Omgevingsprogramma Economie gemeente Dordrecht

3.2.1. Omschrijving en inzet

Om de Dordtse economie dienstbaar te laten zijn aan de brede welvaart in de stad, is het belangrijk dat de bedrijvigheid in Dordrecht een stevige positie heeft, zowel nu als in de toekomst. De term “verdienvermogen” is hier een sleutelbegrip: verdienvermogen is de capaciteit om nu en op de lange termijn structurele welvaart én welzijn te genereren¹⁰. Dit vraagt om een economie die weerbaar, wendbaar en concurrerend is, met een gunstig ondernemersklimaat, ruimte voor economie en beschikbaarheid van mensen en middelen.

Als we het hebben over economie komt vanzelf de term “schaarste” naar boven. De ruimte op het eiland van Dordrecht – en daarmee voor werken in Dordrecht is schaars: bedrijventerreinen zijn nagenoeg vol, milieuruimte is niet onbeperkt en binnenstedelijke economie is slechts beperkt inpasbaar tussen woningen. Dit vraagt daarom inzet op het optimaal (vaak: beter) benutten van bestaande ruimte voor economie, een selectief vestigingsbeleid en het toevoegen van ruimte voor economie in nieuwe binnenstedelijke gebiedsontwikkelingen.

Voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat hebben bedrijven behalve ruimte ook kennis en innovatie (met regionale samenwerking), menselijk kapitaal (in aansluiting op het onderwijs, zie nader in paragraaf 3.4) en randvoorwaarden als energie (paragraaf 3.3) en infrastructuur nodig. Op elk van deze aspecten is schaarste eveneens van toepassing. Veel aspecten pakken ondernemers allereerst zelf – individueel of in samenwerking – op, waar nodig daarbij gefaciliteerd door de gemeente. Voorts is het voor het toekomstig verdienvermogen van bedrijven cruciaal om duurzaamheid te incorporeren in de bedrijfsvoering (zie nader paragraaf 3.3).

Een speerpunt van onze inzet is de versterking van clustervorming voor het verdienvermogen. Clusters vormen zich als bedrijven, overheden en onderwijsinstellingen geografisch in elkaars nabijheid zijn gevestigd en samenwerken om kennis te ontwikkelen en (economisch) toe te passen. Zo vormt zich een zogenoemd lerend ecosysteem: samenwerkende ondernemers, overheden en onderwijsinstellingen die samen de capaciteiten ontwikkelen die hen in staat stellen om ontwikkelingen te duiden die op hen afkomen (proactief), zich tijdig aan te passen (adaptief) en daarvan te leren voor de toekomst (responsief). Clusters zijn van essentieel belang voor het verdienvermogen van een stad of regio, enerzijds vanwege de productiviteitsgroei die clusters mogelijk maken, anderzijds vanwege het concurrentievermogen die clusters ontwikkelen (in de race met andere bedrijven en clusters wereldwijd om nieuwe producten en markten te ontwikkelen).¹¹

3.2.2. Ruimtelijke en beleidsmatige keuzes

• We sturen op selectieve groei, gericht op die economische activiteiten die bijdragen aan de bredewelvaartdoelen van stad en regio, met name op arbeidsmarkt, de ontwikkeling van onze kernsectoren, gezondheid en leefbaarheid, en circulaire economie. Uitgifte van bedrijfskavels bij ontwikkeling van nieuwe terreinen of herontwikkeling van bestaande terreinen vindt plaats aan de hand van uitgiftecriteria die bedrijven hierop beoordelen. Elk nieuw bedrijf dient dus een aantoonbare bijdrage te leveren aan kwalitatief hoogwaardige werkgelegenheid, de versterking van de regionale kernsectoren ofwel het bredere verdienvermogen en de realisatie van onze doelen op duurzaamheid en circulariteit.

• We stimuleren innovatie en kennisontwikkeling ten behoeve van de productiviteit en het verdienvermogen in onze kernsectoren, met name het cluster maakindustrie en het maritieme cluster (zie kader). Daarbij stimuleren we innovaties die bijdragen aan bijv. de doelen gezonde stad en duurzame stad door de ontwikkeling van schone binnenvaartschepen. Onze inzet is gericht op versterking van deze regionale clusters met samenwerking tussen ondernemers, onderwijs en overheid. Via de regionale samenwerking in de Drechtsteden betrekken we hierin ook bovenregionale partijen op provinciaal- en Rijksniveau. Clusterversterking vraagt ook om ruimte, met name via de ontwikkeling van de campus Leerpark met – naast de Duurzaamheidsfabriek – de Maakfabriek als locatie voor innovatie en onderwijs in relatie tot de transitie naar een duurzame economie. Daarvoor biedt de campus ruimte voor startende en jonge bedrijven in de clusters maakindustrie en maritiem, in wisselwerking met de inbedding van deze clusters op de bedrijventerreinen in de stad en regio. Dit vraagt op het Leerpark ook voorzieningen zoals hoogfrequent openbaar vervoer.

• Bovenregionaal profileren we ons als regio van de maritieme maakindustrie en als historische centrumstad van de Drechtsteden. Dit maken we concreet met een regionale investeringsagenda op nautisch maritieme voorzieningen en het lokale programma Levendige Binnenstad (zie nader hierna). Dit doet echter niets af aan een brede aandacht binnen Dordrecht voor alle economische sectoren, vooral via de thematische benadering op arbeidsmarkt en goed werkgeverschap (zie nader in paragraaf 3.4).

