Archeologie van stad en platteland in de gemeente IJsselstein

1.1 Aanleiding en doelstelling

In opdracht van de gemeente IJsselstein heeft Archol in 2022 een actualisatie uitgevoerd van de archeologische verwachtings- en beleidskaart voor het grondgebied van de gemeente IJsselstein. De huidige archeologische beleidskaart dateert uit 2006.1 In 2011 heeft weliswaar een actualisatie van de beleidsregels plaatsgevonden, de onderliggende beleidskaart is destijds niet aangepast.2 Om de kaart ook in de toekomst te kunnen blijven inzetten is het om verschillende redenen noodzakelijk een actualisatie uit te voeren. Allereerst is in de periode sinds het vaststellen van de huidige versie (in 2011) een groot aantal archeologische onderzoeken uitgevoerd, zijn nieuwe inzichten ontstaan over de landschappelijke opbouw van het gebied en zijn nieuwe archeologische waarnemingen gedaan (zie hoofdstuk 3 en bijlage 4). Daarnaast dient door de komst van de Omgevingswet (per 1 januari 2024) het gemeentelijke archeologiebeleid te voldoen aan de in deze wet gestelde regels, zoals beschreven in het Concept Besluit Kwaliteit Leefomgeving (Bkl). Verder is recentelijk de interim omgevingsverordening in werking getreden waarin de provincie Utrecht aangeeft dat zij de instandhouding en versterking van enkele archeologische zones, waaronder één deels gelegen op het grondgebied van IJsselstein, als van provinciaal belang beschouwt. De laatste reden is het regelmatige commentaar van gebruikers op de onoverzichtelijkheid van de huidige beleidskaart. Doel van de actualisatie is daarmee het toekomstbestendig en gebruiksvriendelijk maken van de archeologische verwachtings- en beleidskaart van de gemeente IJsselstein.

De actualisatie van de gemeentelijk beleidsadvieskaart heeft zich niet alleen gericht op het toevoegen en analyseren van nieuwe archeologische vindplaatsen en onderzoeken. Ten opzichte van de vorige beleidskaarten zijn, enkele aanvullingen/wijzigingen doorgevoerd (zie verder paragraaf 1.4):

• -

  Informatiekaarten waarop de uitgevoerde archeologische onderzoeken en bekende archeologische vindplaatsen zijn weergegeven;

• -

  Een landschappelijke ondergrondkaart die de basis vormt voor de archeologische verwachtingen uit de verschillende perioden;

• -

  Een historisch-landschappelijke kaart waarop de historisch-geografische elementen zijn weergegeven;

• -

  Detailkaarten van de historische kern met informatie over de bekende en te verwachten archeologische resten en een uitbeelding van de historisch-geografische karakteristiek;

• -

  Een relictenkaart voor het modern oorlogserfgoed.

1.2 Ligging van de gemeente

Het grondgebied van de gemeente IJsselstein beslaat ongeveer 22 km² (Figuur 1-1). De gemeente valt binnen de kaartbladen 31G, 31H, 38E en 38F van de topografische kaart van Nederland (schaal 1:25.000). Het grondgebied van de gemeente IJsselstein valt uiteen in een vrij compacte bebouwde kern (ca. 6 km²), die rondom om de historische kern ligt, en het agrarisch buitengebied met verspreide bebouwing.

Figuur 1-1 Ligging van de gemeente IJsselstein (rode lijn); inzet: ligging in Nederland (bron: PDOK).

1.3 Onderzoeksopzet

Voor de actualisatie van de archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart van IJsselstein is een stapsgewijze aanpak gevolgd. Tijdens dit proces is periodiek overleg geweest met de ODRU als vertegenwoordiger van de gemeente IJsselstein.

Stap 1

De eerste stap betrof het inventariseren van bekende archeologische gegevens, historisch-geografische relicten en elementen alsmede resten van modern oorlogserfgoed binnen de gemeente IJsselstein. De hierbij gehanteerde werkwijze en gebruikte bronnen worden in hoofdstuk 3 uitgebreid toegelicht. De verzamelde gegevens zijn in catalogi gerangschikt, geanalyseerd en op kaart gezet. Parallel hieraan zijn aardwetenschappelijke gegevens geïnventariseerd, die gebruikt zijn om de archeo-landschappelijke eenhedenkaart te vervaardigen. Het karteren van de verschillende kaarteenheden is met een 'archeologische bril' gebeurd, wat wil zeggen dat de landschappelijk indeling in functie staat van de bewoningsgeschiedenis van het gebied.

De geïnventariseerde archeologische gegevens zijn verwerkt in de catalogi Archeologische vindplaatsen (bijlage 1), Archeologische rijksmonumenten (bijlage 2), Archeologische terreinen ('AMK-terreinen'; bijlage 3) en Archeologische onderzoeken (bijlage 4), en vervolgens op de Inventarisatiekaart archeologische vindplaatsen en onderzoeken (kaartbijlage 1) en de Archeolandschappelijke eenhedenkaart (laat paleolithicum – middeleeuwen; kaartbijlage 2) afgebeeld. De historisch-geografische gegevens zijn direct verwerkt in de Kaart historisch-geografische waarden en relicten (middeleeuwen – Nieuwe tijd; kaartbijlage 3); alleen van de bestaande en verdwenen molenplaatsen is een catalogus opgesteld (bijlage 5: Catalogus van (verdwenen) molens). Omdat het modern oorlogserfgoed als nieuw aspect in de geactualiseerde verwachtings- en beleidskaart van de gemeente IJsselstein is opgenomen, is de inventarisatie van gegevens hierover in de vorm van een uitgebreid bureauonderzoek uitgevoerd. Dit bureauonderzoek is als bijlage 6 bij dit rapport bijgevoegd. De geïdentificeerde vindplaatsen en verwachtingszones van modern oorlogserfgoed – het blijkt uitsluitend om elementen uit de Tweede Wereldoorlog te gaan-, zijn afgebeeld op de Relictenkaart Tweede Wereldoorlog (kaartbijlage 10).

Naast de genoemde “gemeentedekkende” kaarten zijn voor de historische kern van IJsselstein vijf detailkaarten opgesteld: Vindplaatsen en onderzoeken (kaartbijlage 5), Vindplaatsen, archeo-landschappelijke eenheden en verwachtingen (kaartbijlage 6), Historisch-geografische elementen en relicten (kaartbijlage 7) en een Overzicht verstoorde, gesaneerde en vrijgegeven gebieden (kaartbijlage 8).

Stap 2

De archeo-landschappelijke kaart fungeert als 'onderlegger' voor de archeologische waarden en vormt de basis voor de archeologische verwachtingskaart (kaartbijlage 2). Deze kaart heeft betrekking op de prehistorie tot middeleeuwen, toen de variatie van het landschap een bepalende factor was in de locatiekeuze van de mens. Door gebruik te maken van de spreiding van de bekende vindplaatsen aan de ene kant en algemene kennis over de relatie tussen (pre)historische bewoning en het vroegere landschap anderzijds, is op kaartbijlage 2 aan elke archeo-landschappelijke eenheid een specifieke archeologische verwachting gekoppeld. Tijdens stap 2 is op basis van de kaartbijlage 3 historisch-geografisch waarden en relicten (middeleeuwen – Nieuwe tijd) een verwachtingskaart gemaakt voor de historische perioden late middeleeuwen – Nieuwe tijd (kaartbijlage 4). De verwachtingskaart voor de historische kern bestaat voor de prehistorie tot middeleeuwen uit een detailopname van kaartbijlage 2 (i.e. kaartbijlage 6) en voor de perioden late middeleeuwen en Nieuwe tijd uit een detailopname van kaartbijlage 4 (kaartbijlage 9).

Stap 3

De archeo-landschappelijke en historische verwachtingskaarten en de kaarten met historisch-geografische en militaire relicten zijn tijdens stap 3 gecombineerd tot de archeologische beleidsadvieskaart (kaartbijlage 9). Op deze kaart zijn aan de verschillende kaarteenheden concrete beleidsregels en -regimes gekoppeld.

Overzicht samenhang onderzoeksopzet, bijlagen en kaartbijlagen. * Bijlage 6 betreft bureauonderzoek.

1.4 Wijzigingen ten opzichte van voorgaande kaarten

De verwachtings- en beleidskaart van IJsselstein archeologische beleidskaart dateert uit 2006. In 2011 is deze voor het eerst geactualiseerd. Deze actualisatie betrof een herziening van de verwachtingen die aan de in 2006 gekarteerde zones waren toegekend.3 Ook zijn de beleidsregels (ondergrenzen) en het beleid met betrekking tot de te hanteren onderzoeksmethoden in 2011 deels aangepast. Voor zover bekend zijn de onderliggende (verwachtings)kaarten destijds niet gewijzigd. De aanpassingen die in het kader van onderhavige actualisatie zijn doorgevoerd hebben deels betrekking op (de uitgangspunten bij) de verwachtingskaart uit 2006 en deels op de beleidsregels uit 2011. Naast de inventarisatie van nieuwe archeologische en verstoringsgegevens (van na 2011) zijn de volgende aanpassingen doorgevoerd:

• -

  Het meest opvallend is de lay-out technische/cosmetische verbeterslag: de leesbaarheid/toegankelijkheid van de kaarten is verbeterd door een eenduidiger lay-out van de kaarten, grotere kaartformaten met bijpassende (kleinere) kaartschaal te hanteren. Ook is een logischer en rustiger kleurgebruik toegepast;

• -

  De gemeente IJsselstein maakt deel uit van het holocene rivierenlandschap, dat gekenmerkt wordt door een stapeling van meerdere archeologische landschappen. Het belangrijkste inhoudelijke verschil met de eerdere kaarten, is dat bij het opstellen van de archeologische verwachtingskaart explicieter rekening is gehouden met deze stapeling. Dat betekent dat elke kaarteenheid niet slechts één archeologische verwachting heeft, maar dat voor alle onderscheiden perioden een afzonderlijke verwachting is gegeven. Ook is de archeologische verwachting voor de pleistocene ondergrond – met alle beperkingen – bij onderhavige actualisatie wel meegenomen;

• -

  Sinds 2006 is de kennis over ligging en datering van meandergordels in het rivierengebied toegenomen, met name de kartering van de vroeg holocene stroomgordels is verbeterd.4 Dit heeft zich vertaald in een vernieuwd basisbestand van de paleogeografie van de Rijn-Maasdelta, dat een van de uitgangspunten vormt voor de opgestelde landschappelijke eenhedenkaart.5 Voor de gemeente IJsselstein gaat het bijvoorbeeld om de meandergordels Benschop, Tienhoven, Kortenhoeven en Autena;

• -

  Verder is, door de combinatie van het AHN met bestaande en vernieuwde paleogeografische kaarten én gedetailleerde bodemkaarten, het landschappelijk beeld verfijnd (o.a. ten aanzien van de oeverzones, crevassen, komgebieden en aftgetichelde percelen);6

• -

  Twee typen archeologische resten die in de eerdere versies van de verwachtings- en beleidskaart (veelal) ontbraken, zijn als aparte kaartlagen toegevoegd:

  • o

    Buiten de historische kern en de bewoningslinten gelegen locaties met historische bewoning (gehuchten), historisch-geografische elementen (dijken, kades, molens etc.) en andersoortige bebouwing (MIP-objecten en gebouwde rijksmonumenten);

  • o

    Resten van militair erfgoed (Tweede wereldoorlog).

