Omgevingsvisie Nuenen

2.1.1 Historische ontwikkeling Nuenen

Nuenen, Gerwen en Nederwetten: drie dorpen in het groen tussen de steden Helmond en Eindhoven. Nuenen ligt midden in de Brainportregio. De grootstedelijke dynamiek is altijd dichtbij maar tegelijkertijd ook ver weg. Dichtbij, omdat Eindhoven en Helmond met hun voorzieningen op een steenworp afstand liggen en goed bereikbaar zijn. Ver weg, omdat van de stedelijke hectiek weinig is te merken door de groene omgeving, die als buffer werkt.

Nuenen is een vitale samenleving die leeft en waarin mensen bereid zijn de handen uit de mouwen te steken, ook voor elkaar. Meedoen en bijdragen zijn vanzelfsprekend. De bewoners van Nuenen leven in het algemeen in goede gezondheid in een door groen omgeven samenleving, waarbij sociale contacten het leven verrijken. Dit alles leidt tot levendige dorpskernen waar gebouwen, openbare ruimten en groenelementen openlijk, maar niet opzichtig, getuigen van de rijke geschiedenis. Denk aan de nalatenschap van Van Gogh.

Onder kernen en landschap is de ontstaansgeschiedenis beschreven en de huidige situatie. Onder kernkwaliteiten is beschreven hoe de inwoners van Nuenen deze kwaliteiten ervaren en beleven.

2.1.2 Kernen

De huidige ligging van de kernen Nuenen, Gerwen en Nederwetten is bepaald door de landschappelijke ontwikkelingen uit het verleden. Aan de basis van de verstedelijkingen ligt het landschap, de aanwezigheid van zowel hoge en lage gronden en stromend water maakten deze omgeving interessant om nederzettingen te stichten. De relatie tussen de kernen en het landschap is nu nog steeds duidelijk aanwezig. Onder andere door het vele groen in de kernen, die de verbinding vormt tussen de woonkernen en het landschap. 

Bovenstaande interactieve figuur geeft een aantal historische kaarten weer, waarop de historische ontwikkeling van Nuenen is te zien. Door op een jaartal te klikken, wordt de kaart van dat jaar getoond. De eerste bewoning vond plaats rond ca. 9000 voor Christus. De hoge gronden, tussen het beekdal van De Dommel en de Hooidonksche beek, waren zeer geschikt voor bewoning. Door de hogere ligging vormde overstromingen van de beken geen gevaar. Daarnaast is het aanwezige water één van de belangrijkste redenen waarom dit gebied geschikt was voor bewoning. Dit water was multifunctioneel, het werd gebruikt om te drinken, de akkers te bevloeien, als infrastructuur en diende ook als natuurlijke verdedigingslijn. Op de hogere verbindingen tussen de kernen ontstonden wegen, waaraan de kenmerkende lintbebouwing ontstond.

Nuenen

De kern Nuenen is ontstaan rond de oude brinken (open ruimtes in de kernen) van de buurtschappen Berg en Heieind. De bebouwing rond deze brinken ademt het historische karakter van deze locaties nog steeds. De oude structuren vanaf de brinken zijn in de huidige dorpsstructuur door de aanwezigheid van de oude bebouwing en laanbeplanting nog goed herkenbaar.

Onder invloed van Eindhoven en Helmond is de kern Nuenen de afgelopen tientallen jaren stapsgewijs gegroeid. In eerste instantie in westelijke richting in het kleinschalige dal van de Kleine Dommel. Later ook aan de zuidzijde richting Eeneind en de oostzijde richting de bosgebieden. Deze uitbreidingen vonden plaats rond het centrum van de kern, dat ondanks de groei haar historische karakter heeft behouden. Naast de historische bebouwing speelt groen (het Park Houtrijk, het Park in het centrum, Gerechtslinde, de algemene begraafplaats en het Reformatorische kerkje) hier een nadrukkelijke rol in.

De uitstraling van de dorpsranden is divers. De bebouwing is door historische paden en bosjes met het kleinschalige landschap verweven. Door de aanwezigheid van landerijen, bosgebieden en singel- en laanbeplantingen hebben de randen aan de oostzijde ook een aantrekkelijk groene uitstraling.

Grotere winkelpanden en andere voorzieningen als de middelbare school en het zwembad zijn in het centrum gelegen. Ten westen van de Opwettenseweg ligt het bedrijventerrein Berkenbos.

Gerwen

Gerwen is een zogenaamd 'kransakkerdorp': een dorpshart met rondom wegen en gehuchten. De oorspronkelijke structuur is nog goed herkenbaar. Kleine dorpse uitbreidingen hebben deze structuur niet aangetast. Er staan voornamelijk vrijstaande woningen op ruime kavels, die het dorp een groene en ontspannen sfeer geven. Ook de oorspronkelijk groenstructuur met 'plaatsen/brinken' (driehoekige groene ruimten), zoals aan ‘de Ruikert’ en ‘Torenakker’ zijn nog steeds aanwezig. Het dorp ligt nog vrij ten opzichte van de omliggende kernen.

Nederwetten

Nederwetten is een zogenaamd 'domeinakkerdorp': een groep boerderijen rondom een centraal gelegen boerderij, omgeven door een schildvormig omwald terrein. Ondanks de groei is de structuur nauwelijks veranderd. Ook hier staan voornamelijk vrijstaande woningen op ruime kavels, die het dorp een groen en ontspannen sfeer geven. Het dorp ligt nog vrij ten opzichte van de omliggende kernen. Aan de oostkant wordt Nederwetten begrensd door het natuurlijke Dommeldal.

Eeneind

Het buurtschap Eeneind is ontstaan als een zogenaamde 'stationsnederzetting': bij het inmiddels afgebroken stationnetje kwamen woningen en fabriekjes. Het spoor bepaalt sterk de structuur van de woonbebouwing, doordat het deze in tweeën splitst. Ten noorden van het spoor ligt de woonwijk. Ten zuiden van het spoor staan de restanten van de oude spoorbebouwing en ligt groen. Direct daarachter ligt de moderne industriebebouwing van bedrijventerrein Eeneind. De overgangen tussen het kleinschalig landschap, de woonbebouwing en industrieterrein zijn groot. Aan de zuidkant sluiten de bedrijventerreinen van Eeneind en Geldrop bijna op elkaar aan. Aan de oostkant van Eeneind ligt waardevolle natuur en landgoed Gulbergen.

De belangrijkste kwaliteiten van de kernen zijn:

• Een dorpse omgeving, omsloten door groen – te midden van stedelijke agglomeraties;

• Kenmerkende plaatsen/brinken en dorpspleinen;

• Kenmerkende lintbebouwing;

• De aanwezigheid en zichtbaarheid van historische- en cultuurhistorische elementen wat Nuenen een pittoreske uitstraling geeft;

• Het goed bewaarde pittoreske dorpscentrum van Nuenen (beschermd dorpsgezicht) met veel voorzieningen zoals cafés en restaurants;

• Gevarieerd woningaanbod, langs de historische linten en in de uitbreidingswijken;

• Nuenen is goed ontsloten met de omgeving.

2.1.3 Landschap

Het landschap is in te delen in vier verschillende landschapstypen: het jonge kampenlandschap, beekdallandschap, broekontginningslandschap en oud hoevenlandschap. De ligging van de kernen Nuenen, Gerwen en Nederwetten is gebaseerd op het landschap en vormt een relatie met de landschapstypen. Bovenstaande interactieve figuur geeft een aantal historische kaarten weer, waarop de historische ontwikkeling van Nuenen is te zien. De verschillende landschapstypen hebben elk hun eigen uitstraling en eigenschappen. De grenzen tussen de landschappen zijn gedurende de jaren vervaagd, onder andere door ruilverkaveling, verstedelijking, schaalvergroting en technische hulpmiddelen zoals drainage en peilbeheer van het grondwater. Het behoud en de versterking van de eigenschappen en kwaliteiten van de verschillende landschapstypen draagt bij aan de kernkwaliteiten van Nuenen.

