Beleidskader participatie 2025-2030

Voordat u dit beleidskader participatie gaat lezen, zijn er enkele vragen die we willen beantwoorden. Wat verstaan we onder participatie? Wat bedoelen we met een ‘beleidskader participatie’? Waarom schrijven we dit? Voor wie is het bedoeld? Wat staat erin? En hoe is het tot stand gekomen?

In participatie richten we ons op inwoners, ondernemers, organisaties en maatschappelijke partijen die een relatie met Deurne hebben. Gemakshalve gebruiken we het woord inwoners voor deze hele groep.

Wat passende invloed is, verschilt per vraagstuk. Soms is veel invloed passend, soms een beetje. Soms is invloed niet mogelijk. Meestal bepaalt de gemeente hoeveel invloed passend is. Maar het kan ook een samenspel zijn waarin gemeente en inwoners samen afspreken wie welke invloed en welke rol heeft.

Collectieve vraagstukken hebben een bredere maatschappelijke of sociale component en de gemeente moet er iets van vinden of over beslissen. Bijvoorbeeld door middel van initiatieven, projecten, programma’s, plannen, activiteiten, zowel in de voorbereidings-, uitvoerings- als evaluatiefase. In dit beleidskader gebruiken we dan het woord: beleid in brede zin.

Wat is een beleidskader participatie?

Een beleidskader is een tekst waarin de gemeente haar beleid beschrijft. Het woord ‘kader’ geeft aan dat dit richtinggevend is en afgebakend. Daarmee is het beleidskader een startpunt dat zorgt voor een goede basis.

Waarom schrijven we dit beleidskader participatie?

We vinden het belangrijk participatie goed te regelen. De behoefte van inwoners om meer zeggenschap over hun leefomgeving blijft toenemen. En inwoners willen duidelijkheid over hoe dat werkt. En ook bestuurders en ambtenaren van de gemeente hebben die houvast nodig. Met het beleidskader heeft iedereen van tevoren hetzelfde beeld over participatie. Dat zorgt voor realistische verwachtingen. Daarnaast verplicht landelijke wetgeving gemeenten om bewust na te denken over participatie en dit vast te leggen in beleid. Bijvoorbeeld in de https://wetten.overheid.nl/BWBR0037885/2025-07-01Omgevingswethttps://wetten.overheid.nl/BWBR0037885/2025-07-01en de Wet versterking participatie op decentraal niveau. Deze omslag in denken én doen heeft impact op onze werkwijze, processen en gedrag: het vraagt extra tijd, geld en capaciteit en een open houding.

Voor wie is dit beleidskader participatie?

We schrijven het beleidskader participatie voor iedereen die betrokken is bij participatie in de gemeente Deurne. We schrijven het als kader voor onze inwoners en ondernemers, voor verenigingen en maatschappelijke partijen, en voor onszelf.

Wat staat er in dit beleidskader participatie?

Dit document bestaat uit vier hoofdstukken.

• Hoofdstuk 1 - Visie. We beschrijven wat we met participatie willen bereiken, wat daarvoor nodig is, en welk gedrag we daarbij belangrijk vinden. Ook proberen we enkele misverstanden weg te nemen, en we gaan in op het verschil tussen participatie en inspraak.

• Hoofdstuk 2 – Rollen. In hoofdstuk 2 vertellen we meer over de rollen ten aanzien van participatie van inwoners, de gemeenteraad, het college van burgemeester en wethouders en ambtelijke organisatie. En over de rollen in het participatieproces.

• Hoofdstuk 3 – Werkwijze. Onze werkwijze bij participatie beschrijven we in hoofdstuk 3 aan de hand van zes uitgangspunten.

• Hoofdstuk 4 – Wettelijke verplichtingen. Hier gaan we in op wettelijke verplichtingen ten aanzien van participatie.

Hoe is dit beleidskader participatie tot stand gekomen?