• -

  De verwachting voor de bewoningslinten is gedifferentieerd door aan de hand van 18^e en 19^e eeuwse kaarten de ligging van historische boerderijerven binnen de bewoningslinten zo nauwkeurig mogelijk in kaart te brengen.

• -

  Door de bestudering van historische kaartmateriaal is bepaald waar historische watergangen en -gebieden voorkomen. Aan de hand van hun ligging ten opzichte van historisch-geografische relicten is vervolgens een specifieke verwachting voor watergerelateerde archeologische resten bepaald.

• -

  Op verzoek van de gemeente is de categorie “attentiegebieden” toegevoegd. Dit zijn gebieden met een zeer hoge verwachtingswaarde die zich kenmerken door een hoge gaafheid van de bodem en een hoge dichtheid aan samenhangende vindplaatsen.

• -

  Tot slot is een bewerkingsslag uitgevoerd aan de Archis-waarnemingen. Door filtering/opschoning zijn de circa 1600 afzonderlijke waarnemingen records teruggebracht tot 165 vindplaatsen.

Ten opzichte van de beleidscategorieën en vrijstellingsgrenzen uit 2011 zijn de volgende wijzigingen aan te geven:

• -

  De beleidskaart van 2011 kenmerkt zich door een complexe lay-out met twaalf beleidscategorieën en vrijstellingsgrenzen die of heel streng (onderzoeksverplichting bij bodemingrepen boven 0, 20 of 100 m²) of juist ruim (onderzoeksverplichting bij bodemingrepen boven 2500 m² of 10 ha) zijn. In de onderhavige geactualiseerde kaart is voor een gemakkelijker gebruik het aantal beleidscategorieën teruggebracht naar zeven (Waarde-archeologie 1-6 en Geen onderzoek). Daarnaast is er differentiatie aangebracht in de vrijstellingsgrenzen (variërend van 0, 30, 250, 500 m² tot 1000 en 10.000 m²) om meer recht te doen aan de verschillen in verwachtingswaarde tussen de beleidscategorieën. Verder is de optie toegevoegd om in het geval mogelijk sprake is van een aangetast archeologisch niveau door grootschalige bodemingrepen (afgravingen, saneringen, naoorlogse uitbreidingswijken), de archeologisch adviseur van de gemeente de mogelijk te bieden te kiezen voor een aangepaste onderzoeksstrategie of geen onderzoek.

1.5 Leeswijzer

Dit rapport vormt in essentie een verantwoordingsdocument voor en toelichting op de totstandkoming van de archeologische beleidskaart van de gemeente IJsselstein (kaartbijlagen 11 & 12). In hoofdstuk 2 wordt het kader beschreven waarbinnen het gemeentelijk archeologiebeleid een rol speelt. Dit betreft zowel het beleid op provinciaal en rijksniveau, als de veranderingen op gemeentelijk niveau, voortkomend uit de Omgevingswet. In hoofdstuk 3 worden de geïnventariseerde gegevens behandeld. Het gaat om de archeologische vindplaatsen en onderzoeken (kaartbijlage 1), de landschappelijke ondergrond (kaartbijlage 2), de historisch-geografische elementen (kaartbijlage 3) en de relicten van het moderne oorlogserfgoed (kaartbijlage 4).7 In een aparte paragraaf wordt daarbij specifiek aandacht besteed aan nieuwe archeologische, landschappelijke, verstorings- en historisch-geografische gegevens van het historische centrum (kaartbijlagen 5 - 8) . Hoofdstuk 4 beschrijft de achtergrond en het principe van de archeologische verwachtingskaarten (kaartbijlagen 2 en 6). Ook wordt hier de onderbouwing gegeven van de archeologische verwachtingen die aan de gekarteerde landschappelijke eenheden zijn gekoppeld.

In hoofdstuk 5 wordt de vertaling van de verwachtingskaarten, de historisch-geografische kaartlaag en de relictenkaart modern oorlogserfgoed naar de archeologische beleidskaart toegelicht en komen de hieruit volgende beleidsregimes aan bod. Hoofdstuk 7 geeft handvatten voor het gebruik van de beleidskaart in de gemeentelijke praktijk.

De kern van de rapportage bestaat feitelijk uit de cartografische weergave van de uitgevoerde inventarisaties en het gehanteerde archeologische verwachtingsmodel:

• -

  Een overzichtskaart met de bekende vindplaatsen en uitgevoerde archeologische onderzoeken (kaartbijlage 1);

• -

  Een landschappelijke eenhedenkaart met archeologische verwachtingen voor de perioden laat-paleolithicum tot middeleeuwen (kaartbijlage 2);

• -

  Een overzichtskaart met historisch-landschappelijke eenheden en historisch-geografisch waarden en relicten (kaartbijlage 3);

• -

  Een archeologische verwachtingskaart voor de historische perioden late middeleeuwen en Nieuwe tijd (kaartbijlage 4)

• -

  Vier detailkaarten van de historische kern met de bekende vindplaatsen en uitgevoerde archeologische onderzoeken, landschappelijke eenheden en verwachtingen, verstoringsgegevens en de historische relicten (kaartbijlagen 5 tot 9);

• -

  Een overzichtskaart met het militair erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog (kaartbijlage 10);

• -

  De archeologische beleidskaart (kaartbijlagen 11 & 12).

De bijlagen 1 tot en met 5 betreffen catalogi met:

• -

  Bekende archeologische vindplaatsen (bijlage 1);

• -

  Archeologische (rijks)monumenten (bijlage 2);

• -

  Archeologische terreinen (bijlage 3);

• -

  Uitgevoerde archeologische onderzoeken (bijlage 4);

• -

  Bestaande en verdwenen molens (bijlage 5).

Bijlage 6 betreft het bureauonderzoek met de inventarisatie van relicten van het moderne oorlogserfgoed.

Bijlage 7. Omschrijft de werkwijze vanuit De Erfgoedwet, de KNA en het archeologisch onderzoekstraject.

2.1 Wet- en regelgeving

Inleiding

De zorg voor archeologie is in Nederland een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheden en particulieren. Het Rijksbeleid is gericht op het behoud, duurzaam beheer en verbetering van de toegankelijkheid van archeologisch erfgoed. Het gedecentraliseerde stelsel dat Nederland kent, maakt dat de belangrijkste verantwoordelijkheid voor archeologische erfgoedzorg bij de gemeenten en provincies ligt. Zij zijn op regionaal en lokaal niveau verantwoordelijk voor de uitvoering van het rijksoverheidsbeleid. Een andere belangrijke schakel in de erfgoedzorg is de initiatiefnemer: de persoon of organisatie die ruimtelijke plannen heeft voor een bepaald gebied en daarbij in aanraking komt (of kan komen) met archeologie. De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor de uitvoering van archeologisch onderzoek en de kosten hiervan.

De zorg voor het archeologisch erfgoed is wettelijk vastgelegd. Al sinds 1961 kent Nederland een monumentenwet. In 1988 werd deze wet vervangen door de Monumentenwet 1988, die in 2007 is herzien als gevolg van de implementatie van de Wet op de archeologische monumentenzorg, en per 1 juli 2016 is komen te vervallen en deels is opgegaan in de Erfgoedwet. Een ander gedeelte zal naar verwachting per 1 januari 2024 opgaan in de Omgevingswet. Deze wet regelt de omgang met het archeologisch erfgoed in de fysieke leefomgeving.

Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz)

In 1998 keurde de Tweede en Eerste Kamer het Verdrag van Valletta (‘Malta’) uit 1992 goed. Implementatie van dit Europese verdrag inzake de bescherming van het archeologisch erfgoed leidde in 2007 tot de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz), tot herziening van de Monumentenwet 1988 en tot aanpassing van wetten zoals de Ontgrondingenwet, de Woningwet, de Wet ruimtelijke ordening en de Wet algemene bepaling omgevingsrecht (Wabo).

De Wamz heeft twee centrale uitgangspunten. Allereerst staat behoud in situ centraal, waarbij archeologische waarden op een verantwoorde manier in de bodem bewaard worden, onder andere met behulp van planinpassing en beheersmaatregelen (artikel 4). Als dit niet mogelijk is, bijvoorbeeld omdat economische belangen van voorgenomen ingrepen groter geacht worden dan het belang van het behoud van aanwezige archeologische waarden, dan kan overgegaan worden tot behoud ex situ (opgraving, documentatie en deponering). Ten tweede staat het ‘verstoorder-betaalt’-principe centraal (artikel 6). Hierbij moet de initiatiefnemer voor bodemverstorende ingrepen vroegtijdig archeologisch (voor)onderzoek van de betreffende locaties (laten) uitvoeren en betalen voor dat onderzoek en voor maatregelen die genomen moeten worden om eventuele archeologische waarden te behouden.

Voor 2007 was de bescherming van stads- en dorpsgezichten en van individuele monumenten, inclusief de archeologische, vastgelegd in de Monumentenwet 1988. Met de inwerkingtreding van de Wamz kwam daar de bescherming van te verwachten archeologische waarden bij. Voor dit doel zijn in de (herziene) Monumentenwet 1988 een vijftal uitgangspunten geformuleerd. Naast de twee hierboven genoemde uitgangspunten (streven naar behoud in situ en het ‘verstoorder-betaalt’-principe, werd als derde uitgangspunt de praktische uitvoering van de bescherming van het archeologisch erfgoed gekoppeld aan de Wet ruimtelijke ordening en de Wet algemene bepaling omgevingsrecht (Wabo) doordat bij vaststelling van een omgevingsplan rekening gehouden moet worden met archeologie. Het vierde uitgangspunt is dat de provincies de mogelijkheid hebben om gebieden aan te wijzen die zijn archeologisch gezien van provinciaal belang zien (attentiegebieden). Gemeenten dienen deze attentiegebieden in hun omgevingsplannen uit te werken. Een laatste uitgangspunt betreft de mogelijkheid voor marktwerking voor archeologisch onderzoek binnen de Wamz, waarvoor kwaliteitsnormen zijn vastgelegd in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA).

De uitgangspunten van de (herziene) Monumentenwet hebben gevolgen voor verschillende partijen. Zo is door de koppeling van de bescherming van het archeologisch erfgoed aan de processen van de ruimtelijke ordening bij gemeenten de behoefte aan gemeentelijke archeologische verwachtings- en beleidskaarten ontstaan. Met dit instrument wordt bepaald waar op een gemeentelijk grondgebied archeologische waarden aanwezig zijn of verwacht kunnen worden. De kaarten worden verwerkt in omgevingsplannen door beschermende voorwaarden op te nemen voor gebieden waar archeologische resten zijn te verwachten. Voor aanvragers van vergunningen voor bodemingrepen betekent dit dat voldaan moet worden aan deze voorwaarden, zoals bijvoorbeeld een archeologische onderzoeksplicht. De wet hanteert 100 m2 als vrijstellingsondergrens van de onderzoeksverplichting, maar gemeentes mogen hier beargumenteerd van afwijken.