Jong kampenlandschap (Jonge ontginningen) 

Dit gebied bevindt zich vooral aan de oostkant van Nuenen, op de hoger gelegen gronden, en is pas relatief laat in gebruik genomen. De heide werd verwijderd om het areaal landbouwgrond en productiebos uit te kunnen breiden. Doordat het gebied relatief droog was, waren weinig afwateringsloten nodig. Hierdoor is dit gebied nu vooral herkenbaar door de grote, recht verkavelde percelen en de hoger gelegen bospercelen met vooral grove den en spar. De wegen zijn recht met verspreide bebouwing. De kavels staan vaak recht op de ontginnings-as.

De belangrijkste kwaliteiten van de jonge ontginningen zijn:

• Grootschalige bospercelen met extensieve recreatieve mogelijkheden;

• Ecologisch waardevolle noord-zuid natuurverbinding (NNB) met afwisselend droge en natte natuur; Efficiënte en grote kavels geschikt voor landbouw;

• Deels natuurgebied, deels productiebos, deels agrarisch;

• De bospercelen hebben een grote CO2 opnamecapaciteit.

Beekdallandschap (Kleine Dommel en Dommel)

Het beekdallandschap is ontstaan door de aanwezigheid van de Dommel. Via een stelsel van sloten, greppels en beekjes wordt de Dommel gevoed met regenwater en kwel (grondwater dat uit de bodem omhoog komt) uit het gebied. Het beekdal wordt gekenmerkt door een kronkelende Dommel met daar omheen een zeer onregelmatig verkaveld landschap, vaak haaks op de beek. Vanwege de natheid van het gebied rondom de Dommel zijn de kavels klein, zodat goed ontwaterd kon worden. De kavels werden omsloten met beplanting als kavelscheiding of om schaduw te bieden aan het vee. In het landschap bevinden zich kleinschalige landschapselementen en cultuurhistorische elementen als molens en boerderijen. In het beekdal van de Kleine Dommel of Rul vinden we o.a. de Hooidonkse watermolen, de Opwettense watermolen (1306) en de Collsche watermolen (met molenaarshuis; vroegste vermelding 1335). Rondom het beekdal liggen de hogere gronden. Hierop liggen de historische wegen met bijbehorende lintbebouwing. Deze lintbebouwing is aan de westzijde van het beekdal grotendeels verdwenen door de stedelijke uitbreidingen rondom Eindhoven. Het beekdal doet dienst als recreatief gebied voor zowel Eindhoven als Nuenen.

De belangrijkste kwaliteiten van het beekdallandschap zijn:

• Kleinschalig extensief recreatielandschap met open en gesloten gebieden;

• Ecologisch waardevolle noord-zuid natuurverbinding (NNB) met vooral natte natuur;

• Recreatieve schakel en verbinding tussen Nuenen en Eindhoven;

• Waterbergingsfunctie van de Dommel en de Kleine Dommel;

• Het gebied is door zijn oudheid rijk aan cultuurhistorische elementen en verhalen;

• Door de hoge vochtigheid heeft het een temperende werking op klimaat

Oud hoevenlandschap (Oude ontginningen) 

Het ontstaan van het landschap van de oude ontginningen gaat ver terug naar de tijd van de intrede van de landbouw en veeteelt. De hoge en droge gronden vormde de ideale basis voor landbouw. Het landschap van de oude zandontginningen is een halfopen, kleinschalig landschap met onregelmatige, organisch gevormde wegen en een onregelmatig blok-verkavelingspatroon. Er is een grote diversiteit aan landschapselementen zoals onder andere lanen, houtwallen, bomenrijen en solitaire bomen. Door deze landschapselementen zijn ook de open ruimten gevarieerd in omvang en vorm. Daarnaast maken ook de, door een specifieke ploegwijze ontstane, bolle akkers deel uit van dit landschap. Deze akkers zijn de restanten van de eerste landbouw in dit gebied. Deze akkers werden bemest door het opbrengen van schapenmest en heideplaggen.

De belangrijkste kwaliteiten van de oude ontginningen zijn:

• Aaneenschakeling van verschillende landschappelijke karakteristieken maakt het ecologisch interessant; 

• Herbergt een aantal historische bolle akkers;

• Bevat een kronkelig wegenpatroon, veelal voorzien van laanbeplanting;

• De verkaveling is kleinschalig en onregelmatig geroeid;

• Verspreide bebouwing met transparante bebouwingslinten, met doorzichten richting het beekdal en de dorpsranden;

• Het gebied is door zijn oudheid rijk aan cultuurhistorische elementen en verhalen

Broeklandschap (Hooidonksche Beek en Prinsche Wetering)

Voor de ontginningen, die van de 18e tot de 20e eeuw plaatsvonden, bestond dit gebied vooral uit moeras en nat bos. Nat bos heeft een grote meerwaarde voor de biodiversiteit en komt rondom Nuenen meer voor dan droge bostypen. De moeraszones werd gevormd door de natuurlijke laagtes in het landschap in combinatie met kwel en de wateraanvoer van de Hooidonksche Beek en Prinsche Wetering. Het broeklandschap gebied was vroeger overstromingsvlakte voor de Dommel en heeft deze functie nog steeds. Het landschap zoals we dat nu kennen is ontstaan door de omvorming van de moeraszone, voedselrijk bos en natte voedselrijke gronden naar agrarische gronden. Deze gronden werden, vanwege natte eigenschappen, voornamelijk gebruikt voor veeteelt. Het landschap is kleinschalig en organisch.

In het landschap zijn nog elementen zichtbaar van rabattenbossen, dit zijn langwerpige ophogingen die gelegen zijn tussen greppels. Dit werd gedaan om droge stroken te verkrijgen op de natte gronden. De rabatten werden toegepast voor de productie van hout.

De belangrijkste kwaliteiten van het Broeklandschap zijn:

• Intiem (nat) bosgebied met extensieve recreatie;

• Landschappelijk uitloopgebied aan de noordzijde van de kern Nuenen;

• De bosgebieden en natuurlijk beplante kavelgrenzen zijn ecologisch waardevol;

• Wegen zijn voorzien van laanbeplanting;

• Met name agrarisch weidegebied afgewisseld met bospercelen

2.2.1 Kernkwaliteiten Nuenen

Volgens de inwoners zijn groen, dorps, rustig en gezellig de belangrijkste kernkwaliteiten voor de dorpen. “Onze gemeente heeft veel moois te bieden” en “houd Nuenen zoals het is”, is in essentie dan ook de boodschap vanuit de Nuenense samenleving. Maar wat houden die kernkwaliteiten nu precies in? Daar hebben de inwoners meer kleur aangegeven. Zie de onderstaande omschrijving en fotocollage.

Dat Nuenen veel moois heeft te bieden, is een verdienste van de Nuenense samenleving. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het gemeentebestuur én de Nuenense samenleving om de kernkwaliteiten te koesteren en te versterken.

De dorpskernen liggen in een groene, landelijke en parkachtige omgeving. Het landschap straalt een oase van rust, groen, ruimte en cultuurhistorie uit. Tegelijkertijd biedt het buitengebied ruimte aan recreatie, natuur en ondernemerschap.

Maar de kernkwaliteiten staan op gespannen voet met sommige opgaven en ontwikkelingen. De bereikbaarheid en verkeersveiligheid van Nuenen staan onder druk en dienen in de toekomst verbeterd te worden. De leegstand van winkels in de centra, de ruimtelijke kwaliteit van bedrijventerreinen en de leefbaarheid in woonwijken, zoals Nuenen-zuid, zijn opgaven waar we mee aan de slag moeten. Ook moeten we met landelijke opgaven als de energietransitie (grote zonnevelden) aandacht hebben voor de kernkwaliteiten. De kernkwaliteiten vormen dus de lat waarlangs we alle initiatieven leggen.

2.2.2 Dorps en gezellig

Onder ‘dorps en gezellig’ verstaan we: Pittoreske dorpen en een bruisend centrum, waar voor jong en oud iets te doen is. De aanwezige recreatie en toerisme zorgen voor ontspanning en sociale contacten.