Voor het opstellen van dit beleidskader participatie hebben we de discussie over participatie gevolgd, workshops gevolgd en gesproken met collega’s en met de raadsleden. Het afgelopen jaar hebben we geoefend bij lopende projecten met vormen en manieren van uitnodigen. Samen met de https://app.maptionnaire.com/q/zegtmaardeurnevragenlijsthttps://app.maptionnaire.com/q/zegtmaardeurne die in juni is uitgezet onder inwoners, hebben we een goed beeld gekregen van passende participatie bij Deurne: duidelijk en persoonlijk.

We hebben gekeken naar wat we in de afgelopen jaren zelf hebben gedaan en opgeschreven. En ons hierbij de vraag gesteld waar het beter kan en verfijnd kan worden. Onze ambitie hierbij was: ‘doen wat we deden maar dan beter’. We hebben dus gekeken naar wat werkt goed bij ons en past bij Deurne. Dit beleidskader is geschreven als startpunt voor verdere ontwikkeling van participatie. We willen graag samen leren en verbeteren. Dit beleidskader participatie is ook de basis voor de participatieverordening.

Van inbreng tot initiatief – Inwoners van de gemeente zijn betrokken en willen verantwoordelijkheid voor hun eigen woon- en leefomgeving. Ze reageren op plannen, komen in actie, nemen initiatief. En kijken ook naar de gemeente. De gemeente is nieuwsgierig naar wat er speelt, en staan daarvoor open. Het is de aanleiding om in gesprek te gaan. Een gesprek met inwoners over plannen en ontwikkelingen in Deurne, over ideeën, zorgen en oplossingen. Met hun kennis en ervaring. Vanuit hun blik en belangen.

1.1 Wat is het doel van participatie?

Inwoners (in de brede definitie) kennen hun eigen omgeving het best. Als gemeente en inwoners met elkaar in gesprek gaan:

• 1.

  brengen inwoners waardevolle kennis, ervaring en perspectieven in, wat leidt tot creatievere oplossingen, betere besluiten en betere plannen.

• 2.

  voelen inwoners zich meer betrokken en verantwoordelijk omdat ze meedenken over plannen en initiatieven nemen om hun eigen woon- en leefomgeving te verbeteren.

Bovendien kan participatie leiden tot meer begrip en draagvlak voor besluiten.

1.2 Hoe bereiken we de doelen?

We gaan uit van ‘doen wat we deden maar dan beter’, op een manier die past bij de behoefte en het karakter van Deurne: duidelijk en persoonlijk (#bijlage1zie bijlage 1 - verslag vragenlijst#bijlage1). Daarom doen we het volgende:

• 1.

  We leggen een duidelijke participatieaanpak met ruimte voor maatwerk vast in een verordening en leidraad, en borgen dit in de organisatie.

• 2.

  We gaan het gesprek aan met inwoners over wat er speelt in gemeente, dorp, wijk en buurt, zowel over concrete plannen of ideeën als over algemene ontwikkelingen en opgaven.

• 3.

  We nemen drempels om deel te nemen zoveel mogelijk weg met een creatieve aanpak om inwoners te betrekken en mee te laten doen als ze dat willen.

• 4.

  We luisteren, zijn nieuwsgierig, staan open voor inbreng van inwoners op ons beleid en voor initiatieven van inwoners.

1.3 Wat zijn onze waarden?

Als gemeente vinden we een aantal kernwaarden belangrijk voor de manier waarop we participatie organiseren en aan participatie deelnemen.

1.4 Wat is participatie niet?

Aan participatie plakken vaak enkele misverstanden. Door deze te benoemen, maken we duidelijker wat participatie wel en niet is.

• •

  Participatie is niet… het voorkomen van ‘gedoe’.

  Hoewel dit wel 'bijvangst’ kan zijn, is dit geen doel van participatie. Het is juist nodig om kritische tegengeluiden te horen. Door de inwoners in het proces mee te nemen en door verschillende belangen te horen, kan er wel meer draagvlak ontstaan voor een beslissing of oplossing.