Erfgoedwet en Omgevingswet

Vanuit de behoefte versnippering binnen de erfgoedwetgeving tegen te gaan en duidelijkheid te bieden, is in 2016 de bestaande wet- en regelgeving voor behoud en beheer van het cultureel erfgoed in Nederland (w.o. de Monumentenwet 1988) gebundeld in één Erfgoedwet. Met de inwerkingtreding van de Erfgoedwet op 1 juli 2016 is de Monumentenwet 1988 opgeheven.

Naast de Erfgoedwet is voor het behoud en beheer van het archeologisch erfgoed de nieuwe Omgevingswet, die per 1 januari 2024 in werking is getreden, van belang. De vuistregel voor de verdeling tussen Erfgoedwet en Omgevingswet is als volgt: de duiding van cultureel erfgoed en de zorg voor cultuurgoederen in overheidsbezit staat in de Erfgoedwet; de omgang met het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving is geregeld in de Omgevingswet.8

In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe met het cultureel erfgoed zoals museale objecten, musea, monumenten, archeologie en archieven wordt omgegaan. In de wet wordt ook omschreven wie daarbij welke verantwoordelijkheid heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgevoerd. Daarbij wordt de verantwoordelijkheid voor de bescherming van het culturele erfgoed zo veel mogelijk gelegd bij de beheerders en erfgoedadviseurs zelf, zoals: musea, collectiebeheerders, archeologen, monumentenorganisaties, eigenaren en de overheid. Elk type erfgoed heeft haar eigen beschermingsregime, dat overeenkomt met de oude wet- en regelgeving zoals vastgelegd in de Monumentenwet 1988.

Ook in de Erfgoedwet staat centraal dat archeologische resten zoveel mogelijk in de bodem behouden blijven en dat zo vroeg mogelijk in de ruimtelijke planvorming rekening moet worden gehouden met het aspect archeologie. In de Erfgoedwet zijn enkele aanvullingen doorgevoerd ten opzichte van de Wamz. Een belangrijke aanvulling betreft een algemeen opgravingsverbod en de certificering van archeologisch onderzoek. Voor dit laatste is de BRL SIKB 4000 als verplichte certificatieregeling voor archeologisch onderzoek aangewezen. Onder bepaalde omstandigheden, die in de Erfgoedwet met bijbehorende strikte voorwaarden en beperkingen zijn opgenomen, is archeologisch onderzoek zonder certificering wel toegestaan, bijvoorbeeld in geval van opgravingen van niet-behoudenswaardige terreinen door verenigingen van amateurarcheologen, en bepaalde activiteiten van metaaldetectoramateurs.

Vier andere belangrijke veranderingen hebben betrekking op het erfgoedregister, de rijksmonumenten, het maritiem erfgoed, en de tegemoetkoming van het Rijk aan gemeenten en provincies voor excessieve opgravingskosten. Door het bijhouden van een openbaar ‘erfgoedregister’ dienen overheden inzage te geven in de cultureel erfgoederen die in haar beheer en bezit zijn, waaronder ook archieven. De instandhoudingsplicht voor rijksmonumenten schrijft voor dat dat een eigenaar moet zorgen dat zijn of haar rijksmonument zodanig onderhouden wordt, dat het behoud gewaarborgd is. Indien een eigenaar daar nalatig in is dient de gemeente hier handhavend tegen op te treden. Maritiem archeologisch erfgoed wordt in de Erfgoedwet beter beschermd (bijvoorbeeld door een verbod op metaaldetectie onder water). De excessieve-kostenregeling, waarbij gemeenten of provincies bij onverwacht hoge archeologiekosten een beroep konden doen op de Rijksoverheid, is vervangen door tegemoetkomingen in het Gemeentefonds en door de oprichting van een nationaal fonds voor onderzoek van terreinen met bijzondere (inter)nationale betekenis.

Het omgevingsrecht omvat een enorme verscheidenheid aan wetten en regelingen over ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water, waar archeologie ook onder valt. Deze hebben allemaal hun eigen criteria en procedures. Dit maakt het omgevingsrecht niet alleen ingewikkeld, maar in sommige gevallen ook traag. Daarom is besloten om bovengenoemde verscheidenheid samen te voegen en onder te brengen in één wet, de Omgevingswet.9 De Omgevingswet moet besluitvorming sneller doen verlopen, en ruimte bieden voor lokaal maatwerk en bevordering van burgerparticipatie. Uitgangspunt is dat beleid, in plaats van beperkend steeds meer uitnodigend wordt ingericht. Ten aanzien van ruimtelijke initiatieven en ruimtelijk beleid wordt daarom ook wel eens gesproken over een omslag van bestemmings- naar uitnodigingsplanologie. Het vooroverleg wordt belangrijker waardoor overheden meer gesprekspartner worden en minder toetser. Het bij planvorming betrekken van belanghebbenden en de omgeving wordt bovendien een inspanningsverplichting voor zowel de toetsende overheid als de initiatiefnemer zelf.10

De Omgevingswet staat voor een goede balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving, waaronder cultureel erfgoed. De Omgevingswet zal onder andere de Wet Ruimtelijke Ordening omvatten, maar ook alle onderdelen over omgevingsrecht uit de herziene Monumentenwet 1988. De omgang met rijksmonumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten en archeologie in de leefomgeving valt hiermee onder de nieuwe wet.

Uitgangspunt voor de Omgevingswet is gebiedsgericht beleid, met één, inhoudelijk goed afgestemde, set regelingen. Dit geldt ook voor archeologie. De volgende aspecten van de Omgevingswet zijn voor het gemeentelijk beheer van het archeologisch erfgoed van belang11:

• •

  Er wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om (gebouwde en aangelegde) monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en ander cultureel erfgoed – roerend of immaterieel erfgoed – dat via het omgevingsplan aan een specifieke locatie te verbinden is, zoals een haven voor historische schepen of een corsowagenbouwplaats.

• •

  De omgevingsvisie, In de omgevingsvisie legt de gemeente haar ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn vast. De gemeente stelt één omgevingsvisie voor het hele grondgebied vast. Daarnaast kan de gemeente samen met een andere gemeente of met de provincie een gezamenlijke of regionale omgevingsvisie opstellen. Op 11 november 2011 heeft de gemeente haar omgevingsvisie genaamd “Omgevingsvisie IJsselstein. Behoud én ontwikkeling” vastgesteld. Daarin staat aangegeven dat een van de landschappelijke kwaliteiten van de gemeente de rijke historie is die in de bodem van IJsselstein verborgen ligt. De gemeente wil voorkomen dat het archeologisch erfgoed van de stad verloren gaat door bijvoorbeeld bouwactiviteiten of de aanleg van wegen. Daarom geldt voor de omgevingsvisie als uitgangspunt: “We beschermen archeologisch erfgoed, in eerste instantie in de ondergrond.”12

• •

  Het omgevingsplan. In het omgevingsplan staan alle regels over de fysieke leefomgeving die de gemeente stelt binnen haar grondgebied. Het plan geeft meer concreet uitwerking aan de (maatschappelijke) opgaven uit de gemeentelijke omgevingsvisie. Gemeenten moeten in het omgevingsplan rekening houden met het belang en behoud van cultureel erfgoed en werelderfgoed en werelderfgoed. Dit gebeurt door inventariseren en analyseren van het erfgoed dat binnen de gemeente aanwezig is. Op basis daarvan neemt de gemeente een toereikend beschermingsregime in het omgevingsplan op. Het omgevingsplan komt in de plaats van het huidige bestemmingsplan en de gemeentelijke verordeningen die over de fysieke leefomgeving gaan. Het aanwijzen van gemeentelijke monumenten gebeurt straks ook in het omgevingsplan. Goed onderbouwde archeologische beleidskaarten met beleidsregels kunnen bij de in werking treden van de Omgevingswet worden opgenomen in het (definitieve) omgevingsplan, waarin een gemeente de regels voor de fysieke leefomgeving vastlegt.

• •

  Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn de bestemmingsplannen overgegaan naar het tijdelijk deel van het omgevingsplan gemeente IJsselstein. Hierbij zijn de aanduidingen, plankaarten en regels uit de bestemmingsplannen één op één overgenomen.13 Omdat het één op één overgegaan is kan het zijn dat bepaalde regels, aanduidingen enz. nog niet geheel voldoen aan de regelgeving uit de Omgevingswet en bijbehorende regelingen. Bij wijziging van het omgevingsplan (op een locatie, gebied of zelfs voor de gehele gemeente) zullen deze bijgewerkt moeten worden, om vervolgens of naar het “definitieve” deel van het omgevingsplan van de gemeente IJsselstein te gaan, of als een apart omgevingsplan van toepassing worden. Het aspect archeologie zal dan op basis van de actuele gemeentelijke beleidskaart in een apart thematisch omgevingsplan omgezet worden, danwel onderdeel worden van het definitieve deel van het omgevingsplan gemeente IJsselstein. De regels met betrekking tot archeologie zullen ten opzichte van de bestemmingsplannen aangepast worden om binnen de systematiek van de Omgevingswet te vallen. Voor een indruk van de regels in het Omgevingsplan wordt verwezen naar de voorbeeldregels Archeologie die door de VNG zijn opgesteld.14 Gemeenten hebben tot 2032 de tijd om de Tijdelijke Omgevingsplannen om te zetten naar definitieve Omgevingsplannen.

• •

  Werelderfgoed wordt met de inwerkingtreding van de Omgevingswet voor het eerst expliciet wettelijk verankerd.

• •

  De gemeente wordt verantwoordelijk voor de vergunningverlening voor het verstoren van archeologische rijksmonumenten, in het geval er sprake is van een meervoudige aanvraag (formeel: indien een of meer andere omgevingsvergunningen nodig zijn voor samenhangende activiteiten). De gemeente is wel verplicht om bij dergelijke meervoudige aanvragen de RCE om advies te vragen; de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft ook instemmingsrecht op het voorgenomen besluit. Bij een enkelvoudige aanvraag is de RCE het bevoegd gezag.15

• •

  In de Omgevingswet is geregeld dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang niet alleen de minister van OCW maar ook de gemeente bodemverstorende werkzaamheden kan stilleggen.

• •

  De eigenaar van een rijksmonument heeft een instandhoudingsplicht. Hij of zij moet ervoor zorgdragen dat het monument zodanig wordt onderhouden dat het behoud ervan gewaarborgd is.

• •

  Het toetsingskader voor een sloopvergunning binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht moet in het omgevingsplan worden opgenomen.