• We investeren in ruimte voor economie middels de revitalisering van verouderde bedrijventerreinen zoals Kil I/II en Amstelwijck-West, door herontwikkeling van verouderd vastgoed met inzet van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij Drechtsteden (ROM-D) en investeringen in de openbare ruimte die tevens bijdragen aan de doelen op klimaatbestendige en biodiverse stad. Doelstelling van het programma Ruimte voor Banen is de herontwikkeling van 20-25ha bedrijventerrein tot 2050. Juist dit soort terreinen vormt een belangrijke vestigingslocatie voor het mkb in brede zin en de maakindustrie, bouw en installatiebranche in het bijzonder. Bijzondere aandacht gaat daarbij uit naar de Westelijke Dordtse Oever, middels het gebiedsprogramma hiervoor.

• We sturen op het juiste bedrijf op de juiste plaats vanuit het Programma Ruimte voor Banen, waarmee we zo nodig een bedrijf verplaatsen naar een meer passende locatie en de vrijgespeelde locatie passend invullen, met focus op oeverlocaties voor watergebonden bedrijvigheid in de Merwedehavens en Zeehaven. Hiermee benutten we ook onze geografische kansen voor vervoer over water in plaats van over de weg, waarmee we vanuit economie bijdragen aan het doel bereikbare stad.

• We sturen op benutting van bedrijventerreinen voor “niet-mengbare activiteiten”. We reguleren de vestiging van bedrijven op locaties met een hoge milieucategorie (HMC), zodat de milieuruimte daar optimaal wordt benut door (industriële) bedrijven die dat nodig hebben, terwijl bedrijven met een lage milieucontour zich dienen te vestigen in de overgangsgebieden tussen industrie en wonen, op binnenstedelijke terreinen of in gemengde woon-werkgebieden. Op HMC-locaties zijn kavelsplitsing en solitaire bedrijfsverzamelgebouwen met kleinschalige eenheden in principe niet toegestaan, tenzij dit niet ten koste gaat van de HMC-ruimte, bijv. door gestapelde bouw. Elk ruimtelijk initiatief dat afwijkt van de geldende planregels wordt getoetst aan de uitgangspunten in dit omgevingsprogramma.

• We houden grip op onze bedrijvenlocaties door uitgifte in erfpacht als uitgangspunt te hanteren voor bedrijventerreinen. Daarin onderscheiden we maritieme locaties, bedrijventerreinen voor grootschalige bedrijvigheid, reguliere mkb-terreinen en kantorenlocaties.

- We houden ruimte voor dienstverlenende economie als ondersteund element van regionale economische clusters: onze kernsectoren hebben zakelijke dienstverlening en facilitaire bedrijven nodig om te kunnen ondernemen. Dat betekent dat er in Dordrecht ook ruimte moet zijn voor die zakelijke dienstverlening. In het stationsgebied vraagt dit om behoud en toevoeging van hoogwaardige kantoren.¹²

• We stimuleren een bloeiende binnenstadeconomie door inzet op versterking van het (kern)winkelgebied en een hoge belevingswaarde via het Programma Ruimte voor Banen, het Programma Levendige Binnenstad en de samenwerking met ondernemers en vastgoedeigenaren in het Binnenstadsbedrijf. Via het horecabeleid en het evenementenbeleid stellen we kaders voor horeca en evenementen ter vergroting van de levendigheid en aantrekkelijkheid van de binnenstad. Om het economisch functioneren van de binnenstad te waarborgen sturen we waar nodig op herontwikkeling van strategisch vastgoed in de binnenstad.

• We bieden heldere kaders voor detailhandel in de binnenstad, de wijken en de bedrijventerreinen; hiervoor actualiseren we het detailhandelsbeleid.

• We faciliteren ondernemerscollectiviteit door middel van het stadsbrede Ondernemersfonds, zodat ondernemers gezamenlijk kunnen investeren in de kwaliteit van hun werklocaties, zowel op bedrijventerreinen als in de wijken. Via het gemeentelijk accountmanagement (Dordt Onderneemt) bieden we dienstverlening aan het brede mkb.

• Om als aantrekkelijke stad de kansen te benutten in de vrijetijdseconomie zetten we extra gemeentelijke capaciteit in op toerisme, in samenhang met recreatie, evenementen en cultuur. Dit betreft zowel de economische potentie als de ruimtelijke component, met name voor de binnenstad en het buitengebied.

3.3.1. Omschrijving en inzet

Dordrecht wil klimaatneutraal zijn in 2040. De verduurzaming van onze economie speelt daar een belangrijke rol in. Hier komt meer dan 50% van de uitstoot van broeikasgassen in Dordrecht vandaan, dus hier is dus ook veel impact te maken. We hebben onze bedrijven hard nodig in deze transitie en dat niet alleen: de verduurzaming biedt kansen voor nieuwe banen in de toekomst.

Een duurzame economie is bovendien voorwaardelijk voor een toekomstbestendige productieve economie (paragraaf 3.2): duurzame bedrijven hebben de toekomst, omdat zij – binnen de wet- en regelgeving en veranderende wensen van klanten en maatschappij – productief en concurrerend kunnen blijven en waarde kunnen blijven toevoegen voor de stad en regio. Daarmee is duurzaamheid niet slechts een onderdeel waarop bedrijven moeten presteren, maar ook een voorwaarde voor hun toekomstige verdienvermogen.

In 2024 is de routekaart Dordrecht Klimaatneutraal 2040¹³ vastgesteld met daarin een aanpak voor economie. Tot 2030 zetten we vooral in op het uitbreiden en opschalen van bestaande projecten. De periode tussen 2030 en 2040 is op dit moment nog minder concreet, maar zal op bepaalde onderdelen een andere invulling van onze economie vragen. We benutten de komende jaren om de sprong naar 2040 steeds scherper te krijgen.

De belangrijkste pijlers voor een duurzame economie zijn:

• Hernieuwbare energie-infrastructuur: welke infrastructuur is er nodig voor een fossielvrije economie en hoe gaan we om met netcongestie?