• •

  Participatie is niet… dat alle inwoners hun zin krijgen of alles kunnen bepalen.

  Er zijn altijd meerdere belangen aanwezig. Waaronder ook het algemeen belang en het belang van kwetsbaren. We werken toe naar goed afgewogen besluiten. Maar we hoeven het niet altijd met elkaar eens te zijn. Ook zal niet altijd iedereen tevreden zijn over het uiteindelijke besluit.

• •

  Participatie is niet… altijd zoveel mogelijk invloed aan inwoners geven.

  We willen graag een passende mate van invloed bij het proces kiezen. Soms is maximale invloed niet mogelijk of wenselijk. En soms is de invloed zelfs minimaal, omdat de gemeente een afweging moet maken tussen verschillende belangen. Of zelfs wettelijk niet toegestaan.

• •

  Participatie is niet… altijd mogelijk.

  Participatie kost geld, uren, kennis en tijd. Soms is dat er onvoldoende. Dan moeten we afwegen of we de participatie starten. Dit geldt ook als we van tevoren weten dat er niets met de uitkomst kan worden gedaan (#_Een_bewuste_afweging_1zie paragraaf 3.1#_Een_bewuste_afweging_1).

• •

  Participatie is niet… dat iedereen mee moet doen.

  Niet elke inwoner wil of kan dat. Wel is het belangrijk om actief en gericht inwoners te benaderen die bij het onderwerp betrokken (willen) zijn. En dat de drempels zo laag mogelijk zijn. Daarbij is het een uitdaging voor de gemeente om ook die inwoners te bereiken die zich minder vaak uitspreken (#_Drempels_wegnemen_1zie paragraaf 3.4#_Drempels_wegnemen_1).

1.5 Soorten participatie

Afhankelijk van wie de eerste stap zet en de ander uitnodigt, onderscheiden we twee soorten participatie. Beide hebben hetzelfde doel, namelijk samen oplossingen zoeken. Het kan ook voorkomen dat gemeente en inwoners samen het initiatief nemen en vanuit een gelijkwaardige rol andere inwoners betrekken.

• 1.

  Inwonersparticipatie: de gemeente zet de eerste stap en betrekt inwoners bij de voorbereiding, uitvoering of evaluatie van beleid.

• 2.

  Overheidsparticipatie: de inwoner zet de eerste stap en betrekt de gemeente en mogelijk andere inwoners bij zijn of haar ideeën of initiatieven.

1.6 Wat is het verschil tussen participatie en inspraak?

Hoewel inspraak en participatie niet hetzelfde zijn, beschouwen we inspraak in dit kader wel als een vorm van participatie die onder ‘raadplegen’ valt. Bij – al dan niet verplichte – inspraak kunnen inwoners hun mening geven over een voorstel van de gemeente, voordat het college of de gemeenteraad een besluit neemt. Zo’n mening noemen we ook wel een zienswijze en raakt meestal een persoonlijk belang. Participatie gaat uit van gezamenlijke vraagstukken en belangen, en heeft een oplossingsgerichte insteek. Bij het nemen van een beslissing komt participatie bijna altijd eerder dan inspraak. Participatie vindt vaak al plaats in de fase waarin een plan wordt uitgedacht. Inspraak is de formele, afrondende fase van een plan. Bij participatie is er meestal meer ruimte om het plan te beïnvloeden dan bij inspraak.

Participatie is een samenspel waarbij iedereen bijdraagt aan en verantwoordelijk is voor een goed participatieproces. Voor goede participatie is het belangrijk om elkaars rol en positie te kennen. In dit hoofdstuk kijken we eerst naar de rol van inwoners, de gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie ten aanzien van participatie. En vervolgens kijken we naar de rol van inwoners en gemeente in het participatieproces bij inwonersparticipatie en overheidsparticipatie.