2.2 Rol en verantwoordelijkheden overheden

Verantwoordelijkheden nationale overheid

Sinds 2007 zijn gemeenten (mede) verantwoordelijk voor archeologie in hun grondgebied. Daarmee hebben zij een sterkere rol als bevoegde overheid gekregen. Wanneer het gaat om monumentale, archeologische of cultuurlandschappelijke waarden van nationaal of internationaal belang, of wanneer de nationale overheid (het Rijk) initiatiefnemer is bij projecten, dan liggen de nodigde verantwoordelijkheden op nationaal niveau. Andere rollen voor de nationale overheid zijn de wettelijke adviesrol bij projecten waarvoor een milieu-effect-rapportage (m.e.r.) nodig is, het vaststellen van de omgang van beschermde (archeologische) rijksmonumenten, het onderhouden van een nationaal archeologisch informatiesysteem (ARCHIS) en het laten stilleggen van werkzaamheden bij rijksmonumenten. Deze taken zijn belegd bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Erfgoedinspectie.

Verantwoordelijkheden provinciale overheden

Ook provinciale overheden hebben een aantal verantwoordelijkheden ten aanzien van het archeologische erfgoed. De provincie is bijvoorbeeld bevoegd gezag bij gebieden die onder de Ontgrondingenwet vallen, bij m.e.r.-procedures of bij gemeente-overstijgende projecten, projecten waarbij provinciale (water)wegen zijn betrokken en projecten waarbij de provincie verstoorder. Ook zijn provincies volgens de Erfgoedwet eigenaar van archeologische vondsten en onderzoeksdocumentatie binnen de provincie. Provincie Utrecht is daarmee eigenaar van en verantwoordelijk voor de Utrechtse archeologische collecties. Deze worden ondergebracht in het Provinciaal Depot voor Bodemvondsten in Utrecht, de gemeente IJsselstein heeft geen eigen depot. De Provincie Utrecht betrekt het publiek ook door het uitgeven van de archeologische kroniek van Utrecht, het verzorgen van informatiebijeenkomsten en andere toegankelijke archeologische publicaties.

Verantwoordelijkheden lokale overheden

Gemeenten hebben de verantwoordelijkheid bij bodemingrepen rekening te houden met archeologische waarden die in de ondergrond aanwezig (kunnen) zijn.

Sinds 2007, met de komst van de Wamz, ligt de verantwoordelijkheid voor de omgang met archeologische waarden in belangrijke mate op het gemeentelijke niveau.16 De gemeente is het bevoegd gezag bij de meeste ruimtelijke ontwikkelingen op haar grondgebied die gevolgen hebben voor het archeologisch erfgoed. Om deze taak op een verantwoorde wijze uit te kunnen voeren, dienen gemeenten eigen (aanvullend) beleid vast te stellen. Dit gemeentelijke beleid dient daarbij aan te sluiten op het rijksbeleid waarbij het in de bodem (in situ) behoud van het archeologische bodemarchief voorop staat. Als behoud en bescherming van archeologische resten in de bodem niet mogelijk blijken te zijn, dienen de resten te worden onderzocht en gedocumenteerd.

Het te voeren gemeentelijk archeologiebeleid is gekoppeld aan het ruimtelijke ordeningsbeleid, doorgaans door in omgevingsplannen beschermende voorwaarden op te nemen voor gebieden waar archeologische resten zijn te verwachten. Omgevingsplannen hebben een archeologische paragraaf, met daarin opgenomen de waarde die aan archeologie wordt toegekend, omgevingsplanregels met daarin specifieke archeologie-regels waaraan voldaan moet worden, en plankaarten met daarop de archeologische verwachting op basis van de beleidskaart en de archeologisch-monument-terreinen en de gebieden van archeologische verwachtingswaarde.

Omdat het opnemen van een archeologische paragraaf in omgevingsplannen voor veel gemeenten niet eenvoudig of snel te realiseren is, wordt hiervoor in overgangssituaties ook wel het instrument van de Erfgoedverordening gehanteerd.

De gemeente toets vergunningaanvragen in het kader van ruimtelijke ontwikkelingen aan de regels in het omgevingsplan, en informeren initiatiefnemers over onderzoeksplicht en voorwaarden waaronder omgevingsvergunningen verleend kunnen worden. Dit staat ook in het omgevingsplan.

2.3 Archeologie in de ruimtelijke ordening

Doordat in de Erfgoedwet uitgegaan wordt van behoud van archeologische waarden in situ, zijn voor projecten met bodemverstorende ingrepen vroegtijdige inventarisaties van de betreffende archeologische waarden van belang. Voor eventuele planaanpassing of -inpassing is het noodzakelijk om in een vroeg stadium van de planontwikkeling te weten met welke archeologische waarden rekening gehouden moet worden. Dit is zowel in het belang van de archeologie, die hierdoor beter bewaard kan blijven doordat ontwikkelplannen kunnen worden aangepast, of doordat technische details ervan worden gewijzigd, om te archeologie te ontzien, en het is ook in belang van de initiatiefnemer, voor wie mogelijk opgravingskosten en/of projectvertragingen vermeden kunnen worden.

Inpassing van archeologische en cultuurhistorische waarden kan een belangrijke positieve impuls geven aan de inrichting van de openbare ruimte, door de mogelijkheid om de cultuurhistorische identiteit van een locatie te versterken, terwijl de betreffende waarden in situ bewaard kunnen worden.

Archeologische waarden kunnen worden bedreigd op locaties die planologisch (her)ontwikkeld worden of die een nieuwe bestemming krijgen. Hiermee samenhangende bodemingrepen kunnen aanwezige archeologische waarden beschadigen of vernietigen. Ook verlaging van grondwaterniveaus vormen een bedreiging voor aanwezige archeologische waarden, omdat dit effect heeft op de lokale conserveringsomstandigheden waardoor archeologische materialen en daarmee samenhangende informatie verloren gaat.

In procedures rond de ruimtelijke ordening moet dus in een vroeg stadium rekening gehouden worden met het aspect archeologie.

2.4 Gemeentelijk archeologiebeleid

De gemeente IJsselstein is het bevoegd gezag bij de meeste ruimtelijke ontwikkelingen op haar grondgebied die gevolgen hebben voor het archeologisch erfgoed. Dit geldt ook voor meervoudige aanvragen op beschermde archeologische rijksmonumenten (zie paragraaf 2.1). De gemeente streeft in haar archeologiebeleid naar bescherming van het archeologisch bodemarchief. De praktische uitvoering van dit beleid is gekoppeld aan het ruimtelijke ordeningsbeleid, door in omgevingsplannen beschermende voorwaarden op te nemen voor gebieden waar archeologische resten zijn te verwachten. Bij het toetsen van vergunningaanvragen in het kader van de Omgevingswet aan de beschermende regels in het omgevingsplan, geeft de gemeente bij de initiatiefnemer aan of een archeologisch vooronderzoek verplicht is. Hiermee dient de archeologische waarde van het terrein dat blijkens de aanvraag zal worden verstoord in voldoende mate te zijn vastgesteld. Indien een archeologisch onderzoek verplicht is, dan dient dit volgens een vast stramien te worden uitgevoerd. Dit vaste stramien is vastgelegd in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie en wordt ook wel omschreven als het proces van de archeologische monumentenzorg of de AMZ-cyclus.17 De AMZ-cyclus is ingedeeld in een aantal vaste processtappen:

• -

  Bureauonderzoek;

• -

  Inventariserend veldonderzoek (verkennende, karterende of waarderende fase);

• -

  Archeologische begeleiding (alleen waterbodems);

• -

  Opgraven;

• -

  Fysiek beschermen/behoud in situ

Aan de hand van een bureauonderzoek wordt bepaald of er sprake kan zijn van archeologische waarden in een gebied. Indien archeologische waarden te verwachten zijn, wordt vervolgens met een inventariserend veldonderzoek gekeken of er daadwerkelijk archeologische waarden aanwezig zijn. Meestal gebeurt dit in de vorm van een verkennend of karterend booronderzoek, maar ook proefsleuvenonderzoek kan een geschikte methode zijn. Als er sprake is van een vindplaats dan wordt deze vervolgens onderworpen aan een waardering. Deze waardering wordt als selectieadvies aan de bevoegde overheid aangeboden – meestal de gemeente. De gemeente neemt vervolgens een besluit (selectie) over wat er met de archeologische resten in het desbetreffende plangebied moet gebeuren. Er zijn drie keuzemogelijkheden: in de bodem bewaren en beschermen (behouden in situ), opgraven (behouden ex situ) of vrijgeven. Nadat de interpretatie en synthese is voltooid worden de vondsten en documentatie, ondergebracht in depots en digitale archieven.

Na elke stap moet blijken of een vervolgstap in het vooronderzoek nodig is. Om die reden eindigt elke stap met een eindrapport met een advies over de noodzaak van vervolgonderzoek. De gemeente toetst het rapport en maakt een afweging of er voldoende informatie is verzameld om een afgewogen beslissing te kunnen nemen over eventuele vervolgacties. Vaak is na 1 of 2 stappen (bijvoorbeeld na een Bureauonderzoek en een IVO-verkennende fase) al duidelijk dat geen (waardevolle) archeologische resten zijn te verwachten. Soms blijken archeologische resten wel aanwezig en dient de gehele AMZ-cyclus doorlopen te worden.

In de gemeente IJsselstein zijn initiatiefnemers van ruimtelijke plannen met bodemverstorende activiteiten zelf verantwoordelijk voor het laten uitvoeren van een archeologisch onderzoek. Sinds 1 juli 2016, met de invoering van de Erfgoedwet, moeten uitvoerders van archeologisch onderzoek gecertificeerd zijn voor de betreffende AMZ-processtap (zie boven). Om de kwaliteit van de uitvoering verder te borgen dient voorafgaand aan gravend onderzoek (proefsleuven en opgraven) een Programma van eisen (PvE) te worden opgesteld waarin eisen zijn geformuleerd waaraan onderzoek en uitvoering ten minste moeten voldoen. Voor inventariserend onderzoek middels boringen volstaat een Plan van aanpak (PvA) met daarin de opzet van het onderzoek. De normale gang van zaken in IJsselstein is dat de initiatiefnemer verantwoordelijk is voor het opstellen van een PvE of PvA. Ook hierbij geldt dat het uitvoerende bedrijf voor deze werkzaamheden gecertificeerd is. PvE’s en PvA’s dienen door de gemeente, als bevoegd gezag, te zijn goedgekeurd voordat een archeologisch onderzoek mag starten. Daarnaast is het formeel ook mogelijk dat het PvE een door de gemeente zelf opgesteld document is dat wordt opgelegd.