• Energiebesparing: minder energie gebruiken en er efficiënter mee omgaan

• Reductie van broeikasgassen in de industrie

• Stimuleren van circulair ondernemen, vooral in de bouw- en maritieme maakindustrie

• Groene en klimaatadaptieve bedrijventerreinen

Op het snijvlak van economie en energie staat netcongestie met stip op één als aandachtspunt: nieuwe aansluitingen zijn vaak niet mogelijk en evenals teruglevering van opgewekte energie, waardoor de energietransitie stagneert. Ook heeft de energietransitie last van de krapte op de arbeidsmarkt, doordat de benodigde technische mensen niet beschikbaar zijn. Ook hier is er echter een kansrijke zijde van de medaille, omdat de noodzakelijke verduurzaming prikkels geeft voor innovatie en nieuwe werkgelegenheid biedt. Het terugdringen van energieverbruik zorgt bovendien voor een kostenreductie bij het mkb en stimuleert intensievere samenwerking tussen ondernemers, onder andere bij het opzetten van energiecoöperaties. Eenzelfde kans zien we bij de inzet op klimaatadaptatie, waar vergroening op bedrijventerreinen bijdraagt aan een prettiger werkomgeving en daarmee een beter vestigingsklimaat. Ten slotte raakt duurzame economie aan de mobiliteitsopgave, waarbij het de uitdaging is om werklocaties voldoende bereikbaar te houden in de transitie naar minder autogebruik en meer OV en fiets voor werknemers.

De transitie van een lineaire naar een circulaire economie heeft gevolgen voor het ruimtegebruik, ook op onze werklocaties. In algemene zin is de ruimte voor circulaire economie als volgt te categoriseren¹⁴:

Schakels in ketens:

• Productieruimte: recycling en productie (bijv. prefab woningen);

• Sorteer- en preparatieruimte: ruimte voor ontmanteling en gereedmaken voor hergebruik of recycling;

• Logistieke ruimte: inzameling, opslag en distributie van materiaalstromen;

• Kennis- en innovatieruimte: startersmilieus, testomgevingen en proeffabrieken.

Hubs (in feite een onderverdeling van de sorteer-, preparatie- en logistieke ruimte hierboven):

• Bouw-, recycling- en revisiehubs op multimodaal ontsloten locaties met een hoge milieucategorie;

• Bulkhubs op watergeboden bedrijventerreinen met milieuruimte;

• Grondstoffenhubs met het oog op industriële clusters en ketens;

• Stadshubs in het overgangsgebied van bedrijventerreinen naar woongebieden;

• Buurthubs bij locaties rond ov-punten, winkelcentra en in woonwijken.

De toekomstige ruimtevraag voor de circulaire economie in Dordrecht en de regio hangt sterk af van het economisch scenario dat realiteit zal worden¹⁵. In het algemeen is wel te verwachten dat kapitaalintensieve sectoren een stijging zullen kennen van het ruimtegebruik per baan (dus extensivering) die nog wordt versterkt door de transitie naar circulariteit. De sectoren bouw, chemie en voedingsmiddelen kennen veruit de grootste materiaalstromen, dus ook de grootste (logistieke) ruimtevraag voor een circulaire keten.

Een tweede aspect van duurzaamheid is de relatie van een bedrijf tot zijn omgeving. Een sterk negatieve bijdrage van een bedrijf aan leefbaarheid kan bedreigend zijn voor de continuïteit. In de omgevingsvisie is een aantal ruimtelijke randvoorwaarden opgenomen ter bescherming van bedrijventerreinen maar ook ter bescherming van de omgeving. Deze randvoorwaarden richten zich enerzijds op de vestigingsmogelijkheden voor activiteiten met een extern veiligheidsrisico en anderzijds op de vestiging van zeer kwetsbare functies op bedrijventerreinen.

3.3.2. Ruimtelijke en beleidsmatige keuzes

• De energietransitie vraagt ruimte voor opwek, infrastructuur en het balanceren van het net. Op bedrijventerreinen is hiervoor soms ruimte, maar benutting van bedrijventerreinen voor de energietransitie moet primair bijdragen aan de verduurzaming van het terrein en de daar gevestigde bedrijvigheid zelf.

• We bieden geen ruimte meer aan nieuwe partijen in Dordrecht die een grote uitstoot van broeikasgassen hebben. Voor de huidige in Dordrecht gevestigde bedrijven die een grote uitstoot hebben, is ook in 2040 ruimte, mits zij een geloofwaardige koers naar een klimaatneutrale bedrijfsvoering hebben ingezet. Wet- en regelgeving zullen in veel gevallen leidend zijn, waardoor we maximaal moeten sturen op vergunningen. De aanpak ‘grote uitstoters’ voorziet bovendien zeer waarschijnlijk in meer knoppen waar we aan kunnen draaien.

• We faciliteren ondernemers bij energiecoöperaties gericht op collectieve oplossingen voor de beschikbaarheid van hernieuwbare energie, in het bijzonder in het licht van de netcongestie op onze bedrijventerreinen.

• Voor de verduurzaming van bedrijfshuisvesting zetten we in op een combinatie van isolatie, het warmtenet en elektrisch verwarmen. Samen met de omgevingsdienst vervult de gemeente hierin stimulerende rol.

• De verduurzaming van bedrijfsprocessen vindt hoofdzakelijk plaats door bedrijven zelf en onder Europese en nationale regelgeving. Gemeentelijk aandachtspunt is dat de energie-infrastructuur hiervoor beschikbaar en ruimtelijk inpasbaar is. De primaire inzet richting bedrijven betreft elektrificatie; daar waar elektrificatie niet toereikend is zijn andere hernieuwbare oplossingen noodzakelijk, bijvoorbeeld groene waterstof. Vanwege de ruimtelijke impact van deze energiedrager verkennen we in regionaal verband de potentiële waterstofgebruikers en de daarvoor benodigde infrastructuur.

