelijk van de gemeenten die deelnemen in de aanpassing van de PDO. Dit vereist een apart afstemmingstraject zowel intern als met de gemeenten Ermelo en Harderwijk.

Daarnaast zal de aanpassing van het inkoopbeleid naar circulair inkopen mogelijk meerkosten met zich meebrengen. Dit hangt af van de inkoopopdracht en de wijze waarop circulariteit wordt meegewogen in het inkoopproces. Dit is niet op voorhand te bepalen en dient op basis van experimenteren en ervaren te worden ondervonden. De gemeente bepaalt altijd zelf de prijs-kwaliteit verhouding en eventuele maximale prijs en houdt hiermee controle over de uiteindelijke uitgaven.