3.1 Archeologische Inventarisatiekaart

3.2 Landschappelijke eenhedenkaart

3.3 Historisch-geografische waardenkaart

3.4 Historisch centrum

H. Cornelisse

3.5 Modern oorlogserfgoed

A.V.A.J. Bosman (Military Legacy)

3.6 Uitbreidingswijken

Tot het midden van de 20ste eeuw is het laatmiddeleeuwse aanzicht van IJsselstein vrijwel onveranderd gebleven met de rechthoekige vorm van de omgrachte stad en het hoofdzakelijk agrarische buitengebied. Na de Tweede wereloorlog is de directe omgeving van de historische stad drastisch getransformeert naar een grootschalig stedeijk gebied. IJsselstein werd een van de belangrijkste groeikernen van de provincie Utrecht met een bebouwd oppervlak dat tientallen malen groter is dan het vooroorloogse IJsselstein. De eerste nieuwe woonwijken werden in de periode van de wederopbouw in de jaren ’50 en ‘60 (bijvoorbeeld de wijken De Nieuwpoort en het Kasteelkwartier), in de deccenia erna gevolgd door nog een flink aantal nieuwe wijken (o.m. Oranje- en Europakwartier, IJsselveld, Groenvliet, Achterveld, Zenderpark) en industrieterreinen (De Corridor, Over-Oudland en Lagedijk).73

De aanleg van de woonwijken ging gepaard met grootschalige bodemingrepen en ophogingen. De mate waarin deze geleid hebben tot diepe bodemverstoringen is afhankelijk van de toegepaste bouwwijze. Gebieden met zware verstoringen zijn te verwachten ter plaatse van rioleringen en diep gefundeerde en onderheide bebouwing. Daar staat tegenover dat ongestoord bodemarchief kan voorkomen ter plaatse van groenstroken, ondiep gefundeerde bebouwing, wegen en parkeerplaatsen. Kenmerkend aan het bodemarchief in deze wijken is dat zwaar verstoorde en vrijwel onverstoorde bodem op korte afstand van elkaar kunnen liggen.

Figuur 3-10. Overzicht van de naoorlogse uitbreidingswijken rondom de historische kern van IJsselstein.

4.1 Algemeen

Archeologische waarden en archeologische verwachting

Archeologische vindplaatsen (of algemener gesteld: 'archeologische waarden') bestaan uit resten en grondsporen die zich in de bodem bevinden. Vaak zijn de archeologische waarden onzichtbaar.74 Door deze onzichtbaarheid zijn archeologische waarden ook kwetsbaar en kunnen bodemingrepen onmerkbaar leiden tot vernietiging van archeologische waarden. Wat archeologische waarden extra kwetsbaar maakt, is dat het archeologisch bodemarchief na aantasting niet meer hersteld kan worden: wat weg is, is voorgoed weg. Behalve dat het bodemarchief een bron van informatie en kennisvergaring voor de wetenschap vormt, dragen het archeologisch bodemarchief en cultuurhistorische waarden ook bij aan de kwaliteit van de leefomgeving. Om deze redenen is een goede bescherming van het archeologisch bodemarchief via gemeentelijk archeologiebeleid noodzakelijk.

Met het begrip archeologische verwachting wordt de kans op het voorkomen van archeologische resten bedoeld. Een archeologische verwachtingskaart geeft per kaarteenheid een indicatie van de verwachte kans op het aantreffen van archeologische vindplaatsen (met name nederzettingsterreinen). De verwachtingskaart vormt de grafische weergave van een verwachtingsmodel. Aan de kaarteenheden is voor elke periode een archeologische verwachting toegekend, dit betreft een ordinaal onderscheid variërend van hoog, middelhoog of laag. Het betreft bovendien een kwalitatieve indeling die niet onderbouwd is met de spreiding en dichtheid van bekende vindplaatsen (deductief model). De onderscheiden verwachtingen kunnen als volgt worden vertaald:

• -

  Een hoge verwachting betekent de hoogste kans op het aantreffen van archeologische vindplaatsen ;

• -

  Een middelhoge verwachting impliceert dat in deze zones archeologische vindplaatsen worden verwacht, maar met een lagere kans dan in de zones met een hoge verwachting;

• -

  Een lage archeologische verwachting impliceert dat de kans op aanwezigheid van archeologische vindplaatsen (zeer) klein wordt geacht. De kans hierop wordt evenwel niet uitgesloten;

Het verwachtingsmodel

Het verwachtingsmodel is gebaseerd op het principe dat archeologische vindplaatsen niet willekeurig verspreid liggen in het vroegere landschap, maar dat deze gerelateerd zijn aan bepaalde landschappelijke kenmerken of eigenschappen.75 Het vaststellen van de archeologische verwachting voor een gebied kan gebaseerd zijn op een statistische analyse van de ligging van de bekende vindplaatsen (een zogenaamde inductieve benadering), maar er zijn ook verwachtingsmodellen die sterk leunen op een hypothetische benadering (een zogenaamde deductieve benadering). Om een goed onderbouwd, statistisch verwachtingsmodel te krijgen is een grote en representatieve dataset nodig; dit is bij gemeentelijke verwachtingskaarten vrijwel nooit het geval.

De deductieve benadering leunt op meer algemene kennis over vroegere samenlevingen. Hoe werd het landschap gebruikt? In welke delen van het landschap lagen de nederzettingen, welke delen werden gebruikt voor andere activiteiten? Door algemene kennis over de ligging en verspreiding van archeologische vindplaatsen te combineren met landschappelijke gegevens (welk type vindplaats ligt in welk type landschap) kunnen aan de gekarteerde landschappelijke eenheden (bijv. een oeverzones, komgebieden, veengebieden e.d.) archeologische verwachtingen worden toegekend.

Voor een archeologische verwachtingskaart worden voornamelijk locatiekeuzefactoren gebruikt die betrekking hebben op de bestaanseconomie. Om deze reden heeft de verwachtingskaart alleen betrekking op vindplaats typen als nederzettingen en - in mindere mate - akkerarealen. Hoewel andere aspecten (politieke, strategische, religieuze en/of sociale overwegingen) ook een belangrijke rol gespeeld kunnen hebben bij de locatiekeuze, is het (m.n. voor de prehistorie) lastig om deze aspecten te incorporeren in een verwachtingsmodel.

Door de veranderingen die het landschap in de loop van de voorbije millennia heeft ondergaan, kan de archeologische verwachting van een landschappelijke eenheid door de tijd heen veranderen: wat een prima nederzettingslocatie was in de ijzertijd, vormde gedurende de vroege middeleeuwen niet noodzakelijkerwijs nog steeds een goede woonplek.

Beperkingen

De basis voor de archeologische verwachtingskaart wordt gevormd door de landschappelijke eenhedenkaart (kaartbijlagen 2 en 6). Aan de verschillende landschappelijke eenheden is voor de perioden laat paleolithicum/mesolithicum, neolithicum/bronstijd, ijzertijd/Romeinse tijd en vroege middeleeuwen een archeologische verwachting toegekend. De vindplaatsen uit de (late middeleeuwen en) Nieuwe tijd worden niet 'gedekt 'door de landschappelijke eenhedenkaart. Achterliggende reden hiervoor is dat men vanaf de late middeleeuwen in steeds sterkere mate ingreep in het natuurlijk landschap. De bewoonbaarheid of gebruiksmogelijkheden liet men steeds minder bepalen door de natuurlijke (terrein)gesteldheid.

Zo werden in de loop van de late middeleeuwen de voorheen onbewoonbare veengebieden in cultuur gebracht. Waar de vroegste veenontginningen gedicteerd werden door het natuurlijke landschap – veenkoepels en veenriviertjes bepaalden de ligging van de ontginningslinten - zetten de latere ontginners het landschap in de loop van de eeuwen juist naar hun hand. De bewoningsmogelijkheden werden vanaf toen niet meer bepaald door mogelijkheden die het natuurlijke landschap bood, maar werden gecreëerd door een rationele verkaveling en ontwatering van het gebied. Kades en dijken zorgden ervoor dat lager gelegen gebiedsdelen, die gedurende natte perioden voorheen onder water kwamen, grotendeels gevrijwaard bleven van overstromingen. Met de opkomst van bemaling door windmolens konden vanaf de 17^e eeuw niet alleen kleine plassen, maar ook grote binnenmeren worden drooggemaakt, ingepolderd en ingericht. De archeologische verwachting voor de late middeleeuwen en Nieuwe tijd is daarom niet zozeer gebaseerd op landschappelijke ondergrond, maar vooral op een combinatie van archeologische en historisch-geografische gegevens (kaartbijlagen 4 en 9).

Attentiegebieden

Naast de drie verwachtingsklassen, staat er op de archeologische verwachtingskaart (kaartbijlage 2) nog een vierde categorie: attentiegebieden. Een attentiegebied is een relatief gaaf deel van een zone met een zeer hoge verwachting en een hoge dichtheid aan samenhangende vindplaatsen. Feitelijk gaat het om archeolandschappen die door hun rijk en gaaf bodemarchief zich kenmerken door een hoog archeologisch onderzoekspotentieel. Het doel van een attentiegebied is om bij ruimtelijke ontwikkelingen in een vroeg stadium een hoge kwaliteit van het archeologisch onderzoek te garanderen. Er worden immers archeologische resten van een zeer hoge fysieke en inhoudelijke kwaliteit verwacht.

4.2 Archeologische verwachtingen

4.3 Archeologische attentiegebieden

Binnen het grondgebied van de gemeente IJsselstein is één attentiegebied vastgesteld (kaartbijlage 2: attentiegebied I), ten zuidoosten van de bebouwde kom van IJsselstein. Hier bevindt zich in de top van de oeverafzettingen van de stroomgordels van Lage Dijk en Over Oudland een concentratie vindplaatsen uit de midden-bronstijd, ijzertijd en Romeinse tijd. De terreinen waarop de vindplaatsen liggen zijn op de AMK samengevoegd onder het Terrein van archeologische waarde met monumentnummer 12073. De betreffende vindplaatsen zijn ontdekt tijdens gravend onderzoek in het kader van de aanleg van de N210 (Lage dijk) en een nieuwe gemeentewerf in industrieterrein Oud-Overland. Langs de Lage dijk zijn nederzettingsresten uit de vroege ijzertijd en de Romeinse tijd opgegraven. Van de nederzetting uit de vroege ijzertijd is een transect blootgelegd met daarin de resten van twee boerderijen, enkele waterputten, greppels en heiningen (vindplaatscatalogusnr. 3).81

Van de Romeinse nederzetting is eveneens een doorsnede blootgelegd. Hierin zijn een boerderijplattegrond en een paardengraf aangetroffen (vindplaatscatalogusnr. 5). Enkele jaren later (in 2005) zijn op dezelfde locatie, bij de verbreding van een waterpartij, door een amateurarcheoloog fragmenten van Romeins aardewerk, baksteen (vermoedelijk delen van tegulae) en tefriet verzameld, alsmede een complete draadfibula (vindplaatscatalogusnr. 143). De nederzetting had haar bloeiperiode gedurende de 2e eeuw na Chr. en bestond al in de 1e eeuw na Chr. (Ter hoogte van de Romeinse nederzetting is tijdens de opgraving tevens een greppel uit de midden-bronstijd aangetroffen.82

Zo’n 250 m ten noorden van de nederzettingsresten is een grafveld uit de Romeinse tijd aangesneden. Binnen het opgravingsareaal zijn zes grafheuvels uit de 2e eeuw na Chr. blootgelegd. Opvallend is dat alle heuvellichamen intact en door latere afzettingen afgedekt bewaard waren gebleven. Tussen de grafheuvels bevond zich ook nog een boerderij uit de midden-bronstijd (vindplaatscatalogusnrs. 17, 21 en 22).83

De vindplaatsen bevinden zich op en in de oeverafzettingen van de Lage Dijkse en/of Over-Oudlandse stroomgordel. Ter hoogte van de vindplaatsen 17,21 en 22 bevindt zich in de top van de oeverafzettingen (ca. 1,0 m -mv) een vegetatieniveau dat in de midden-bronstijd tot Romeinse tijd het maaiveld vormde. Hierboven bevindt zich een pakket komklei van de Hollandse IJssel dat in de middeleeuwen en Nieuwe tijd is afgezet. Ter hoogte van de iets zuidelijker gelegen vindplaatsen 3 en 5 zijn in de oeverafzettingen twee archeologische niveaus aangetroffen. Het hoogste niveau betreft een vegetatieniveau in de top van de oeverafzettingen, op een diepte van 0,8 tot 1,0 m -mv, dat stamt uit de ijzertijd en Romeinse tijd. Dit vegetatieniveau is in deze zone overal aangetroffen. Lokaal komt een tweede dieper gelegen vegetatieniveau voor (op 1,2 tot 1,5 m -mv) dat uit de bronstijd dateert.