2.1 Inwoners

We onderscheiden drie rollen voor inwoners. Deze worden bepaald door hun positie ten aanzien van het onderwerp:

• Initiatiefnemers: We kennen verschillende soorten initiatiefnemers. Zoals een individuele inwoner of groep inwoners die iets wil in de straat, buurt of wijk. Of een vereniging (bijvoorbeeld een sportvereniging), een ontwikkelaar of woningcorporatie, een ondernemer, een maatschappelijke instelling, een bewonersorganisatie of andere overheden.

• Belanghebbenden: Dit zijn inwoners die – positieve of negatieve – gevolgen ervaren van het plan. Bijvoorbeeld inwoners die voorzieningen nodig hebben, of betrokken zijn bij ons erfgoed. Of woningzoekenden of omwonenden bij woningbouwprojecten. Belanghebbenden kunnen zich organiseren. Denk aan milieuorganisaties, patiëntenplatforms of bewonersorganisaties. Er zijn ook belanghebbenden die zich (nog) niet kunnen uitspreken. Denk aan toekomstige generaties of bijvoorbeeld de natuur. Ook zij kunnen een stem krijgen.

• Geïnteresseerden: Deze inwoners(groepen) ervaren niet direct de gevolgen, maar hebben wel belangstelling voor het plan of onderwerp. Ook hun perspectief/ blik, behoeften of zorgen zijn waardevol.

Belangrijk om in deze context te noemen is dat dorps- en wijkraden met betrekking tot participatie de rol van klankbord en partner hebben. Zij hebben contacten en de kennis van hun dorp, wijk of buurt. Hun belangrijke rol als aanspreekpunt, sociale verbinder, en organisator/aanjager van activiteiten in dorp, wijk of buurt valt echter buiten de scope van het beleidskader en binnen het kader van de gezondheidsopgave.

2.2 Gemeenteraad

De gemeenteraad heeft een belangrijke kaderstellende rol bij participatie door de algemene kaders voor participatie vast te stellen in dit beleidskader. De gemeenteraad kan ook onderwerpen benoemen waarbij ze actief bij het participatieproces betrokken wil zijn. In de andere gevallen wordt de raad geïnformeerd over de participatieaanpak. Daarnaast kan de raad budget beschikbaar stellen om bijvoorbeeld initiatieven vanuit de samenleving te ondersteunen. Achteraf controleert de gemeenteraad of het beleidskader participatie goed is toegepast. Dat kan bijvoorbeeld in de paragraaf in een raadsvoorstel. Kortom: de raad ziet er op gepaste afstand op toe dat de participatieprocessen goed verlopen .

2.3 College van burgemeester en wethouders

Meestal echter is het college van burgemeester en wethouders het ‘bevoegd bestuursorgaan’. Dat betekent dat het college bepaalt of, wanneer en hoe het ontwerp van de participatieaanpak eruitziet. Het college is verantwoordelijk voor de uitvoering van beleid. Dus ook voor de uitvoering van dit beleidskader. Zij geven sturing aan de aanpak en het verloop van de participatieprocessen. Dit gebeurt binnen de kaders die de raad stelt. In besluiten van het college is altijd aandacht voor participatie.

2.4 Ambtelijke organisatie

De medewerkers van de gemeente – of van een extern ingehuurd bureau – zijn betrokken bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van het participatieproces. Zij zijn tijdens het participatieproces de voornaamste gesprekspartners van de inwoners. Zij bereiden de besluitvorming voor, zorgen voor communicatie en terugkoppeling, en houden de formele procedures in beeld. Zij hebben zowel een ondersteunende, uitvoerende als een adviserende rol. Hun houding ten aanzien van en bij participatie is cruciaal.

2.5 Rollen bij inwonersparticipatie: mate van invloed

Als de gemeente de initiatiefnemer is bij beleid (in brede zin), dan nodigen we inwoners uit om op een passende manier deel te nemen aan participatie. Dat noemen wij inwonersparticipatie (zie #_Soorten_participatieparagraaf 1.3 ). De rollen van gemeente en inwoners hierbij, hangen af van de mate van invloed. De gemeente kan inwoners informeren en ruimte geven om hun zorgen of vragen kenbaar te maken; dan hebben de inwoners weinig invloed. De mate van invloed neemt toe wanneer we inwoners hun mening of advies kunnen geven. Ook kan de gemeente besluiten samen te werken met de inwoners. In deze paragraaf gaan we in op wat inwoners en gemeente van elkaar mogen verwachten als de mate van invloed toeneemt.