• We stimuleren nieuwe en bestaande ondernemingen in Dordrecht maatschappelijk betrokken ondernemen. Dat heeft een sociale component (banen met impact, zie paragraaf 3.4), maar dus zeker ook een ecologische: bedrijven dienen concrete stappen te zetten in de energietransitie, klimaatadaptatie en grondstoffentransitie (circulariteit). Door deze aspecten mee te wegen bij de uitgifte van bedrijfskavels geven we deze stimulans extra kracht, met een bijdrage aan onze doelen voor een duurzame en klimaatneutrale stad.

• Verduurzaming strekt zich ook uit tot transport en logistiek, zowel van en naar bedrijventerreinen als naar de binnenstad. Waar we voor de binnenstad al werk hebben gemaakt van emissievrije stadslogistiek, gaan we voor de bedrijventerreinen op de Westelijke Dordtse Oever ook aan de slag met het verleggen van goederenvervoer van weg naar water, door benutting van de zeehaven. Alle transport dat vanuit de WDO via de zeehaven per schip de stad kan verlaten (en vice versa) ontlast niet alleen ons wegennet (bereikbare stad), maar levert ook milieuwinst op (duurzame en klimaatneutrale stad).

• In samenhang met onze inzet op de revitalisering van verouderde bedrijventerreinen (zie paragraaf 3.2, gebiedsprogramma Westelijke Dordtse Oever) en in samenwerking met de ondernemerscollectieven investeren we in vergroening de bedrijventerreinen, zodat onze werklocaties bijdragen aan onze doelen voor een klimaatbestendige en biodiverse stad. Collectieve oplossingen zijn ook van belang om te voorkomen dat de inzet op vergroening van bedrijventerreinen in de knel komt door de inzet op intensiever ruimtegebruik of andersom.

• Onze inzet op circulariteit houdt rekening met onze reeds aanwezige kernsectoren en onze schaarse ruimte. Onze oevers zijn van strategisch belang voor onze maritieme sector terwijl laagwaardige circulaire activiteiten veel extra ruimte vragen, denk aan op- en overslag van materiaalstromen. Een kans op het snijvlak van productieve en duurzame economie is de energietransitie en verduurzaming van de scheepsbouw en maritieme technologie. Door het maritieme cluster te stimuleren tot de ontwikkeling van nieuwe, groene schepen, maar ook het ombouwen van bestaande schepen (Refit Alliantie), zetten we in op een hoogwaardige vorm van circulariteit in een van onze regionale kernsectoren, grotendeels passend binnen de bestaande ruimte. We maken dit concreet in onze regionale samenwerking met de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid en de Provincie Zuid-Holland.

• Een belangrijke focus van onze inzet op circulariteit betreft de bouwsector, gezien de relatieve omvang van de sector en diens materiaalstromen. Denk hierbij aan het verder ontwikkelen van circulaire bouwhubs, waar gebruikte materialen tijdelijk opgeslagen worden om vervolgens weer te kunnen worden hergebruikt in nieuwe bouwprojecten.

• Een kans in de combinatie van productieve en duurzame economie is de benutting van de reeds aanwezige logistieke sector voor de circulaire economie (onder andere reverse logistics). Logistiek kan een ketenregisseur worden door vraag en aanbod van materialen voor gebruik en hergebruik in verschillende ketens bij elkaar te brengen. Dit vraagt om een zorgvuldige inzet van de (resterende) ruimte voor logistiek in Dordrecht, met name op Distripark (Kil IV). We onderzoeken daarbij de mogelijkheid tot toetsing op de mate van circulariteit (R-strategie) als criterium bij gronduitgifte.

3.4.1. Omschrijving

Een inclusieve Dordtse economie is een economie waarin de volledige beroepsbevolking van Dordrecht kan deelnemen aan de economische ontwikkeling. Iedereen die daartoe instaat is moet dus ook kunnen meedoen, in het eigen levensonderhoud kunnen voorzien en een maatschappelijke bijdrage kunnen leveren. Hier raakt de economische inzet dus ook de gemeentelijke inzet in het sociaal domein. Vanuit economie ligt de focus op de arbeidsmarkt, zowel vanuit het perspectief van inwoners als vanuit de bedrijven in Dordrecht, met passende banen van nu en in de toekomst, in goede aansluiting met het onderwijs. Daarbij hoort ook de nabijheid van werken in de wijk en een economie die dienstbaar is aan de sociaalmaatschappelijke structuur.

Voldoende beschikbaar en gekwalificeerd personeel is een belangrijke voorwaarde om de ambities in onze stad waar te maken. Tegen de achtergrond van een historisch krappe arbeidsmarkt ligt hier een directe relatie naar het realiseren van opgaven als verduurzaming, bouwen, leefbaarheid en veiligheid.

We zetten in op het beter benutten, vergroten en behouden van het arbeidspotentieel van de beroepsbevolking. Met een specifieke focus op het investeren in het potentieel van onze jongeren. Hierdoor verbeteren we het ondernemers- en vestigingsklimaat. Tegelijk verwachten we wederkerigheid van ondernemers door een maatschappelijke bijdrage aan de stad te leveren en banen met perspectief voor inwoners te bieden die passen bij hun vaardigheden en talenten.

Een goed opgeleide bevolking, beschikkend over aanpassingsvermogen, is van cruciaal belang voor de economische ontwikkeling van de stad en de vestiging van bedrijven. Dordrecht heeft de opgave om te groeien in aantal inwoners. Het is daarvoor van belang dat die inwoners ook aan de slag kunnen bij Dordtse bedrijven, dus dat het aanbod van arbeidskrachten in de stad aansluit bij de vraag van bedrijven. Starters en werkenden moeten de mogelijkheid hebben om een leven lang door te ontwikkelen. Daarmee zijn bedrijven én inwoners geholpen. Ook de gemeente heeft er (financieel) baat bij als zoveel mogelijk Dordtenaren aan het werk zijn, betaald en onbetaald: dit verbetert de sociaaleconomische positie van onze inwoners en de stad. Zo werken we aan een optimale inzet van de lokale beroepsbevolking en kwalitatief goede werkgelegenheid voor inwoners.