In zuidelijke en zuidoostelijke richting hebben geen gravende onderzoeken plaatsgevonden maar geven enkele booronderzoeken wel een beeld in hoeverre de archeologische niveaus ook hier voorkomen (onderzoekscatalogusnrs. 9, 10 en 84).84 Het blijkt dat het ijzertijd- en Romeinse niveau in zuidelijke en zuidoostelijke richting zich over de volledige breedte van de Lage Dijk stroomgordel uitstrekt (vindplaatsen 8-10). Lokaal is hier ook het tweede, diepere niveau uit de bronstijd vastgesteld.85 In zuidoostelijke richting blijkt het niveau uit de ijzertijd en Romeinse tijd zelfs tot ruim 100 m buiten het gereconstrueerde verloop van de Lage dijk stroomgordel voor te komen (onderzoekscatalogusnr. 9; vindplaatscatalogusnr. 7).86 Het is onduidelijk bij welke stroomgordel de oeverafzettingen waarin het archeologisch niveau zich hier bevindt, horen.

Op grond van de onderzoeksgegevens is het attentiegebied als volgt begrensd: In westelijke richting valt de grens samen met de begrenzing van de Lage Dijk stroomgordel. In zuidoostelijke richting ligt de grens bij grote afgetichelde percelen. In het zuiden vormt de grens van onderzoekcatalogusnr. 10 de afbakening van het attentiegebied. In noordelijke richting is de grens getrokken bij de bebouwing van de industrieterreinen Lage Dijk en Over-Oudland. Hoewel in deze industriegebieden in het verleden archeologische resten uit de midden-bronstijd en Romeinse tijd zijn vastgesteld (vindplaatscatalogusnrs. 17, 21 en 22), is het aannemelijk dat de bouw van deze terreinen het ter plaatse aanwezige bodemarchief in hoge mate heeft verstoord.

5.1 Algemeen

De archeologische beleidsadvieskaart (kaartbijlagen 11 & 12) is de ruimtelijke verbeelding van het voorgestelde archeologiebeleid. De kaart laat zien binnen welke gebieden in de gemeente IJsselstein welk beleid van toepassing is. Daartoe is op de beleidsadvieskaart een zestal beleidscategorieën onderscheiden (zie paragraaf 5.2). Een beleidscategorie is een afgebakend gebied met een specifiek beschermingsniveau voor de te verwachten archeologische waarden. Beleidscategorieën helpen de gemeente bij het uitvoeren van haar wettelijke taak op het gebied van archeologische monumentenzorg, en bieden helderheid aan initiatiefnemers (zoals projectontwikkelaars of particulieren) over wanneer archeologisch onderzoek verplicht is en in welke vorm. Daartoe zijn aan de beleidscategorieën regels of procedures gekoppeld die gevolgd moeten worden bij ruimtelijke ingrepen (zoals bouw- of graafwerkzaamheden). Zo zijn er regels (vrijstellingsgrenzen, zie paragraaf 5.3) die voorschrijven wat de maximale omvang (in termen van diepte en oppervlakte) van beoogde bodemingrepen kan zijn, zonder dat voorafgaand archeologisch onderzoek vereist is. De oppervlakte betreft hierbij het totale ruimtelijke beslag (de te funderen bouwvlakken plus alle overige bodemroerende werkzaamheden (incl. heien)) die in het kader van de omgevingsvergunning of andere (aanleg)werkzaamheden worden uitgevoerd.

De beleidsadvieskaart is gebaseerd op de archeologische inventarisatiekaart, de archeologische verwachtingskaart en de historisch-geografische verwachtingskaart (kaartbijlagen 2, 4 en 9). Bij het bepalen van de vrijstellingsgrenzen is verder gelet op de aard en omvang van de achterliggende archeologische waarden. Zo heeft een relatief kleine bodemingreep op een historisch erf al een relatief grote kans dat aanwezige archeologisch erfgoed ongezien verdwijnt, wat voor deze historisch-landschappelijke eenheden een lagere vrijstellingsgrens legitimeert. Uiteindelijk kan de beleidskaart gezien worden als de uitkomst van de afweging tussen (archeologisch en historisch-geografisch) inhoudelijke belangen en een praktische uitvoering. Achtergrond bij het tot stand komen van de beleidsadvieskaart is dat bekende en nog onbekende archeologische resten zoveel beschermd worden, zonder dat dit tot onevenredige inspanningen en overbodig archeologisch onderzoek – en dus kosten – leidt.

Verankering van het archeologiebeleid

De archeologische beleidsadvieskaart is tevens een instrument waarmee (aangetoonde en verwachte) archeologische waarden kunnen worden geïntegreerd in de ruimtelijke ordening. Bij het opstellen van het omgevingsplan dient de gemeente rekening te houden met alle terreinen die als ‘archeologisch monument’ of ‘zones van archeologische verwachtingswaarde’ zijn aangemerkt. De gebieden waarop de beleidscategorieën betrekking hebben dienen planologisch te worden beschermd door opname op de omgevingsplankaart (en bijbehorende planregels) met de aanduiding ‘functie archeologie’.

Uitgangspunt van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ) in geval van ruimtelijke ontwikkelingen is het behoud van archeologische waarden in de bodem (behoud ‘in situ’) en aantasting door bodemingrepen te vermijden. Planaanpassing heeft dus de voorkeur boven uitvoering van archeologisch onderzoek. Indien dit – ook na eventuele planaanpassing – niet mogelijk is, is archeologisch onderzoek pas aan de orde (zie hoofdstuk 6 en bijlage 7). Concreet houdt dit in dat, indien aanpassing van de plannen niet mogelijk is, bodemverstorende ingrepen of ingrijpende grondwaterpeilverlagingen niet zijn toegestaan, tenzij voorafgaand waardestellend archeologisch onderzoek is uitgevoerd en de daarbij vastgestelde archeologische waarden adequaat worden behouden, hetzij in situ (op locatie in de bodem), hetzij ex situ (door opgraving).

In de praktijk betekent dit beleid dat wanneer besloten wordt om economische en maatschappelijke belangen zwaarder te laten wegen dan de cultuurhistorische belangen – en er dus toestemming wordt gegeven voor bodemverstorende activiteiten in een gebied –, altijd voorafgaand waardestellend archeologisch onderzoek vereist is. Op basis van de resultaten van dit onderzoek kan blijken dat een opgraving noodzakelijk is, of – in uitzonderlijke gevallen – dat alsnog besloten moet worden tot behoud in situ van de archeologische resten. Laatstgenoemde situatie heeft zich in de praktijk vooralsnog niet voorgedaan.

5.2 Beleidscategorieën

Waarde-archeologie 1

Categorie 1 betreft de in de gemeente gelegen archeologische rijksmonumenten. Het gaat om archeologische resten die door de RCE vanwege hun nationale cultuurhistorische waarde zijn aangewezen als beschermd monument. De begrenzingen van deze terreinen zijn op basis van uitgebreid onderzoek vastgesteld.

Waarde-archeologie 2

Deze categorie omvat allereerst de terreinen van hoge archeologische waarde: historische kern van IJsselstein, historische gehuchten Klaphek, Looije Brug en Knollemanshoek, historische erven binnen de bewoningslinten, historisch-geografische objecten (molenplaatsen, kasteelterreinen, versterkte huizen, kerk etc.), AMK-terreinen en locaties van een tankgracht, afweergeschut en een gecrashte vliegtuig uit WO2. Verder zijn de waterbodems grenzend aan historische bebouwing (hoge verwachtingswaarde) en het attentiegebied tot de categorie Waarde-archeologie 2 gerekend. Het gaat om terreinen met een hoge cultuurhistorische waarde, waar de aanwezigheid van archeologische resten is vastgesteld of vrijwel zeker is en waar de dichtheid aan sporen en vondsten hoog is.

Waarde-archeologie 3

Categorie 3 betreft verwachtingsgebieden met een hoge archeologische verwachting: de ondiep gelegen stroomgordels en de globale locatie van de vroegmiddeleeuwse nederzetting Eiteren. Hier zijn binnen de categorie van verwachtingsgebieden de hoogste dichtheden aan sporen en vondsten te verwachten.

Waarde-archeologie 4

Categorie 4 omvat de historische dijken en kades (terreinen van archeologische waarde) en de delen van bewoningslinten waarbinnen volgens de geraadpleegde historische kaarten geen bebouwing aanwezig was, maar de aanwezigheid ervan niet is uit te sluiten. Ook de aan deze bewoningslinten grenzende waterbodems (middelhoge verwachtingswaarde) vallen in deze categorie.

Waarde-archeologie 5

Categorie 5 bestaat uit de dieper gelegen verwachtingsgebieden: de oudere stroomgordels en de pleistocene dekzanden (binnen 5 m -mv) met een hoge verwachting op archeologische resten. Deze gebieden hebben weliswaar een hoge kans op aanwezigheid van archeologische resten, maar door hun diepere ligging is de kans dat zij bij ontwikkelingen grootschalig verstoord raken relatief beperkt.

Waarde-archeologie 6

De categorie Waarde-archeologie 6 betreft de komgebieden en de relatief diep gelegen pleistocene dekzanden (dieper dan 5 m -mv). Voor beide landschappelijke elementen wordt ingeschat dat de kans dat archeologische resten bij ruimtelijke ontwikkelingen verstoord raken nog kleiner is dan bij de elementen van categorie 5. Komgebieden kennen vanwege hun “natte” ligging een relatief lage kans op het aantreffen van archeologische resten. Over de relatief diep gelegen dekzanden is weinig bekend zodat hiervoor een middelhoge verwachting geldt.