2.6 Rol bij overheidsparticipatie: mate van loslaten

Inwoners kunnen ook zelf initiatiefnemer zijn en anderen (waaronder de gemeente) bij hun initiatief betrekken. Als de gemeente wordt betrokken, spreken we van overheidsparticipatie (zie #_Soorten_participatieparagraaf 1.3#_Soorten_participatie). De gemeente kan dan op verschillende manieren participeren. We beschrijven 5 mogelijkheden rollen die de gemeente aan kan nemen ten opzichte van een inwonersinitiatief, afhankelijk van de mate van loslaten. Hoe verder naar rechts, hoe zelfstandiger de rol van inwoners. Vooralsnog pakt de gemeente de rollen kaders bewaken, leiding nemen en niet mee bemoeien op, en groeien we naar de rol mogelijk maken. Aanmoedigen/stimuleren pakken we niet actief op omdat we ervaringen op willen doen en ons erop moeten voorbereiden.

We weten nu wat de participatiedoelen zijn en wat we daarvoor nodig hebben, welke kernwaarden de basis zijn van ons gedrag bij participatie, en hoe we naar de rollen van deelnemers kijken. In dit hoofdstuk maken we dit concreter met de uitgangspunten bij participatie in de gemeente Deurne.

3.1 Zes uitgangspunten

Participatie is soms wettelijk verplicht. In de wet staat dan vaak ook omschreven hoe de participatie eruit moet zien. In het ruimtelijk domein gaat het om de Omgevingswet. In het sociaal domein is participatie een verplicht onderdeel in de Participatiewet, de Jeugdwet en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Daarnaast is op 1 januari 2025 is de Wet versterking van participatie op decentraal niveau in werking getreden. Met deze wet wil de Rijksoverheid stimuleren dat decentrale overheden vooraf heldere kaders en spelregels voor participatie vastleggen die passen bij de lokale omstandigheden, waaronder het uitdaagrecht.

4.1 Ruimtelijk domein

In de Omgevingswet staan, naast regels voor een prettige en veilige woon- en werkomgeving, ook regels over participatie. In de Omgevingswet en bijbehorende regelingen staat beschreven op welke momenten in het totstandkomingsproces participatie is vereist:

• 1.

  Bij de kennisgeving dat een omgevingsplan wordt voorbereid, wordt ook aangegeven hoe burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties bij de voorbereiding worden betrokken.

• 2.

  Bij de vaststelling van het omgevingsplan, omgevingsvisie en programma wordt aangegeven hoe burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding zijn betrokken en wat de resultaten daarvan zijn (motiveringsplicht).

• 3.

  Bij een aanvraag omgevingsvergunning voor een BOPA in de gevallen waarin dit door de raad is aangegeven en bij een OPA enkel als de beoordelingsregel in het Omgevingsplan dit vastlegt.

Bij het bovenstaande is de gemeente formeel de initiatiefnemer. Maar ook inwoners kunnen initiatiefnemer zijn van een plan waarvoor de Omgevingswet geldt. Vragen zij een omgevingsvergunning aan, dan toetsen wij of ze aan participatie hebben gedaan.

Als participatie door de initiatiefnemer verplicht is (bij raadsbesluit), dan beoordelen we of de participatie voldoende is geweest aan de hand van onze beleidsregels. In ieder geval moet de initiatiefnemer aantonen wie hij bij participatie heeft betrokken, op welke manier en wat de resultaten ervan zijn. De Omgevingswet schrijft niet voor welke vorm de participatie moet hebben. Daar zijn de gemeente en de initiatiefnemer vrij in. Ze kunnen hun eigen keuzes maken voor de inrichting van een participatieproces. Logisch, want de locatie, het soort besluit, de omgeving en de stakeholders zijn elke keer anders. En ook het moment waarop de participatie start, verschilt per situatie. Als gemeente stimuleren en motiveren we initiatiefnemers om participatie uit te voeren. Hiertoe hebben wij een in 2021 al een leidraad participatie vastgesteld. Na vaststelling van dit beleidskader gaan we een geactualiseerde versie gebruiken.