3.4.2. Ruimtelijke en beleidsmatige keuzes

• Het toevoegen van banen, kwalitatief passend bij de Dordtse beroepsbevolking, blijft relevant voor een goede woon-werkbalans in de stad. Op basis van de verwachte groei van de beroepsbevolking met 5.000 personen tot 2050, richten we ons op 5.000 extra banen in 2050, of zoveel banen als nodig zijn om de balans te behouden tussen de beroepsbevolking en de werkgelegenheid. Dit betreffen banen in alle sectoren en werklocaties van de stad, dus zowel door intensivering op de bedrijventerreinen als door toevoeging in de spoorzone (Stadsas) en versterking van de wijkeconomie. Deze inzet op het toevoegen van banen valt volledig samen met onze inzet op kwalitatief hoogwaardige werkgelegenheid.

• We sturen op programmering van nieuwe binnenstedelijke ruimte voor werken in binnenstedelijke gebiedsontwikkelingen, met name in de spoorzone. Het uitgangspunt is dat elke nieuwe woning gepaard gaat met één nieuwe baan in Dordrecht oftewel 20-35m2 bvo aan ruimtevraag voor werken, zowel vanuit het oogpunt van de stadsverzorgende economie, alsook gezien de werkgelegenheid die er moet zijn voor de nieuwe inwoners, beide van belang voor het doel aantrekkelijke stad.¹⁶ Nabij het station vullen we dit nog aan met ruimte voor zakelijke dienstverlening (zie paragraaf 3.2). Juist aan de randen van bedrijventerreinen en in de woongebieden is functiemenging van belang, zowel voor werkgelegenheid als voor sociale werkinitiatieven of circulaire inzamel- en reparatiepunten in de wijk.

• We behouden de bestaande ruimte voor wijkeconomie en voegen nieuwe ruimte voor wijkeconomie waar mogelijk toe bij binnenstedelijke herontwikkeling. Voor transformatie van werkfuncties in woonwijken geldt “nee, tenzij” er sprake is van perspectief voor de zittende ondernemer én er een vorm van werken terugkomt die passend is in de wijk. Door deze bedrijvigheid in en nabij de woongebieden te behouden zorgen we voor werkgelegenheid dichtbij huis – belangrijk voor de 10-minutenstad (bereikbare stad) die we willen zijn¹⁷, voorkomen we onnodige verkeersstromen (bereikbare stad en gezonde stad), houden we wijken levendig en houden we ruimte voor voorzieningen voor een aantrekkelijke stad, borgen we kansen voor circulariteit en houden we tegelijkertijd de bedrijventerreinen beschikbaar voor de industrie. Het is dan wel van belang dat het gaat om kleinschalige ondernemingen en initiatieven die goed in woongebieden inpasbaar zijn. Voorbeelden daarvan zijn dienstverleners als kappers of makelaars; kleinschalige reparatiebedrijven of ateliers, “stedelijke ondersteuners” als loodgieters en klusbedrijven, maatschappelijke voorzieningen zoals kinderdagverblijven, of vrijetijdsvoorzieningen zoals sportscholen.¹⁸

• Uitgaand van het talent en de vaardigheden van onze inwoners zetten we in op het benutten, ontwikkelen en behouden van het arbeidspotentieel. Via een nieuw Werkcentrum Drechtsteden voor alle inwoners en werkgevers brengen we het economisch en sociaal domein bij elkaar.

• In verbinding met het Werkcentrum hebben we een wijkaanpak gericht op onbenut arbeidspotentieel, met als doel (deels) inactieve inwoners te bereiken en begeleiden naar een duurzame plek op de arbeidsmarkt. We richten ons op werk in de kernsectoren, waar mogelijk in de eigen wijk en hebben daarbij bijzondere aandacht voor loopbaanpaden naar de energietransitie en zorg.

• Voor het ontwikkelen en behouden van het arbeidspotentieel zetten we een regionaal Talentenfonds in: een scholingsfonds voor alle werkenden en niet-werkenden die een stap in of naar een kernsector willen zetten in onze regio.

• We werken aan een structurele verbinding tussen bedrijven en het middelbaar- en vervolgonderwijs, zodat jongeren zo vroeg mogelijk in hun schoolperiode al worden verbonden aan de bedrijvigheid in de stad en de regio en hun kansen daarin op toekomstig werk. Diverse lokale en regionale projecten op dit vlak brengen we onder in één aanpak.

• Nieuwe en bestaande banen in Dordrecht moeten banen zijn met maatschappelijke toegevoegde waarde: banen met impact. Dit zijn banen die bijdragen aan de bestaanszekerheid (inkomens- en baanzekerheid) van onze beroepsbevolking en inwoners perspectief bieden om zich persoonlijk en professioneel te ontwikkelen. We maken dit concreet door het faciliteren van de ondersteuning van Stichting MBO voor ondernemers en de uitrol van het label Ondernemen met Impact door de stichting. Ook nemen we in de uitgiftecriteria voor bedrijfskavels criteria op voor de kwaliteit van banen. Evenzo toetsen we hierop in het inkoop- en aanbestedingsbeleid van de gemeente.

• Met onze inzet op maatschappelijk betrokken ondernemen stimuleren we ook de verbinding tussen economische, sociale en ecologische doelen, bijvoorbeeld door de inzet van inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt bij bedrijfsactiviteiten in de circulaire economie, zoals in het initiatief van de Circulaire Bouwhub met samenwerking tussen bouwondernemers, Drechtwerk en de gemeente.

• Samen met het Ondernemersfonds ondersteunen we ondernemerscollectieven op bedrijventerreinen bij arbeidsmarktvraagstukken. Zo helpen we ondernemers de verbinding te leggen met elkaar en het onderwijs.