In naoorlogse uitbreidingswijken buiten de oude woonkernen kan de bodem aanzienlijk verstoord zijn, maar is het ook niet uitgesloten dat waardevolle archeologische resten toch nog bewaard zijn gebleven. Deze gebieden zijn op de beleidskaart, indien zij samenvallen met gebieden met een Waarde-archeologie, gearceerd aangegeven. Dit betekent dat bij de beoordeling van bouwplannen in principe de onderliggende beleidscategorie en de bijbehorende vrijstellingsgrenzen gelden, maar dat in overleg met de archeologisch adviseur van de gemeente mogelijk een aangepaste onderzoeksstrategie (gericht op het verzamelen van gegevens over de mate en diepte van de verstoringen en de gevolgen daarvan op het archeologisch relevante niveau) kan worden gevolgd of geen onderzoek noodzakelijk blijkt (zie paragraaf 6.2).

Van de diepe bodemverstoringen ter hoogte van de dieper gelegen stroomgordels en de pleistocene dekzanden (binnen 5 m -mv) is niet bekend in hoeverre de afgravingen/saneringen het potentieel archeologische niveau hier hebben aangetast. Deze gebieden zijn op de beleidskaart, gearceerd aangegeven. Dit betekent dat bij de beoordeling van bouwplannen de onderliggende beleidscategorie en de bijbehorende vrijstellingsgrenzen gelden, maar dat in overleg met de archeologisch adviseur van de gemeente mogelijk een aangepaste onderzoeksstrategie (gericht op het verzamelen van gegevens over de mate en diepte van de verstoringen en de gevolgen daarvan op het archeologisch relevante niveau) kan worden gevolgd of geen onderzoek noodzakelijk blijkt (zie paragraaf 6.2).

De overige gebieden met diepe bodemverstoringen en vrijgegeven terreinen zijn niet in een beleidscategorie opgenomen omdat in deze gebieden geen intacte archeologische resten meer te verwachten zijn. Ook deze gebieden zijn daarom vrijgesteld van archeologisch onderzoek.

De dieper gelegen dekzanden (< 5m -mv) zijn niet in een beleidscategorie opgenomen omdat door hun diepe ligging deze afzettingen bij het merendeel van de ruimtelijke ontwikkelingen niet of nauwelijks “geraakt” zullen worden.

5.3 Vrijstellingsgrenzen

De Omgevingswet hanteert 100 m² als grens waaronder een gemeente projecten in beginsel moet vrijstellen van de archeologische onderzoekplicht, maar gemeentes mogen hier beargumenteerd van afwijken. Zo is bijvoorbeeld de kans op het aantreffen van archeologische resten in historische binnensteden of dorpskernen dermate groot, dat onderzoeken kleiner dan 100 m² belangrijke kenniswinst kunnen opleveren. Veel gemeentes hanteren voor dergelijke gebieden daarom vaak een lagere vrijstellingsgrens, soms zelfs van 0 m². Daar staat tegenover dat in gebieden waar een relatief lage dichtheid aan archeologische resten wordt verwacht doorgaans een hogere vrijstellingsgrens wordt gehanteerd, om te voorkomen dat de gemeente een initiatiefnemer belast met het doen van archeologisch onderzoek dat naar verwachting niet of nauwelijks zinvol is.

Bij het bepalen van de vrijstellingsgrenzen voor de nieuwe beleidskaart zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd:

• 1.

  Bij de vrijstellingsdiepte van dicht tegen het maaiveld aangelegen archeologische niveaus is uitgegaan van 30 cm, de gemiddelde dikte van de bouwvoor. Voor de dieper gelegen archeologische niveaus van de oudere stroomgordels en de pleistocene dekzanden (binnen 5 m -mv) is uitgegaan van een 1, 5 m -mv vrijstellingsdiepte (i.e. hoogste voorkomen van de top van de oeverafzettingen gerelateerd aan de oudere stroomgordels).

• 2.

  Er is (conform de actualisatie van het archeologiebeleid van de gemeente Vijfheerenlanden [Boshoven & Hanemaaijer, 2023]) een onderscheid gemaakt tussen enerzijds terreinen met archeologische waarden en anderzijds archeologische verwachtingsgebieden. Bij de eerste categorie is de aanwezigheid van archeologische resten in de bodem al bekend (bijvoorbeeld door analyse van historisch kaartmateriaal of op basis van eerder verricht onderzoek). Bij deze terreinen is de kans zeer groot dat bij bodemingrepen, ook bij die met een geringe omvang, archeologische resten vernield worden. Daarom is een strenge oppervlaktevrijstelling gewenst, gelijk aan of strenger dan 100 m²-norm uit de Omgevingswet. In archeologische verwachtingsgebieden kunnen archeologische resten in meer of mindere mate verwacht worden maar is hun aanwezigheid nog niet vastgesteld. Hoe kleiner een onderzoeksgebied en hoe lager de verwachtingswaarde, hoe groter de kans dat een onderzoeksgebied archeologisch “leeg” is. Om die reden dient de omvang van de oppervlaktevrijstelling af te hangen van de hoogte van de verwachtingswaarde, waarbij als ondergrens de eerdergenoemde 100 m²-norm geldt.

• 3.

  Rondom de gemeente IJsselstein liggen vijf gemeenten (Lopik, Vijfheerenlanden, Montfoort, Utrecht en Nieuwegein) die elk een eigen archeologiebeleid hebben met eigen vrijstellingsregimes. Het blijkt dat bij de terreinen met archeologische waarden de vrijstellingsgrens over het algemeen tussen 0 en 100 m² ligt, met 30 m² als gemiddelde. Bij de verwachtingsgebieden is de variatie groter, met name bij de middelhoge en lage verwachtingsgebieden: hoog (ondiepe stroomgordels) 100 – 500 m², middelhoog (diepe stroomgordels) 250 – 2500 m² en laag (komgebieden) 5000 – 10000 m² of vrijgesteld. Daarnaast blijkt dat pleistocene dekzand en waterbodems in de meeste gemeentes niet is meegenomen in het archeologiebeleid.

  Het streven bij de actualisatie is om het nieuwe vrijstellingenregime zoveel mogelijk aan te laten sluiten op de vrijstellingenregimes van de aangrenzende gemeentes.

Op basis van de genoemde uitgangspunten is hieronder een voorstel van nieuwe vrijstellingsgrenzen geformuleerd. Daar waar van de in de wet vastgelegde grens van 100 m² wordt afgeweken, is dit onderbouwd.

Waarde-archeologie 1

De archeologische rijksmonumenten genieten wettelijke bescherming via de Erfgoedwet. Voor werkzaamheden die een beschermd monument (mogelijk) beschadigen of ontsieren, is een vergunning vereist. Behoud in situ, waarbij archeologische resten beschermd worden op de plek waar ze zijn aangetroffen, en het vermijden van bodemverstoringen (inclusief sloopwerkzaamheden en grondwaterpeilverlagingen) vormen het uitgangspunt voor beleid. Duurzame ontwikkeling op een rijksmonument is alleen mogelijk als, al dan niet met behulp van een archeologisch onderzoek kan worden aangetoond dat de archeologische resten niet worden bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling.

De gemeente is verantwoordelijk voor de vergunningverlening voor het verstoren van archeologische rijksmonumenten, in het geval er sprake is van een meervoudige aanvraag (formeel: indien een of meer andere omgevingsvergunningen nodig zijn voor samenhangende activiteiten). De gemeente is wel verplicht om bij dergelijke meervoudige aanvragen de RCE om advies te vragen; de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft ook instemmingsrecht op het voorgenomen besluit. Bij een enkelvoudige aanvraag is de RCE het bevoegd gezag.

Waarde-archeologie 2

Behoud in situ en het vermijden van bodemverstoringen (inclusief sloopwerkzaamheden en grondwaterpeilverlagingen) vormen het uitgangspunt voor beleid. Gezien de grote cultuur-historische waarde van deze terreinen, in combinatie met het feit dat op basis van archeologisch of historisch onderzoek een hoge dichtheid aan sporen en vondsten is te verwachten is, geldt voor deze categorie een relatief streng vrijstellingenbeleid waarbij geen verstoring is toegestaan bij bodemingrepen groter dan 30 m² en dieper dan 30 cm -mv (landbodems) of de top van de waterbodem (excl. een eventueel aanwezige recente sliblaag), zonder dat een waarderend archeologisch onderzoek is uitgevoerd. Dit regime sluit aan op de gemiddelde vrijstellingsgrenzen voor vergelijkbare categorieën in de aangrenzende gemeenten.

Waarde-archeologie 3

Voor de tot deze categorie gerekende gebieden - de ondiep gelegen stroomgordels en de globale locatie van de vroegmiddeleeuwse nederzetting Eiteren – geldt de hoogste kans op het aantreffen van archeologische resten. Tevens geldt bij bodemingrepen, vanwege de ligging dicht onder het maaiveld, de hoogste kans op het verstoren van deze resten. Om die reden dient een relatief strenge vrijstellingsgrens gehanteerd te worden, die niet ver boven de 100 m² norm uitkomt. Om aan te sluiten op de gemiddelde vrijstellingen in aangrenzende gemeentes is gekozen voor een vrijstellingsoppervlak van 250 m² en een vrijstellingsdiepte van 30 cm -mv.

Waarde-archeologie 4

In bewoningslinten met een middelhoge verwachtingswaarde, de historische dijken en kades en de aangrenzende waterbodems bestaat er een gemiddelde kans op de aanwezigheid van archeologische resten uit de late middeleeuwen en Nieuwe tijd. Dit maakt een iets ruimer vrijstellingsregime dan bij categorie 3 mogelijk. Gekozen is voor een vrijstellingsoppervlak van 500 m² en een vrijstellingsdiepte van 30 cm -mv (landbodems) of de top van de waterbodem (excl. een eventueel aanwezige recente sliblaag). Werkzaamheden die beperkt blijven tot het verwijderen van deze aantoonbaar recente sliblaag zijn vrijgesteld van archeologisch onderzoek.

Waarde-archeologie 5

De verwachtingsgebieden die tot deze categorie behoren - de oudere stroomgordels en de pleistocene dekzanden (binnen 5 m -mv) – hebben weliswaar een hoge kans op het aantreffen van archeologische resten, maar door hun relatief diepere ligging is de kans dat zij bij ontwikkelingen grootschalig verstoord raken relatief beperkt. Daarom is een ruimere vrijstellingsgrens gerechtvaardigd. Gekozen is voor een vrijstellingsoppervlak van 1000 m² en een vrijstellingsdiepte van 1,5 m -mv.

Waarde-archeologie 6

In gebieden met een lage archeologische verwachting geldt een relatief lage dichtheid aan archeologische resten die een ruim vrijstellingsregime toelaat: vrijstellingsoppervlakte van 10.000 m² én een diepte van 0,3 m -mv.