Nuenen kenmerkt zicht door de dorpse, groene en rustige woonomgeving. Samen met de voorzieningen als het knusse centrum met gezellige terrassen op korte afstand en de sociale samenhang maakt dit dat Nuenen een fijne plek om te wonen is. Daarnaast beschikt Nuenen over veel cultureel erfgoed, waaronder de herinneringen van Vincent van Gogh, vele rijks- en gemeentelijke monumenten, een rijks dorpsgezicht en enkele gemeentelijke dorpsgezichten.

Nuenen ligt op korte afstand van de metropool Eindhoven en Helmond. Met de rust om je heen kun je snel gebruik maken van nog meer voorzieningen. Dat maakt Nuenen nog aantrekkelijker.

Onderstaande afbeeldingen laten zien wat de inwoners kenmerkend vinden voor dorps en gezellig.

De inwoners hebben veel verschillende omschrijvingen genoemd. Deze kwaliteiten, die zowel te maken hebben met de fysieke als de sociale kant van Nuenen, zijn als citaten in de tekst opgenomen.

Historisch centrum van Nuenen

Midden in het historisch centrum van Nuenen ligt ‘het Park’, een beschermd dorpsgezicht. Het park is een groene oase met daaromheen verschillende historische gebouwen zoals het Klooster, de Heilige Clemenskerk en de begraafplaats. De kern bestaat uit een driehoekige groene ruimte. ‘Het Park’ is een goed bewaard dorpscentrum uit de tweede helft van de negentiende en het eerste kwart van de twintigste eeuw. Deze historische karakteristiek moet in stand worden gehouden en waar mogelijk versterkt. Het compacte centrum van Nuenen bevat veel voorzieningen. De openbare ruimte, met veel groen, maar ook pleinen en karakteristieke straten zorgt ook voor de dorpse kwaliteit. “De historische karakteristieken in combinatie met de gezellige terrassen en ambachtelijke winkeltjes in het centrum zorgen voor een pittoresk centrum”.

Dorpslinten

De dorpslinten zijn de oude toegangswegen van Nuenen. Langs deze linten staan vooral oude boerderijen, arbeiderswoningen en villa's met daartussen enkele nieuwere winkels en woningen. Het gebied ten noorden en westen van de kern van Nuenen wordt nog steeds bepaald door een nederzettingspatroon met kleine dorpen (Nederwetten en Gerwen) en gehuchten (Heerendonk, Spekt, Stad van Gerwen, Nieuwe Dijk en Rullen). Al deze nederzettingen, met een kleinschalig karakter, bezitten bijzondere waarden. In Gerwen bijvoorbeeld wordt het dorpsbeeld mede bepaald door een schoolgebouw (St. Clemens) in de stijl van de Amsterdamse School (ca. 1929) en de monumentale St. Clemenskerk (1618).

Woongebieden

De kernen Nuenen, Gerwen, Nederwetten en buurtschap Eeneind bevatten een breed palet aan woningen: karakteristieke bebouwing in historische centra, uitbreidingswijken en landelijke woningen en boerderijen langs de verbindingswegen. “De langgevelboerderijen in het landschap zijn kenmerkend voor het buitengebied van Nuenen”. Voor de kern Nuenen geldt dat het centrum, met zijn karakteristieke lint- en centrumbebouwing, bepalend is voor ’het gezicht’ van Nuenen naar buiten. Het merendeel van de inwoners woont in de uitbreidingswijken. Deze wijken zijn onderdeel van de beleving van de bewoners van het wonen in Nuenen als geheel. “De rustige woonwijken, met veel groen en ruimte voor spelende kinderen op straat maakt het echt fijn om hier te wonen”. Rondom de woningen is veel groen en openbare- en buitenruimte te vinden. Dit zorgt voor een vriendelijk en ontspannen woonmilieu.

Sociale cohesie en het verenigingsleven

Dat Nuenen en het verenigingsleven sterk met elkaar verbonden zijn, blijkt uit het aantal actieve verenigingen met activiteiten voor jong en oud; meerdere sportclubs, culturele verenigingen en buurthuizen. “Je kunt in Nuenen veel dingen met vrienden doen, zoals sporten en muziek maken”. Daarnaast zijn er veel mensen die zich bezighouden met de instandhouding van het culturele erfgoed, zoals het Vincent van Gogh erfgoed.

Het rijke verenigingsleven van Nuenen toont ook de sterke sociale cohesie binnen de samenleving. De interesse in elkaar, naar elkaar omkijken, elkaar helpen en voor elkaar zorgen bevestigen deze sociale binding. “Even op de koffie bij de buurvrouw is ook onderdeel van het dorpse gevoel”. De hulp van vrijwilligers en mantelzorgers, die ook zijn opgenomen in het gemeentelijk beleid, zijn een sterk fundament voor een succesvolle gemeente.

Het centrum van Nuenen dient ook als sociale ontmoetingsplaats, voor jong en oud. De gezellige restaurantjes, cafés en terrassen rond het park dienen als centraal punt voor ontmoeting en zijn hierdoor het kloppend hart van de samenleving. “In het centrum van Nuenen is het vaak gezellig druk, het is de ideale plek voor een ijsje of om lekker uit eten te gaan”.

Levendigheid

Naast het verenigingsleven heeft Nuenen ook veel te bieden op het gebied van recreatie en toerisme. De gezellige terrasjes, die in de zomer vol zitten met fietsers en wandelaars. De vele restaurants en eetcafés zorgen ervoor dat het ook in de avonden en het weekend bruist. Het erfgoed van onder andere Vincent van Gogh, wat zowel binnen als buiten een publiekstrekker is, zorgt voor extra dynamiek in het centrum en daarbuiten. “Dankzij Vincent van Gogh is een toerist met fototoestel geen onbekend beeld in Nuenen”.

Onder dorps en gezellig verstaan we:

• Een dorpse omgeving, omsloten door groen – te midden van stedelijke agglomeraties;

• Een kenmerkende lintbebouwing;

• De aanwezigheid en zichtbaarheid van historische- en cultuurhistorische elementen wat Nuenen een pittoreske uitstraling geeft;

• Het goed bewaarde pittoreske en gezellig dorpscentrum van Nuenen (beschermd dorpsgezicht) met veel voorzieningen zoals cafés, restaurants en terrassen

• Gevarieerd woningaanbod, langs de historische linten en in de uitbreidingswijken;

• Sociale cohesie met veel (verenigings-)activiteiten voor jong en oud

• Veel mensen die zich inzetten voor de samenleving, zowel als individu en als groep;

• Typische evenementen, zoals de Van Gogh loop en de tienertent tijdens carnaval in Nuenen en veulenkeuring in Gerwen en beeldbepalende evenementen, zoals Bloem en Tuin, die bovendien goed aansluiten bij de kernkwaliteiten van een ‘Groen’ Nuenen

• Nuenen is goed omsloten met de omgeving.

2.2.3 Groen en rustig

Onder groen en rustig verstaan we: karakteristieke woonkernen, met veel (monumentaal) groen en ruimte voor ontspanning, omgeven door een afwisselend en aantrekkelijk landschap.

Door twee landschappelijke zones wordt Nuenen gescheiden van Eindhoven en Helmond. De ligging dicht bij deze steden maakt Nuenen een gewilde woonplaats. In tegenstelling tot Eindhoven en Helmond heeft Nuenen geen ’24-uurs’ leven. Dit vormt de basis van een rustige en prettige leefomgeving. De bebouwingsdichtheid van de kernen in Nuenen is ook lager dan die van de omliggende steden, er wonen minder mensen op een groter oppervlak. Ondanks de ligging midden in de metropool van Eindhoven, zorgt de inrichting van het landelijk gebied, met vooral natuur en agrarisch gebruik voor een rustige leefomgeving. "Vanuit onze tuin kijken we vaak naar de zondersondergang in het open landschap”.