• Als onderdeel ons gemeentelijk accountmanagement richten we ons integraal op de grootste werkgevers in Dordrecht, om gericht één-op-één afspraken te maken op het ondernemen met impact en de verbinding met het onderwijs. De grootste werkgevers hebben samen een grote invloed op de realisatie van onze bredewelvaartdoelen, zowel in directe zin als in hun voorbeeldfunctie richting kleinere ondernemingen.

• Voor bijzondere en kwetsbare groepen zoals asielzoekers kijken we actief met bedrijven naar bieden van werkplekken als bijdrage aan hun integratie en ontwikkeling, en tegelijkertijd als benutting van hun arbeidspotentieel.

• Bij kaveluitgifte voor grootschalige bedrijvigheid hanteren we criteria voor de herkomst en het opleidingsniveau van de werknemers, inclusief arbeidsmigranten.

• In samenwerking met het Ondernemersfonds zorgen we voor parkmanagement op onze bedrijventerreinen, gericht op “schoon, heel en veilig” en tegen ondermijning.

In deze bijlage geven we een overzicht van onze lokale en regionale instrumenten die we inzetten om onze economische doelen te realiseren. Het begrip instrument is breed en kan een project of programma zijn, een fonds, subsidieregeling of samenwerkingsverband.

Behalve een opsomming geven we ook op welke manier we onze instrumenten aanwenden om economische activiteiten te stimuleren die brede welvaart bevorderen. Twee mechanismen daarvoor zijn selectiviteit en conditionaliteit (zie kader).

In 2024 hebben we in kaart gebracht welke kansen er zijn om ons instrumentarium te verbeteren door verdere toepassing van selectiviteit en conditionaliteit. Deze interne analyse benutten we voor de doorontwikkeling van de instrumenten in de komende jaren.

B1.1. Lokaal economisch instrumentarium

B1.2. Regionaal economisch instrumentarium

Deze bijlage bevat een overzicht van beleidskaders die direct raken aan de ruimtelijke en beleidsmatige keuzes in dit omgevingsprogramma. Deze relevante kaders zijn hieronder gerangschikt naar gebied-specifieke, sectorale en thematische kaders.

Per beleidskader wordt vermeld in hoeverre dit voor de realisatie van de ruimtelijke en beleidsmatige keuzes in dit omgevingsprogramma actueel en accuraat is, of dat op enige termijn aanvulling of herziening nodig is.

B2.1. Gebied-specifieke ruimtelijk-economische kaders

B2.2. Sectorale ruimtelijk-economische kaders

B2.3. Thematisch beleid

B3.1. Structuur bedrijvigheid

Het aantal bedrijfsvestigingen afgezet tegen het aantal inwoners in Dordrecht ligt nabij het landelijk gemiddelde. Dordrecht heeft daarbij in de afgelopen jaren een inhaalgroei gekend, doordat de groei van het aantal bedrijfsvestigingen de groei van het aantal inwoners overtrof. Ook lag de groei van het aantal bedrijfsvestigingen percentueel in de periode 2018-2024 gemiddeld een %-punt boven het landelijk gemiddelde.

Het aantal startende en stoppende bedrijven in Dordrecht bevindt zich iets boven het landelijk gemiddelde.¹⁹ De meeste dynamiek vindt plaats in de zakelijke dienstverlening, bouw en detailhandel. De Dordtse economie kent een bovengemiddelde score op het aantal innovatieve bedrijven, waarbij de meeste innovaties worden geregistreerd door langer bestaande bedrijven.²⁰

Dordrecht kent een sectorspecialisatie in met name de industrie, publieke sector, logistiek en groothandel, bouwnijverheid en welzijnssector: relatief gezien huisvest Dordrecht in deze sectoren een bovengemiddeld aantal bedrijven. Ook in banenaantallen is de specialisatie in industrie duidelijk zichtbaar. Duidelijk ondervertegenwoordigd in aantal vestigingen zijn de landbouw (logischerwijs), cultuur/sport/recreatie, ICT en horeca.²¹ In banenaantallen blijft vooral de zakelijke dienstverlening duidelijk relatief achter, 30-40% lager dan het landelijk gemiddelde, hoewel het aantal vestigingen in absolute zin nog hoog scoort (maar ook daar lager dan landelijk gemiddeld) zoals te verwachten in een diensteneconomie. De zorgsector biedt de meeste banen in absolute aantallen, eveneens in lijn met het landelijk beeld (doch hier iets boven het landelijk gemiddelde, verklaarbaar vanuit een aantal zorginstellingen met regiofunctie).

In 2024 waren er in Dordrecht 22 werkgevers met meer dan 250 werknemers, waarvan 6 in de zorg, 6 in de publieke sector en 4 in de productie c.q. industrie.²²

De arbeidsproductiviteitsgroei van de Dordtse bedrijvigheid bevindt zich op het landelijk gemiddelde; de groei van de productiviteit zit in hoogproductieve sectoren (industrie en ICT), tegenover banengroei in laagproductieve sectoren (zorg).²³

In de nationale Ruimtelijke Economische Hoofdstructuur valt Dordrecht net buiten het energie-intensieve cluster Rotterdam-Moerdijk, maar wel onder de goederenstromen c.q. transportcorridors vanuit het Rotterdams havenindustrieel complex. Dordrecht kwalificeert in toegevoegde waarde per km2 als kernstad voor de regio, op de as Rotterdam-Eindhoven. De economische toegevoegde waarde in Dordrecht komt vooral van de industrie en groothandel; financieel en verzorgend hebben een gering aandeel in Dordrecht. Industrie en groothandel/transport zijn ook de grootste economische ruimtegebruikers in Dordrecht en de Drechtsteden.²⁴

B3.2. Beroepsbevolking en werkgelegenheid

Dordrecht telde 67.443 banen in 2024²⁵. Dit betreft een groei van ca. 12.500 arbeidsplaatsen sinds 2016, percentueel een groei iets boven het regionaal gemiddelde. Afgezet tegen het aantal inwoners bevindt Dordrecht zich hiermee sinds 2024 op het landelijk gemiddelde, dankzij een inhaalgroei in 2024.