Indien de hierboven genoemde vrijstellingsgrenzen worden overschreden, is archeologisch vooronderzoek vereist om de archeologische waarde van het plangebied vast te stellen. Op basis van de uitkomsten van dit vooronderzoek kan de gemeente bepalen of vervolgonderzoek noodzakelijk is. Dit kan bijvoorbeeld een archeologische opgraving betreffen (behoud ex situ), indien archeologische resten door de voorgenomen ontwikkeling worden bedreigd. Alternatief kan worden besloten tot het treffen van maatregelen gericht op het behoud van archeologische waarden in situ, dat wil zeggen op de oorspronkelijke locatie.

Zowel behoud ex situ als behoud in situ maken deel uit van de archeologische monumentenzorgcyclus (AMZ-cyclus); zie bijlage 6 voor een nadere toelichting.

6.1 Het archeologisch onderzoekstraject

Archeologisch onderzoek in Nederland dient te worden uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). De KNA is bindend en bevat alle eisen waaraan archeologisch onderzoek en het beheer van archeologisch vondst- en documentatiemateriaal minimaal moet voldoen. Ook de eisen waaraan de uitvoerders van het onderzoek moeten voldoen staan hierin vermeld. Dit geldt voor zowel de commerciële archeologische bedrijven als voor de (gravende) overheidsdiensten (zie bijlage 7).

Figuur 6-1 Het archeologisch proces (AMZ) (bron: SIKB).

Het archeologische traject is opgesplitst in een drietal stappen.87 De drie onderzoeksstappen bestaan achtereenvolgens uit een bureauonderzoek (stap 1), een Inventariserend Veldonderzoek (stap 2) en indien noodzakelijk, behoud van de vindplaats (stap 3). In het diagram in afbeelding 6.1 is het gehele traject schematisch weergegeven. Elke door een archeologisch instelling uitgevoerde stap dient te resulteren in een KNA-conform onderzoeksrapport en bevat een advies waarin wordt toegelicht en onderbouwd of een vervolgonderzoek (in de vorm van een volgende stap) al dan niet noodzakelijk is. In met name de kleinere onderzoekslocaties kunnen evenwel stappen 1 en 2 worden samengevoegd, met de resultaten van zowel het bureauonderzoek als het inventariserend veldonderzoek in één onderzoeksrapport. Dit is een veel gebruikte praktische oplossing om de (veelal particuliere) verstoorder niet onnodig op kosten te jagen. In binnenstedelijke situaties wordt vaak afgeweken van bovenstaande stappen. In de praktijk blijkt dat veelal wordt gekozen om na een bureauonderzoek, indien hierin is vastgesteld dat archeologische waarden door de planontwikkeling vernield dreigen te worden, meteen over te gaan op een proefsleuvenonderzoek (IVO-p) en/of opgraving, al dan niet in de vorm van een archeologische begeleiding. De ervaring heeft namelijk geleerd dat een inventariserend veldonderzoek middels booronderzoek in de binnenstad in de regel weinig tot geen toegevoegde waarde heeft.

6.2 De rol van de gemeente in het archeologisch onderzoekstraject

De bevoegde overheid, meestal de gemeente, heeft in het archeologisch onderzoekstraject op verschillende momenten een belangrijke rol.

Onderzoeksverplichting

Allereerst is de gemeente als bevoegde overheid bij het aspect archeologie verantwoordelijk voor de beslissing of bij een ruimtelijke ontwikkeling een archeologisch onderzoekstraject opgestart dient te worden. De gemeente dient bij een vergunningaanvraag de initiatiefnemer van een ontwikkeling te informeren of er een verplichting geldt om archeologisch onderzoek te laten verrichten of dat het betreffende terrein vrijgesteld is van archeologisch onderzoek. Hierbij is het omgevingsplan het primaire toetsingskader. Op de plankaart staat de archeologische verwachting op basis van de beleidskaart middels een functie archeologie aangegeven. In de omgevingsplanregels zijn zaken als onderzoeksplicht en de voorwaarden waaraan voldaan moet worden voordat een vergunning wordt afgegeven beschreven. In de regel bepalen de verstoringsdiepte en de oppervlakte waarbinnen bodemingrepen (omvang plangebied) gaan plaatsvinden of archeologisch vooronderzoek noodzakelijk is. Als deze waarden de voor de betreffende functie (archeologie) geldende vrijstellingsgrenzen overschrijden is archeologisch onderzoek in principe verplicht. In een aantal gevallen is echter sprake van ”maatwerk”:

• a)

  Bij bouwplannen in naoorlogse uitbreidingswijken buiten de oude woonkernen ter hoogte van gebieden met een Waarde-archeologie. Hier kan de bodem lokaal aanzienlijk verstoord zijn, maar is het ook niet uitgesloten dat waardevolle archeologische resten toch nog bewaard zijn gebleven.

• b)

  Bij bouwplannen in gebieden met diepe bodemverstoringen ter hoogte van de dieper gelegen stroomgordels en dekzanden (<5m -mv). Voor deze gebieden geldt dat niet bekend is in hoeverre de afgravingen/saneringen het potentieel archeologische niveau hier hebben aangetast.

  Daar waar bouwplannen in gebieden a) of b) boven de vrijstellingsgrenzen van de onderliggende beleidscategorie Waarde-archeologie uitkomen, dient in overleg met de archeologisch adviseur van de gemeente bekeken te worden of een aangepaste onderzoeksstrategie (gericht op het verzamelen van gegevens over de mate en diepte van de verstoringen en de gevolgen daarvan op het archeologisch relevante niveaus) kan worden gevolgd of geen onderzoek noodzakelijk blijkt.

• c)

  Een derde geval van “maatwerk” geldt voor plangebieden die qua omvang en voorgenomen verstoringsdiepte de vrijstellingsgrenzen overschrijden, maar waarbij de omvang van de verstoringen maar een zeer beperkt deel van het plangebied beslaan (bijvoorbeeld een zwembad in een plangebied waar verder alleen oppervlakkige graafwerkzaamheden plaatsvinden of zonnevelden met alleen funderingspalen). Hier dient in overleg met de archeologisch adviseur van de gemeente dient per geval bekeken te worden of de mate van verstoring dermate beperkt is dat van een onderzoeksverplichting kan worden afgezien.

In het geval een ingreep niet onderzoeksplichtig is, geldt deze vrijstelling alleen voor de oppervlakte van de ingreep en de bijbehorende verstoringsdiepte van de betreffende ingreep.

Kwaliteitsbewaking

Een tweede rol speelt de gemeente als bevoegd gezag bij de kwaliteitsbewaking (vooraf) van het archeologisch onderzoek en de afstemming ervan op het gemeentelijk archeologiebeleid. Dit gebeurt door de toetsing van PvA's en PvE waarin kaders voor het uit te voeren archeologisch onderzoek worden gesteld.

Toetsing onderzoeksrapporten en selectiebesluit

Als laatste heeft de gemeente de taak het onderzoeksrapport te toetsen en op basis van het (selectie)advies een onderbouwd (selectie)besluit te nemen over het al dan niet uitvoeren van een vervolgonderzoek. De gemeente kan op elk gewenst moment in het archeologisch traject bepalen of zij, in relatie tot de bouwplannen, over voldoende informatie beschikt over de archeologische waarde van het betreffende plangebied om een beslissing te nemen over de omgang met archeologische waarden. Indien het archeologisch onderzoeksrapport onvoldoende basis biedt voor een zorgvuldig en onderbouwd (selectie)besluit, kan het noodzakelijk zijn het rapport te laten herzien, aan te vullen of – indien nodig – het onderzoek geheel opnieuw uit te voeren. Daarnaast behoudt de gemeente de bevoegdheid om af te wijken van het uitgebrachte (selectie)advies en een afwijkend besluit te nemen, mits dit inhoudelijk voldoende wordt onderbouwd.

Indien uit een inventariserend onderzoek blijkt dat binnen de contouren van het plangebied geen vervolgonderzoek noodzakelijk is, geldt de vrijgave alleen voor de exacte oppervlakte en diepte van het uitgevoerde onderzoek. Voor het deel van het plangebied dat niet tot het onderzoek behoort (niet alleen qua oppervlak maar ook qua diepte) blijven de categorie en het bijbehorend regime gelden.

6.3 Vrijgeven

De resultaten van archeologisch onderzoek kunnen gedurende de stappen 1 en 2 ook resulteren in het vrijgeven van een plangebied. Er hoeven dan geen vervolgstappen te worden genomen en de geplande bodemingrepen kunnen zonder beperkingen ten aanzien van archeologische waarden worden uitgevoerd.

Het ontbreken van archeologische waarden, bijvoorbeeld als gevolg van verstoringen, is een veel voorkomende reden voor het vrijgeven van een plangebied. Echter, het kan ook voorkomen dat een vindplaats van dermate marginale betekenis is, of zodanig is verstoord, dat verder onderzoek een te laag kennisrendement oplevert. In die gevallen is verder onderzoek of bescherming niet noodzakelijk. Bij een dergelijk negatief selectieadvies kan door de gemeente worden besloten (selectiebesluit) om de vindplaats door lokale amateurarcheologen te laten onderzoeken conform een (eventueel op te stellen) gemeentelijk protocol.

6.4 Toevalsvondsten

Ook als geen (nader) archeologisch onderzoek noodzakelijk is, hetzij bij vrijstelling, hetzij bij vergunningverlening, geldt dat de Erfgoedwet van kracht blijft. De meldingsplicht geldt dus niet alleen voor vondsten die bij toeval worden gedaan, maar ook voor vondsten die worden gedaan nadat een terrein in het kader van een vergunningsverleningstraject archeologisch is onderzocht en is vrijgegeven. Volgens de Erfgoedwet bestaat een meldingsplicht indien waardevolle archeologische resten worden aangetroffen. Artikel 5.10, lid 1: “Degene die anders dan bij het doen van opgravingen een vondst doet waarvan hij weet dan wel redelijkerwijs moet vermoeden dat het een archeologische vondst betreft, meldt dit zo spoedig mogelijk bij Onze Minister.” In de praktijk betekent dit dat eventuele vondsten gemeld dienen te worden bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en/of de gemeente. Het heeft de voorkeur om een toevalsvondst te melden bij de ODRU.

Naast de meldingsplicht is “De gerechtigde tot een archeologische vondst als bedoeld in het eerste lid, ….gehouden de vondst gedurende zes maanden, te rekenen van de dag van de in het eerste lid bedoelde melding, ter beschikking te houden of te stellen voor wetenschappelijk onderzoek” (Artikel 5.10, lid 2). Bij een niet mobiele vondst betekent dit dat de vondst in eerste instantie dus onverplaatst in de bodem (in situ) moet blijven.

In tegenstelling tot vondsten die worden aangetroffen bij archeologisch onderzoek, hoeven toevalsvondsten niet te worden gedeponeerd bij het provinciaal depot. De waarde van een toevalsvondst komt in gelijke delen toe aan de vinder én de eigenaar van de roerende of onroerende zaak waarin deze is aangetroffen.88