Onderstaande afbeeldingen laten zien wat de inwoners kenmerkend vinden voor groen en rustig.

De inwoners hebben veel verschillende omschrijvingen genoemd. Deze kwaliteiten, die zowel te maken hebben met de fysieke als de sociale kant van Nuenen zijn als citaten in de tekst opgenomen.

Het Dommeldal, ten westen van Nuenen, vormt de overgang tussen de uitbreidingswijken van Eindhoven en het authentieke landschap van Nuenen. De boszone aan de oostkant van Nuenen vormt de natuurlijke scheiding met Helmond.

Niet alleen het groen buiten de kernen draagt bij aan het groene karakter, maar ook het groen binnen de kernen, zoals tuinen, de bomen en bermen aan de straat, parken en de waardevolle groenstructuren. Deze verspreid liggende groengebieden, die ook ruimte bieden voor recreatie, benadrukken de kernkwaliteit ‘rustig’. “Het groen in en rondom de wijk is een plek om te ontspannen, we komen hier graag met ons gezin”.

De aanwezigheid van het water, zoals de beken en vele sloten, zijn typerend voor het gebied rondom Nuenen. Hierin vervullen de Hooidonksche beek en de Dommel de hoofdrol.

In het verleden was de occupatie, het stichten van nederzettingen, sterk verbonden met het landschap. De landschappelijke ligging, de aanwezigheid van water en potentiële weide- en landbouwgronden speelden hierbij een cruciale rol. De dorpse structuren, de verbinding tussen de kernen en linten, zijn nauw verbonden met elkaar en worden benadrukt door bomenlanen. Deze bomenlanen zijn ook nu nog herkenbaar en beeldbepalend. “Vanuit het centrum fiets je door de oude bomenrijen zo het landschap in”. De moderne uitbreidingen sluiten minder aan op deze historische structuren, mede doordat deze veelal zijn toegevoegd aan de randen van de kernen.

Groenstructuren in de kernen
De groene uitstraling komt voort uit de stedenbouwkundige structuur. De verschillende wijken hebben elk een eigen opzet en groene invulling, waardoor binnen de kernen een gevarieerde groenstructuur aanwezig is. Ook de vele tuinen, parken en begraafplaatsen maken deel uit van deze groenstructuur. “Als je op een bankje in het park zit, kan je de vogels horen fluiten”. De groenstructuur heeft daarnaast een sterke relatie met de ontstaansgeschiedenis en het monumentale karakter van de kernen. Met name rond het oude centrum Nuenen en in buurtschap Eeneind is veel historisch groen aanwezig. Oude groenstructuren en individuele bomen sluiten aan op de bebouwing in de kern en versterken hiermee het karakter van de historische elementen. Vanuit de centra gaan diverse historische wegen begeleid door laanbeplantingen het buitengebied in. “De driehoekige brinken, ontstaan door de historische wegenstructuur, zijn nog steeds zichtbaar in het centrum. Leuk dat deze brinken nog steeds aanwezig zijn”.

Landschap en natuurgebieden
In het buitengebied van de Nuenen maakt een groot aantal gebieden deel uit van het Nationaal Natuur Netwerk. Dit zijn de beschermde natuurgebieden: Dommeldal, Stiphoutse Bossen + Papenvoortse Heide + Gerwense Heide, Nuenens Broek de Geeneindsche Heide, Mosbulten, Refelingse Heide en het gebied rond Heerendonk. “Vanaf het centrum van Nuenen kan je heerlijk naar het Nuenens Broek en Herendonken wandelen”. Naast de beschermde natuurgebieden zijn ook kleinschalige landschapselementen (bijvoorbeeld houtwallen, bomenrijen en singels) belangrijk voor de natuur. Deze dienen bijvoorbeeld als schuilgelegenheid en verbinden de grotere groengebieden met elkaar. Het agrarisch gebied, met zowel weide- als landbouwgronden, draagt ook bij aan het groene karakter van het landschap. De aanwezigheid van het water, zowel grond- en oppervlaktewater, draagt ook bij aan de typering hiervan. Op de natte lage gronden komen andere soorten landschapselementen, zoals houtwallen en singels voor dan op de hogere droge gronden, met vooral bomenrijen en productiebossen.

Nationaal Natuur Netwerk

Het ‘Nationaal Natuur Netwerk’ (NNN) is de opvolger van de ‘Ecologische Hoofdstructuur’ (EHS) en is een netwerk van bestaande en te realiseren natuurgebieden in Nederland. Dit ‘groene
netwerk’ beëindigt de versnippering van de natuur en vergroot de overlevingskansen van zeldzame dieren en planten. In aaneengesloten natuur kunnen kwetsbare soorten zich ongehinderd verplaatsen van het ene naar het andere gebied. Het Natuurnetwerk Nederland is in Brabant door de Provincie vertaald in het Natuur Netwerk Brabant (NNB). In Nuenen zijn als terreinbeheerder het Brabants Landschap en Staatsbosbeheer actief. De aanwezigheid van al deze natuurgebieden, die uitermate geschikt zijn voor een natuurwandeling, benadrukt de kernkwaliteit rustig.

Dommeldal

Het Dommeldal is de blauwe ader tussen Eindhoven en Nuenen. Het Dommeldal herbergt tal van extensieve recreatieve functies en is (cultuur)historisch waardevol door de aanwezigheid van onder andere oude watermolens boerderijen.

Stiphoutse Bossen, Papenvoortse Heide en Gerwense Heide

De bossen bestaan uit een natuurgebied van 252 hectare dat gelegen is op de grens van Helmond, Laarbeek en Nuenen. Het bos is ontstaan als productiebos begin 20e eeuw. Er is een breed extensief recreatief netwerk uitgezet dat door de productiebossen en langs tientallen vennen loopt. Binnen de Stiphoutse bossen liggen meerdere kleinere natuurgebieden, zoals de Geeneindsche heide.

Nuenens Broek

Het Nuenens Broek is een nat gebied, gelegen ten noordwesten van Nuenen en is ontstaan door talloze overstromingen van de Dommel. Het gebied is ecologisch waardevol doordat het een habitat vormt voor veel verschillende flora en fauna. Het Nuenens Broek wordt gekenmerkt door de voorjaarsbloeiers, snelgroeiende populieren en rabatbossen.

Geeneindsche heide

Dit gebied is gelegen ten oosten van Gerwen. De Geeneindsche heide is onderdeel van de ‘Stiphoutse bossen’. Dit gebied kenmerkt zich door de productiebossen met daarin verspreid liggend natuurlijke vennen. De Geeneindsche heide bevat een uitgebreid recreatief wandelnetwerk.

Mosbulten

Natuurgebied de Mosbulten in aangelegd ter compensatie van de aantasting door de aanleg van de A50 bij Son. Het gebied is erg nat en bestaat daardoor vooral uit sloten, eilanden en vennen. Het gebied bevat een wandelroute en is ook zeer in trek bij vogelaars. De naamgeving ‘Mosbulten’ komt van het dichtbijgelegen buurtschap ‘Mosbulten’. 

Refelingse Heide

Dit natuurgebied, ten zuiden van Nuenen en wordt ook wel het ‘oude steenoventerrein’ genoemd, vanwege de steenfabriek die hier vroeger stond. Het gebied is erg in trek bij natuurwandelaars en is ecologisch waardevol. De Refelingse heide is gelegen tegen visvijver het ‘Pluimke’ en ‘Laco strandbad Nuenen’.

Gebied rond Heerendonk

Heerendonk is een oud buurtschap in Nuenen. Het gebied rondom Heerendonk wordt gevoed door de Hooidonksche beek en is het oude overstromingsgebied van de Dommel. Het gebied wordt getypeerd door de afwisseling van vochtige bossen en kleinschalige agrarische gronden. De ‘Heerendonksche hoeven’ zijn hoger gelegen dan de omliggende, natte gronden.