De verhouding van het aantal banen ten opzichte van het aantal woningen in Dordrecht was 52,9% in 2023 (50% is een gelijk aantal banen als woningen), waarmee Dordrecht op het gemiddelde van Zuid-Holland zit, maar onder het landelijk gemiddelde (55,8%) en ruim onder het gemiddelde van de gemeenten met 100.000-300.000 inwoners (58,6%).²⁶

De beroepsbevolking telde in 2024 ca. 68.000 personen, met daarbinnen 65.000 werkzame en 3.000 werkloze personen.²⁷ De Dordtse beroepsbevolking lag jarenlang stabiel rond de 63.000 personen, maar is sinds 2020 significant gegroeid naar de huidige 68.000 personen, grotendeels door een verschuiving van 3.000 personen vanuit de niet-beroepsbevolking en daarnaast door groei van het aantal inwoners. Het aantal banen in Dordrecht lag dus in 2023 nog ca. 1.000 arbeidsplaatsen onder het aantal werkzame Dordtenaren.

De Dordtse beroepsbevolking telt in vergelijking met het landelijk gemiddelde relatief veel middelbaar opgeleiden en een relatief lager aantal hoogopgeleiden.²⁸ Dit is ook zichtbaar als we kijken naar de “specialisatiegraad” van de werkgelegenheid in de arbeidsmarktregio Drechtsteden (in vergelijking tot het landelijk gemiddelde en het gemiddelde van de provincie Zuid-Holland): de Drechtsteden kennen een duidelijke specialisatie in MBO-banen. In Dordrecht is dit zichtbaar in ca. 13.000 werkzame personen in de techniek en ICT, tegen bijv. 9.000 in zorg en welzijn (CBS 2024).

In de arbeidsmarktregio Drechtsteden werkten in 2022 ca. 10.200 werknemers van elders uit de EU, tegenover 5.600 ingezetenen in de Drechtsteden (ingeschreven in de BRP; ca. 1.100 in Dordrecht) van elders uit de EU.²⁹ Per saldo zijn er dus bijna 5.000 EU-arbeidsmigranten meer werkzaam in de regio dan woonachtig; 4.760 EU-arbeidsmigranten zowel ingezetene als werknemer in de Drechtsteden.

De CBS-prognose van de potentiële beroepsbevolking voor Dordrecht is een groei van 7,6% over de periode 2023-2050; omgerekend een toename van ca. 5.000 personen. Het CBS geeft aan dat de potentiële beroepsbevolking blijft groeien in de Randstad, omdat de instroom van jongeren en gezinnen de uitstroom door vergrijzing opheft, in samenhang met de toename van het aantal woningen. Landelijk verwacht het CBS een stagnatie van de beroepsbevolking in de periode 2025-2040, daarna verdere groei.

Inzicht in de woon- en werkgemeenten van werknemersbanen laat zien dat het aantal Dordtenaren dat in eigen stad werkt is toegenomen van 20.000 eind 2017 tot bijna 26.000 eind 2022. Circa 33.000 in Dordrecht werkzame personen woonden elders (inkomende pendel), circa. 32.000 Dordtenaren werkten elders (uitgaande pendel). Beide pendels zijn de afgelopen vijf jaar met elk ca. 2.500 personen afgenomen, waarmee er op werknemersbanen dus een verschuiving heeft plaatsgevonden naar Dordtenaren die in eigen gemeente werken.³⁰

B3.3. Arbeidsmarkt en onderwijs

In Dordrecht ligt zowel de bruto-arbeidsparticipatie (het aandeel van de (werkzame en werkloze) beroepsbevolking in de bevolking) als de netto-arbeidsparticipatie (het aandeel van de werkzame beroepsbevolking in de bevolking) onder het landelijk gemiddelde: 74,7% tegen 76,0% landelijk voor de bruto-arbeidsparticipatie, 71,8% tegen 73,2 landelijk netto.³¹

Omgerekend kent Dordrecht dus ca. 1.200 werkende inwoners minder dan wanneer de stad het landelijk gemiddelde zou evenaren. Een nuancering hierbij kan zijn dat onbetaalde arbeid en vrijwilligerswerk niet minder waardevol is voor de stad, maar ook op het aandeel vrijwilligerswerk scoort Dordrecht relatief laag: ca. 41% van de inwoners boven de 15 jaar verricht georganiseerd vrijwilligerswerk (ten minste één keer per jaar via bijv. kerk, school of sportvereniging) tegen ca. 49% in Nederland.³² Dit cijfer is wel exclusief mantelzorg en informele inzet in de eigen wijk, buurt of privéomgeving.

De trendmatige toename van de arbeidsparticipatie loopt parallel aan die van het landelijk gemiddelde, maar bij gebrek aan inhaalgroei blijft de afwijking ten opzichte van het gemiddelde in stand. Per deelgroep (geslacht, leeftijd, opleidingsniveau) is de arbeidsparticipatie over de gehele linie vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde. De arbeidsparticipatie is het laagst bij laagopgeleiden en 45+ers.³³

De groep Dordtenaren die werkloos is, semi-werklozen (niet direct beschikbaar of niet direct op zoek) en onderbenutte deeltijders (die meer zouden willen werken) noemen we “onbenut” arbeidspotentieel. In Dordrecht betreft dit ca. 8.000 personen: ca. 2.000 semi-werklozen, 3.000 werklozen en 3.000 onderbenutte deeltijders. Dit is een aandeel van 11,7% van de beroepsbevolking (landelijk 11,8%).³⁴