4.2 Sociaal domein

Bij drie grote wetten in het sociaal domein is participatie een verplicht onderdeel. In deze wetten staat wat de gemeente minimaal moet doen om de inwoners (in dit geval cliënten of hun vertegenwoordigers) te betrekken bij de uitvoering hiervan. Deze drie grote wetten zijn: 1. Participatiewet 2. Jeugdwet 3. Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Bij alle deze drie wetten hebben cliënt- en adviesraden het recht om gevraagd en ongevraagd advies te geven. Bijvoorbeeld over beleidsvoorstellen, verordeningen en de uitvoering. Ook in Deurne is een Adviesraad Sociaal Domein (ASD). De Adviesraad adviseert het college van B&W op het gebied van de Wmo, Jeugdwet en Participatiewet en zorgt dat signalen uit de samenleving die hiermee een relatie hebben de bestuurlijke agenda bereiken. De Adviesraad is onafhankelijk en brengt gevraagd en ongevraagd advies uit. In de Verordening Adviesraad Sociaal Domein Deurne 2024 staan de taken en bevoegdheden van de Adviesraad beschreven. Hierin staat dat het doel van de verordening is “het regelen van de wijze waarop cliënten en belanghebbenden vanuit het sociale domein (of hun vertegenwoordigers) worden betrokken bij de voorbereiding, besluitvorming en de evaluatie van het gemeentelijk beleid en de uitvoering inzake het sociaal domein”. Dit beleidskader kan daar helpend bij zijn, maar schrijft de ASD niet voor hoe zij het moeten doen.

4.3 Wet versterking participatie op decentraal niveau

Met de Wet versterking participatie op decentraal niveau is elke gemeente is verplicht om een eigen participatieverordening op te stellen die de inspraakverordening vervangt. Daarin regelt de gemeenteraad onder andere “de wijze waarop ingezetenen en maatschappelijke partijen bij de uitvoering van het beleid initiatief kunnen nemen als uitwerking van het uitdaagrecht”.

Bij het uitdaagrecht kunnen initiatiefnemers taken van de gemeente overnemen of aansturen als zij denken het slimmer, beter, goedkoper of anders te kunnen doen. Hiermee wordt de overheid ‘uitgedaagd. Bewoners en maatschappelijke organisaties krijgen zo de kans om hun idee te gaan uitvoeren. Ook kunnen initiatiefnemers gaan co-produceren met de gemeente als voor de uitgedaagde taak wel samenwerking met de overheid nodig is. Dit komt bijvoorbeeld voor bij natuurontwikkelingsinitiatieven.

We hebben er nog geen ervaring mee, hoewel de bekende burgerinitiatieven maar ook vragen die via Deurne doet ’t worden gesteld wel aan dit principe raken. In de (concept)participatieverordening staat geregeld hoe het indienen en behandelen van een verzoek plaatsvindt.

Nawoord

Over participatie is veel gesproken en is nog veel te zeggen. Juist om dat het zo dicht bij de gemeente én zo dicht bij inwoners staat. Participatie daagt de gemeente uit om werkelijk te luisteren naar en in gesprek te gaan met inwoners. Om zo de afstand tussen inwoners en de gemeente te verkleinen. Door de kennis van inwoners over hun omgeving, hun ervaring op veel gebieden, en de expertise van de gemeente bij elkaar te brengen, maken we samen beter beleid en betere plannen en projecten. En daarmee maken we samen Deurne steeds weer een beetje beter. Want Deurne. Daar doen we het voor.