Onder groen en rustig verstaan we:

• De landschappelijke kernkwaliteiten (zie landschap)

• De natuur- en recreatiewaarden van het groen, op korte afstand van de kernen

• De belangrijke groenstructuren, tuinen, bomenlanen en parken zowel in als rondom de kernen die met elkaar in verbinding staan

• Landelijk en rustig wonen, in een groene omgeving, tussen twee bruisende steden

• De kernen van Nuenen liggen in een karakteristiek agrarisch- en natuurlandschap met bossen, heide en vennen

• Vanuit de kernen is het rustige landschap altijd dichtbij en goed bereikbaar

• Hoge belevings- en gebruikswaarde van groen, zoals parken, plantsoenen en bermen, binnen de bebouwde kom van de kernen

• Rustige woonstraten met veel groen zorgen voor een prettige directe leefomgeving.
  

4.3.1 Thema's hoogwaardige woon- en leefomgeving

We gaan op drie thema’s werken aan een hoogwaardige woon- en leefomgeving. In het kort maken we hiervoor de volgende keuzes, deze zijn in de paragrafen hierna uitgewerkt:

4.3.2 Wonen en ruimtelijke planvorming

Nuenen is een aantrekkelijke gemeente voor gezinnen en blijft dat. Maar er zijn ook meer woningen voor andere groepen nodig. De gemeente richt zich op het inclusief bouwen: kleinere, betaalbare woningen. Voor iedereen en met name voor jongeren en ouderen. Deze zijn er te weinig in Nuenen. Voor ouderen wordt gezocht naar levensloopgeschikte woningen in de buurt van voorzieningen. Voor starters en jonge gezinnen moeten er betaalbare huur- en koopwoningen komen. 

Bij het ontwikkelen van deze woningen wordt ook rekening gehouden met de afstand tot voorzieningen. Dit geldt ook andersom. Bij nieuwe voorzieningen wordt ook rekening gehouden met de omgeving, zodat voorzieningen bereikbaar en laagdrempelig zijn en in hun omvang aansluiten bij het betreffende dorp of wijk. 

Het vergroten van het woningaanbod moet hand in hand gaan met het verduurzamen van de woningvoorraad en het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit. Hierbij worden de kernkwaliteiten groen, dorps, rustig en gezellig gekoesterd en versterkt. Kortom, het versterken van de woon- en leefomgeving (zie kader hieronder). Voor het toevoegen van woningen wordt bij voorkeur voor transformatie gekozen. Hierbij worden bestaande gebouwen en losse bedrijfspercelen binnen de kernen verbouwd tot woonlocatie. Na transformatie komt inbreiding (nog open locaties binnen de kernen) en als laatste optie uitbreiding in het buitengebied. Het toevoegen van woningen kan betekenen dat we dichter en hoger moeten bouwen. Randvoorwaarde hierbij is dat het niet ten koste mag gaan van het dorpse karakter. We gaan terughoudend om met hoogbouw en hebben aandacht voor de vele rijks- en gemeentelijke monumenten en dorpsgezichten. In pop-ups op de kaart is per kern samengevat op welke manier uitvoering wordt gegeven aan het principe voor het versterken van de woon- en leefomgeving. Dit komt neer op het volgende.

Aanvullend hierop geldt voor de kern Nuenen: 

• Nuenen-Zuid krijgt als het gaat om leefbaarheid specifieke aandacht (behoud en versterken van voorzieningen en toekomstbestendig maken woningaanbod). Randvoorwaarde bij de ruimtelijke ontwikkeling van Nuenen-Zuid is het groen en water in de wijk, samen met aantrekkelijke langzaam verkeersroutes en ruimte voor spelen, bewegen en ontmoeten. 

• Voor de toevoeging van woningen wordt eerst gekeken naar herstructurering van (losse) bedrijfspercelen, winkelpanden en andere vrijkomende bebouwing. Daarna naar inbreidingslocaties. Uitbreidingslocaties zijn vooralsnog niet aan de orde. 

• Met de realisatie van Nuenen-West wordt voorzien in de bovenlokale/regionale woningbehoefte. 

• Binnen het profiel van Nuenen als hoogwaardige woongemeente wordt ingezet op het veranderen van bedrijventerrein Berkenbosch naar een woon-/werkgebied en kwaliteitsverbetering van bestaande bedrijventerreinen.

Aanvullend hierop geldt voor Gerwen: 

• De drie bekende ontwikkellocaties (Noordrand, Gerwen Zuidoost en Zuidwest/Kerkakkers) zijn nog steeds actueel (deels al in ontwikkeling dan wel gerealiseerd). Deze locaties bieden voldoende ruimte voor de gewenste groei. 

• Voor de toevoeging van woningen wordt ook gekeken naar herstructurering van (losse) bedrijfspercelen. 

• Intensivering van de samenwerking van de verenigingen in Gerwen en Nederwetten kan de kans voor woningbouw en verbetering van leefbaarheid vergroten.

Aanvullend hierop geldt voor Nederwetten: 

• Er zijn verschillende potentiële in- en uitbreidingslocaties. Deze bieden in principe voldoende ruimte voor de gewenste groei, maar de uitvoerbaarheid op de langere termijn is onzeker. Vanuit het programma Wonen wordt hierop gestuurd.   

• Intensivering van de samenwerking van de verenigingen in Nederwetten en Gerwen kan de kans voor woningbouw en verbetering van leefbaarheid vergroten.

Aanvullend hierop geldt voor Eeneind: 

• Naast de ruimtelijke uitstraling en sociale cohesie wordt leefbaarheid op Eeneind bepaald door milieu- en gezondheidsaspecten. 

• Met een kwaliteitsverbetering van het bedrijventerrein wordt gestreefd naar een verbetering van de leefbaarheid en veiligheid.

4.3.3 Warmtetransitie

Naast duurzame nieuwe woningen, willen we ook de bestaande woningen verduurzamen en aardgasvrij verwarmen. Energiebesparing is hierbij de eerste stap. Hiervoor stimuleren we particuliere woningeigenaren om aan de slag te gaan met energiemaatregelen, met de nadruk op isolatie én het leggen van zonnepanelen op daken. 

Met besparen kunnen we de energievraag alleen beperken, niet volledig verduurzamen. Daarom moeten we ook zorgen dat er een alternatieve passende duurzame warmtebron voor elke woning komt. Hoe wij alle wijken van duurzame warmte willen voorzien, wordt uitgewerkt in de Transitievisie Warmte. Deze visie beschrijft hoe gemeente Nuenen in 2050 aardgas vrij wil gaan verwarmen, en welke wijken voor 2030 van het aardgas afgekoppeld kunnen worden. Uiteindelijk volgen er op de Transitievisie Warmte wijkuitvoeringsplannen. Hierin wordt concreet gemaakt wat de planning is voor de wijk voor het aardgasvrij worden, en wat de alternatieve warmtebron is. De transitievisie warmte is uiterlijk eind 2021 gereed.

4.3.4 Een nog aantrekkelijker centrum van Nuenen

Levendig, aantrekkelijk en compact, dat is de ambitie voor het centrum van Nuenen. Het centrum biedt hiermee ruimte voor winkelen, horeca, wonen, recreëren, cultuur en maatschappelijke voorzieningen. De vier delen van het centrum, zoals hieronder op kaart aangegeven, worden in samenhang versterkt en ontwikkeld. Ieder deel krijgt zijn eigen identiteit en focus op functies.

Belangrijke punten hierbij zijn: 

• Compactheid: het centrum kampt met leegstand en de winkels zijn in zeker mate verspreid over het centrum. Dat maakt het centrum minder aantrekkelijk voor de inwoners en bezoekers en is daarmee een bedreiging voor de toekomst van de andere winkels. Dit is in Nuenen het best te zien in de aanloopstraten, maar ook Parkhof en Parkstraat zijn een aandachtspunt. In lijn met de trends en ontwikkelingen moet het totale oppervlak aan winkels in het centrum op termijn afnemen. Voor een aantrekkelijk centrum en behoud van voorzieningen is clustering wenselijk. Dit is ook in lijn met doelen van het regionale beleid.

• Verblijfskwaliteit: versterking van de mogelijkheden voor ontmoeting en ontspanning dragen bij aan aantrekkelijk centrum. Investeringen in een autoluwe en fiets- en wandelvriendelijke openbare ruimte dragen niet alleen bij aan de aantrekkelijkheid van het gebied. Het draagt ook bij aan een gezonde leefomgeving. Door een klimaatadaptieve en natuurinclusieve inrichting, en het verduurzamen van gebouwen, geeft de ontwikkeling van het centrum een impuls aan duurzaamheid en de groene kernkwaliteit.

• Cultuurhistorie: een ander belangrijk elementen is het behoud en het versterken van de cultuurhistorische waarde van het centrum. Dit gaat zowel om de gebouwde omgeving (monumenten en het beschermde dorpsgezicht), als de (historische) groenstructuren en het landschap.

Per deelgebied in Centrumgebied Nuenen wordt de visie op hoofdlijnen toegelicht.

• Parkstraat: de Parkstraat vanaf de kruising met Voirt en de Lindenlaan tot aan het park is dé winkelstraat van Nuenen. Dit wordt verder versterkt. De wens voor een compact centrum krijgt hier vorm. Dit wordt het
  kernwinkelgebied van het centrum. Een clustering van de winkels in dit gebied leidt tot synergie en biedt een oplossing voor de leegstand in dit gebied. Het gebied biedt kansen om woningen toe te voegen, met name kleine appartementen voor jongeren en ouderen.

• Omgeving van het park: het park en directe omgeving vormen het centrale ontmoetingspunt van Nuenen. De herontwikkeling van het Klooster en de Kloostertuin bieden kansen om deze plek nog aantrekkelijker te
  maken voor ontmoeten en verblijven. De samenhang tussen het Klooster, de Kloostertuin, Park en de Heilige Clemenskerk wordt versterkt. De focus ligt op de verblijfskwaliteit: evenementen, wandelen, cultuur, horeca, groen en spelen. In de Kloostertuin worden woningen toegevoegd, dichtbij voorzieningen.

• Vincent van Goghstraat: hier zien we kansen om de winkeloppervlakte op termijn terug te brengen door meer in te zetten op functiemenging in deze straat met het accent op dienstverlening en wonen. De Vincent Van Goghstraat wordt de aanloop naar het kernwinkelgebied, waarbij de supermarkt een trekker is.

• Berg: de compactheid krijgt hier vorm door de verschuiving van winkels richting de Parkstraat. De straat wordt de aanloop naar het kernwinkelgebied met het accent op cultuur en wonen. In dit deelgebied ligt de
  nadruk op behoud en versterking van cultuurhistorie, met de verschillende Van Gogh monumenten, het Vincentre, de parkachtige omgeving van het Van Goghkerkje en de verbindingen met het landschap.

4.3.5 Een groene woon- en leefomgeving

Groen in de kernen draagt bij aan het dorpse en landelijke karakter van Nuenen en is daarom belangrijk voor het leefmilieu. Een groene inrichting van de openbare ruimte levert ook een bijdrage aan het beter en langer vasthouden van water (klimaatadaptatie) en het versterken van de biodiversiteit. De (historische) groenstructuren, zoals oude bomenrijen, zorgen voor een verbinding met het landschap buiten de dorpskernen. Ook vormen de groene linten een verbinding tussen de dorpskernen, zoals de Broekdijk. En zijn het belangrijke dragers in de bebouwde kom, zoals de Lyndakkers.

Groen heeft een brede en belangrijke functie ook voor de gezondheid: het verkoelt, geeft ruimte voor sporten en spelen en inspireert. Daarom willen wij het groen in de kernen behouden en de kwaliteit waar mogelijk verbeteren. Dit wordt gedaan volgens de volgende principes:

1. Kwaliteitsverbetering van groen heeft prioriteit boven kwantitatieve uitbreiding. Dit gaat we doen door:

– Toegankelijkheid: het groen wordt zoveel mogelijk ingezet om spelen en bewegen te bevorderen. 

– Biodiversiteit: er worden meer verschillende soorten planten, struiken en bomen gepland (dit gaat ziekten en plagen tegen) en er komen kleurrijke en bloemrijke bermen (vormt leefruimte voor insecten en dergelijke). 

– Verbinding: het groen in de kernen wordt nog beter verbonden met het robuuste landschap.

2. Slim ruimtegebruik: de ruimte is beperkt, daarom moet er gekeken worden naar meekoppelkansen, zoals klimaatadaptatie en bevordering van beweging.

3. Het bestaande oppervlak aan groen wordt behouden en op bepaalde plekken kan er gericht groen worden toegevoegd en/of verbeterd. Door de woningbouwopgave kan het zijn dat groen op een plek moet verdwijnen. Dit mag alleen mits dit binnen de gemeente wordt gecompenseerd (bij voorkeur binnen het projectgebied zelf). Het toevoegen van groen kan ook door groene daken en gevels. Dit is dan wel als extra, naast het bestaande groen in de openbare ruimte (en geldt niet als compensatie).

4.5.1 Thema's robuust landschap

We gaan op drie thema’s werken aan een robuust landschap. In het kort maken we hiervoor de volgende keuzes, deze zijn in de paragrafen uitgewerkt:

4.5.2 Natuurontwikkeling

De rijke natuur van Nuenen wordt behouden en versterkt met aandacht voor vergroting van de biodiversiteit, klimaatadaptatie, cultuurhistorie en recreatie. Deze verschillende doelen zijn vaak goed te combineren, waarbij het accent per gebied anders is. De grote verscheidenheid tussen de gebieden wordt gekoesterd. 

Samen met verschillende partners streven wij naar het verder invullen en afronden van het Natuurnetwerk Brabant in de gemeente. Dat gebeurt in het samenwerkingsverband Dommeldal uit de Verf 2.0.

Het Dommeldal

Het Dommeldal behoudt zijn belangrijke ‘groenblauwe’ functie: natuur, waterberging en recreatie. De afgelopen jaren zijn er grote stappen gezet om het beekdal te versterken. Met het oog op de klimaatverandering blijft de functie als buffergebied voor het vasthouden en bergen van water van essentieel belang. Het Dommeldal zal bovendien verder worden ontwikkeld als robuust natuurpark. Als groenblauwe buffer tussen Eindhoven en de kern Nuenen biedt het Dommeldal de inwoners van gemeente Nuenen en de regio een aantrekkelijke landschappelijke omgeving voor recreatie.

Bossen, heide en vennen 

Het landschap aan de oostzijde van de kern Nuenen ontwikkelt zich verder tot een robuuste en aangesloten landschappelijke verbinding bestaande uit bossen, heide en vennen. De huidige kwaliteiten worden hiermee versterkt en er kan beter worden ingespeeld op klimaatadaptatie (vasthouden van water) en versterking van de biodiversiteit. De zone wordt hiermee nog interessanter voor recreanten, waarbij wordt ingezet op recreatie die niet verstorend is voor de natuur en zijn bewoners. De routestructuren voor wandelaars en fietsers worden waar mogelijk versterkt.

4.5.3 Landbouw

We zetten in op duurzame landbouw waarbij het gebruik van het land in balans is met de natuurlijke systemen. Dit houdt in dat de landbouw zich aanpast op lokaal beschikbaar water, energie en grondstoffen zonder deze uit te putten. Duurzame landbouw maakt geen of minimaal gebruik van kunstmatige meststoffen of bestrijdingsmiddelen en draagt bij aan biodiversiteit. Duurzame landbouw betekent ook dat de boeren genoeg verdienen en dat landbouw geen negatief effect heeft op de gezondheid. 

De grondgebonden landbouw blijft op lange termijn een belangrijke landschappelijke drager. Nieuwe vormen van natuurinclusieve landbouw, kringlooplandbouw, en innovaties, zoals fruitteelt in combinatie met energieopwekking passen in dit beeld. Een deel van de agrariërs gaat waarschijnlijk stoppen. Waar mogelijk worden zij gefaciliteerd om de vrijkomende ruimte voor andere functies te gebruiken, bijvoorbeeld recreatie als versterking van de ontwikkeling van het lichtgroene hart van Nuenen. Vrijkomende agrarische bebouwing kan ook in aanmerking komen voor transformatie naar wonen en/of zorgfuncties.

Het lichtgroene hart 

In het middengebied van de Nuenen liggen kenmerkende natte bosgebieden, afgewisseld met weiden. Dit gebied wordt verder versterkt als het ‘lichtgroene hart’ van de gemeente. Dit is een belangrijk uitloopgebied voor Nuenen en Nederwetten waardoor het bijdraagt aan de hoogwaardige woonomgeving. Toekomstige ontwikkelingen in het gebied dienen de kwaliteit van het landschap te verbeteren. Hierbij wordt gestreefd naar de uitbreiding van de ecologische structuur met vochtig bos en moerasgebied (rondom Nuenens Broek en Heerendonk). Naast de natte bosgebieden dragen ook de weiden bij aan het kenmerkende en afwisselende landschap. Kleinschalige, grondgebonden landbouw met eventuele nevenfuncties, zoals agrarisch natuurbeheer en ‘kamperen bij de boer’ dragen bij aan het behoud en beheer van het gebied.

4.5.4 Energietransitie

Voor dit onderwerp werkt de gemeente samen met de andere MRE-gemeenten in de Regionale Energiestrategie. De Regionale Energiestrategie (RES) richt zich op energiebesparing, grootschalige energieopwekking en duurzame warmte. Daarnaast werkt de gemeente toe naar de landelijke doelstellingen van 49% CO2-reductie in 2030 en 95% in 2050 (beiden ten opzichte van het jaar 1990). 

De afspraken die we binnen de RES maken over grootschalige energieopwekking kunnen gevolgen hebben voor ons landschap. Voor het opwekken van grootschalige, duurzame energie ziet de RES drie mogelijke manieren:

1. Via no-regret-maatregelen; 

2. In zoekgebieden voor grootschalige opwek; 

3. Via energie-opwek ten dienste van andere opgaven en doelen.

No-regret-maatregelen 

De zogenoemde no-regret-maatregelen zijn maatregelen die landschappelijk en ruimtelijk beperkte impact hebben. Voor Nuenen heeft het inzetten op de no-regret-maatregelen eerste prioriteit. No-regret-maatregelen zijn onder andere:

• zonnepanelen op daken van grote stallen en bedrijfspanden (>500 m2 ); 

• zonnepanelen op en langs infrastructuur, in Nuenen zijn hier mogelijkheden voor bij bijvoorbeeld de verzorgingsplaats Vaarle langs de A270;

• zonnepanelen als overdekking van parkeerterreinen; 

• zonnepanelen op zogenaamde pauze-landschappen: grond die tijdelijk geen bestemming heeft, of waarvan nog niet bekend is wat ermee te doen.

Zoekgebieden grootschalige opwek

Naast dat Nuenen inzet op no-regret-maatregelen, onderzoeken we ook de mogelijkheden voor grootschalige opwek binnen de gemeente. Dit doen we omdat we met alleen zon op dak onze energievraag duurzaam kunnen opwekken. Vanuit de RES zijn er in Nuenen nog geen zoekgebieden voor grootschalige energieopwekking aangewezen. Dit betekent niet dat er binnen de gemeente hiervoor geen mogelijkheden zijn. 

We hebben wel besloten terughoudend om te gaan met initiatieven voor grootschalige energieopwekking die een negatieve invloed hebben op de kwaliteiten van de gemeente. Om verzoeken voor grootschalige opwek op eigen grondgebied te kunnen beoordelen wordt beleid opgesteld. In Nuenen willen we, als we grootschalige opwekking toestaan, dat deze landschappelijk goed wordt ingepast. Hierbij wordt qua ontwerp, maat en schaalgrootte rekening gehouden met de kenmerken van het Nuenense landschap. 
Belangrijk is dat grootschalige opwekking een bijdrage levert aan andere opgaven en doelen, zoals natuur en landbouw. Zo kan zonne-energie op agrarisch bestemde gronden bijvoorbeeld bijdragen aan het behoud van een vitale, toekomstbestendige agrarische sector. Ook kan grootschalige opwekking een maatschappelijke meerwaarde leveren door in te zetten op landschapsherstel of het versterken van de biodiversiteit. Er wordt voor grootschalige opwekking ingezet op een tijdelijkheid van 25 jaar. Zo zorgen we dat de gronden na 25 jaar weer voor iets anders kunnen worden gebruikt en houden we de ruimte voor technologische innovaties. 

Behalve dat bewoners moeten kunnen meedenken, moet hen ook de mogelijkheid worden geboden om mee te kunnen profiteren van het zonne- of windpark.

4.6.1 Thema's Nuenen in Brainport

Nuenen maakt deel uit van de Brainportregio. De Brainportregio is een technologische topregio en één van de belangrijkste pijlers van de Nederlandse economie. Ruim een half miljoen mensen wonen, werken, recreëren en leren elke dag binnen de Brainportregio. De Brainportregio wordt gezien als een ‘City of Villages’. 'City' staat voor de gezamenlijke kracht als hart van Brainport Eindhoven. Deze City is opgebouwd uit tal van bouwstenen: de stadscentra van Eindhoven en Helmond, de wijken, de gemeenschappen en de dorpen, oftewel de ‘Villages’. Juist de mix van stedelijkheid en dorpscultuur is dé kracht van de Brainport. 

Om een verdere invulling te kunnen geven aan deze unieke combinatie zijn volgens de Gebiedsvisie Brainport twee concepten essentieel: Quality of Life en Economic Welfare. ’Quality of Life’ gaat vooral over de ambitie om voor iedereen een prettig en gezond leefklimaat te creëren waarin iedereen kan meedoen. ’Economic Welfare’ richt zich vooral op het creëren van een gunstig economisch klimaat en duurzame economische groei. De twee concepten zijn zeer sterk met elkaar verbonden. Zonder Quality of Life is het zeer lastig om Economic Welfare te bewerkstelligen: een goed vestigingsklimaat is onlosmakelijk verbonden met een prettig leefklimaat. 

Nuenen levert haar bijdragen in de Brainportambities het concept 'Quality of life': Nuenen als groene oase binnen de stedelijke regio. Dit is verweven in de verschillende onderwerpen en opgaven van de omgevingsvisie. Binnen de regio moeten we de balans vinden tussen de economische kansen en de kwaliteit van de leefomgeving. Hiervoor maken we de volgende keuzes:

4.6.2 Hoogwaardige woongemeente

Nuenen is en blijft een hoogwaardige woongemeente binnen de regio. Dit in lijn met de prioriteit voor het bieden van een prettig en gezond leefklimaat (Quality of life) binnen de Brainportregio. Zie hiervoor de visie op Hoogwaardige woon- en leefomgeving (hoofdstuk 4.3) en Robuust landschap (hoofdstuk 4.5).

Clustering bedrijvigheid

Voor een hoogwaardige woon- en leefomgeving zet Nuenen in op clustering van bedrijvigheid. Aan de ene kant om leegstand van het centrum en bedrijventerreinen te voorkomen. Aan de andere kant omdat verspreide bedrijvigheid en bewinkeling niet gewenst is voor het woongenot.

Bedrijventerreinen

De focus op een hoogwaardige woon- en leefomgeving brengt ook met zich mee dat Nuenen niet gaat voor ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen (afgezien van de lopende ontwikkeling van Eeneind-West). Voor de bestaande bedrijventerreinen ligt de focus op kwaliteitsverbetering. Aan de ene kant is dat een kwaliteitsverbetering ten aanzien van veiligheid(sgevoel) en de uitstraling van de bedrijventerreinen Eeneind. Aan de andere kant is dat een transformatie naar andersoortige bedrijven, kantoren en wonen in het geval van het terrein Berkenbos. De toenemende versplintering van de productieketen en verwevenheid tussen sectoren en bedrijven maakt dat bedrijventerreinen minder gemakkelijk op te delen zijn naar bijvoorbeeld milieucategorie. In de regionale bedrijventerreinen programmering wordt hier nadrukkelijk aansluiting bij gezocht door een andere categorisering van de bedrijventerreinen in de regio. Zo kunnen de verschillende bedrijventerreinen elkaar aanvullen en voorzien in de behoefte van bedrijven. Er worden regionaal zowel kwantitatieve als kwalitatieve afspraken gemaakt om de kwaliteit van de bedrijventerreinen in alle gemeenten te verbeteren.

4.6.3 Groene ruimte van Brainport

Samen met Son en Breugel en Geldrop-Mierlo vormt de gemeente Nuenen de groene ruimte van Brainport. Hier zetten de gemeenten samen op in. Bijvoorbeeld door de het buitengebied als groene buffer rond het dorp te bewaren en de natuurgebieden te versterken. Daarnaast zijn er ook een paar speciale plekken met een regionale recreatiefunctie: het Dommeldal, waterrecreatiegebied Enode en Landgoed Gulbergen. Ook het erfgoed is een trekpleister.

Landgoed Gulbergen

De doorontwikkeling van Landgoed Gulbergen als recreatieve hotspot kan een belangrijke rol vervullen in de regionale ambities om een schaalsprong te maken op het gebied van leisure, toerisme en recreatie. Onze visie is dat Landgoed Gulbergen zich ontwikkelt als een intensief recreatief gebied in een landschappelijke setting. Hierbij kan worden gedacht aan bijvoorbeeld innovatieve en duurzame vormen van intensieve (verblijfs)recreatie die een koppeling maken met het versterken van de natuur- en waterbeleving van de Hooidonksche Beek.

4.6.4 Bereikbaarheid en leefbaarheid

De Brainport-regio groeit en bloeit. De toename van werkgelegenheid en woningen leidt tot een toenemende vraag aan mobiliteit. Die mobiliteit is een essentieel onderdeel van ons leven, het draagt bij aan ons welzijn, inkomen, contacten en daarmee aan onze maatschappij. We kennen ook keerzijden. De traditionele wegverbindingen raken overbelast en zorgen voor verminderde leefbaarheid en bereikbaarheid bij dit groeiend autoverkeer. Nuenen is als onderdeel van de regio zowel deel van de oorzaak als van het probleem: we produceren en ontvangen verkeer.

Inwoners en ondernemers willen natuurlijk liever niet in de file staan. In de Mobiliteitsvisie (december 2017) accepteerden we het huidige niveau van bereikbaarheid en hinder van het (gemotoriseerde) verkeer; vooral in de spits zijn er files. In ieder geval is duidelijk dat in de toekomst de situatie verslechtert als we niets doen (verkennende regionale studie Bundelroutes, 2018). Filevorming zorgt in 2030 voor een verslechtering van de leefbaarheid en bereikbaarheid. Om die reden maakt Nuenen - met omliggende gemeenten - plannen voor de zogenaamde ‘bundelroutes’. De regionale langere-termijnvisie op het gebied van verstedelijking en bereikbaarheid richting 2040 wordt uitgestippeld in MIRT (Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport). We hebben lokaal oog voor de kansen en bedreigingen daarbij. De kansen bestaan uit het waarborgen van de bereikbaarheid en de bedreigingen bestaand uit de mogelijke visuele impact op de kernkwaliteiten van Nuenen bij de realisatie van nieuwe infrastructuur en potentiële gevolgen voor de gezondheid bij de toename van gemotoriseerd verkeer.

Zoals in de afbeelding geïllustreerd is, is een aantal factoren samenhangend met de vraag naar mobiliteit en de druk op het mobiliteitssysteem.

Co-modaliteit

Een deel van de oplossing kan gevonden worden in de verbetering van andere vervoerswijzen dan gemotoriseerd verkeer ('co-modaliteit'). Veel van die maatregelen voor fiets, openbaar vervoer en 'smart mobility' zijn opgenomen in de regionale afspraken (Regionaal Bereikbaarheidsakkoord en de Bereikbaarheidsagenda). In lijn met het thema gezondheid als verbindende factor, geeft de gemeente hier prioriteit aan. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan aanleg van mobiliteitsknooppunten ('Smart hubs'), busbanen en snelfietspaden. Ook technologische ontwikkelingen, zoals de snelle opkomst van de e-bike, (gedeeltelijk) zelfrijdende voertuigen en intelligente verkeerslichten kunnen bijdragen aan een duurzaam systeem met minder filevorming en verkeershinder. Technologische ontwikkelingen zijn een deel van de oplossing. Die zogenaamde 'mobiliteitstransitie' is regionaal in volle gang (o.a. MIRT) en biedt voor Nuenen ook kansen. De effecten van deze maatregelen zijn lokaal nog niet goed in samenhang onderzocht.

Bundelroutes

Eerder is regionaal en provinciaal besloten geen 'grote wegenruit' aan te leggen. Hieruit is het Bereikbaarheidsakkoord ontstaan, het geldende regionale beleid. Bij het ontbreken van zo’n afgeronde hoofdwegenstructuur geldt voor gemotoriseerd verkeer nu een regionale structuur met 'Robuuste randen en Bundelroutes'.

Regio en buurgemeenten van Nuenen onderzoeken waar en hoe gemotoriseerd verkeer gebundeld kan worden. Want verkeer door en langs de kernen is niet ideaal, verkeer door de wijken is nog hinderlijker en gevaarlijker. Een van de studies richt zich op de Nuenense situatie, studie leefbaarheid en bereikbaarheid Bundelroutes Nuenen.

Het doel van de Nuenense deelstudie is het verbeteren van de verkeersleefbaarheid en daarmee het welzijn, de gezondheid en de bereikbaarheid van de inwoners in Nuenen. We willen ook de bereikbaarheid verbeteren voor gemotoriseerd verkeer. Dat doen we door de doorstroming van gemotoriseerd verkeer te verbeteren en met maatregelen voor andere vervoerswijzen. Het is een brede studie. Dat wil zeggen de kansen voor de ontwikkeling van ruimtelijke kwaliteit (robuust landschap en woonmilieus nabij de bundelroutes) worden hierin betrokken. De aspecten ecologie, biodiversiteit en energie worden inzichtelijk gemaakt en beoordeeld. De voorwaardelijke, mitigerende en compenserende maatregelen op gebied van geluidhinder en luchtkwaliteit worden ook meegenomen.

Het project kent vijf ambities die gelden voor de bundelroutes in het algemeen:

1. Sluipverkeer uit wijken naar de bundelroutes

2. Betere doorstroming op de bundelroutes (bereikbaarheid)

3. Daarmee de (verkeers)leefbaarheid behouden en waar mogelijk verbeteren

4. De “overige” omgevingskwaliteiten rondom de bundelrouters verbeteren

5. Geen nieuw verkeer het gebied intrekken.

De studie leidt tot een pakket van maatregelen dat de leefbaarheid en bereikbaarheid in 2030 moet verbeteren. Dat pakket kan bestaan uit een beperkte maatregel die de doorstroming van gemotoriseerd verkeer verbeteren, of juist een ingrijpende 'oostelijke randweg'. Het dilemma komt grofweg neer op een keuze voor verbetering van de leefbaarheid binnen de kernen, of het sparen van het landschap. Ook leefbaarheidsmaatregelen of verbeteringen van andere vervoerswijzen (co-modale maatregelen) zoals fiets, openbaar vervoer of smart mobility wordt onderzocht en beoordeeld.

De studie kijkt over de planhorizon 2030 ook naar de ontwikkelingen in de regio na 2030. Die regionale langere termijnvisie op ruimte en mobiliteit richting 2040 wordt uitgestippeld in MIRT (Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport). Rijk, Provincie en gemeente Eindhoven doen hierin onderzoek naar de samenhangende opgaven op het gebied van verstedelijking en bereikbaarheid in de Brainport-regio.