Binnen de groep onbenut arbeidspotentieel is vooral het opleidingsprofiel “algemeen” dominant (ca. 45%), de onderwijsrichting “zorg” zit op ca. 17% en “techniek” zit rond 6%.³⁵ Een derde van de groep onbenut arbeidspotentieel zit in de leeftijdsgroep 15-25 jaar, veelal zonder beroepsopleiding. Binnen de werkloze beroepsbevolking (3.000 personen in Dordrecht) vinden we een gelijke verdeling van laag-, middelbaar- en hoogopgeleiden, maar door de lagere arbeidsparticipatie bij laagopgeleiden is de werkloosheid in procentpunten daar wel tweemaal zo hoog dan bij middelbaar- en hoogopgeleiden (ca. 6% werkloosheid bij laag, ca. 3% bij middelbaar en hoog). De totale werkloosheid in Dordrecht ligt met 3,7% een fractie boven het regionaal (3,6) en landelijk (3,4) gemiddelde.

Als we de samenstelling van de groep onbenut arbeidspotentieel vergelijken met de openstaande vacatures, valt op dat de meeste bedrijven personeel zoeken met een HBO/WO-opleidingsniveau, kort daarna gevolgd door MBO 3-4 niveau, beide bijna tweemaal hoger in aantallen dan de vacatures op MBO 1-2 niveau.³⁶ Vacatures in Dordrecht betreffen vooral bedrijfseconomische en administratieve beroepen, commerciële beroepen, zorg en welzijn, en techniek. De spanningsindicator (verhouding openstaande vraag – direct beschikbaar aanbod) op de arbeidsmarkt is in Dordrecht het hoogste op technische en pedagogische beroepen.

Het aandeel voortijdige schoolverlaters in Dordrecht ligt met 2,5% boven het landelijk gemiddelde van 2%. Sociaaleconomisch valt voor Dordrecht op dat het inkomensniveau relatief laag is, met 2%-punt meer huishoudens met een inkomen lager dan 110% van het sociaal minimum. Het mediaan besteedbaar inkomen ligt in Dordrecht ook onder het landelijk gemiddelde.³⁷

B3.4. Ruimte voor economie: werklocaties

Dordrecht bevat 23 bedrijventerreinen³⁸ met een gezamenlijke oppervlakte van ruim 700 hectare bruto (inclusief openbare ruimte) en 580 hectare netto (bedrijfskavels). Verreweg het grootste gedeelte hiervan bevindt zich op de Westelijke Dordtse Oever (410ha netto), gevolgd door de Merwedehavens (154ha netto). Buiten deze grote industriegebieden bevindt zich binnenstedelijk nog 15ha netto aan kleinschalige bedrijventerreinen. Anno 2025 is op de bedrijventerreinen nog een gedeelte van Distripark (Dordtse Kil IV) nieuw uitgeefbaar en enkele kavels op Businesspark Amstelwijck. Op termijn volgt ook (her)uitgifte van kavels in de 2e en 3e Merwedehavens. Naast deze locaties zijn er geen nieuwe bedrijventerreinen gepland.

De bedrijventerreinen in Dordrecht vormen in aantal en omvang een derde deel van de bedrijventerreinen in de regio Drechtsteden. De Merwedehavens maken onderdeel uit van het regionale maritieme cluster van binnenhavens, met locaties voor watergebonden bedrijvigheid. De Dordtse Zeehaven is het meest landinwaarts gelegen deel van het Rotterdams Havenindustrieel Complex, in beheer en exploitatie bij het Havenbedrijf Rotterdam. Zowel de Merwedehavens als vrijwel de gehele WDO kwalificeren als terreinen voor bedrijvigheid in hoge milieucategorieën (HMC, milieucategorieën 4 en 5). Vanuit regionaal en provinciaal perspectief worden de oeverlocaties en HMC-terreinen aangemerkt als strategische “te beschermen” terreinen. Distripark (Dordtse Kil IV) is het enige terrein in Dordrecht en de Drechtsteden met relatief grootschalige logistiek en ook het enige terrein in de regio Zuid-Holland Zuid met nog aanbod van grootschalige bedrijfskavels.³⁹ Voor zeer grootschalige logistiek kent de regio nu of in de toekomst geen locaties. Dat de sector logistiek en groothandel toch relatief prominent aanwezig is (zie 2.1.1.) zit dus vooral in de (technische) groothandelsondernemingen.

Transformatie van bedrijventerreinen naar andere functies, met name wonen, is momenteel aan de orde voor het terrein Weeskinderendijk (5,6 ha netto) ten behoeve van het project Maasterras fase 1, later te volgen door de terreinen Handelskade (1,2 ha netto) en Ampèrestraat / De Put (3 ha netto) voor Maasterras fase 2. In fase 1 is een beperkt economisch programma voorzien, met name op kantoorhoudende bedrijvigheid; fase 2 is nog in ontwikkeling, waarbij ook voor een deel een gemengd woon-werkgebied wordt beoogd. In het meest westelijke deel van de 1e Merwedehaven (gedeelte aansluitend aan de wijk Stadswerven) wordt na 2030 een transformatie beoogd van ca. 3 ha, nu industrie, naar een gemengd overgangsgebied met wonen en werken.

Op de bestaande bedrijventerreinen zijn anno 2025 nauwelijks bedrijfskavels of bedrijfspanden beschikbaar; de leegstand bevindt zich onder frictieniveau. Buiten de bedrijventerreinen (dus verspreid in de stad in wijken, was begin 2025 überhaupt geen bedrijfsruimte beschikbaar, hoogstens een enkele kantooreenheid. Nieuwe gemeentelijke uitgifte voor met name grootschalige bedrijvigheid vindt nog plaats op Distripark (Dordtse Kil IV, fase 2 en 3), via actieve gemeentelijke herontwikkeling komen tot 2030 nog oeverlocaties beschikbaar in de 2e en 3e Merwedehaven en kleinschalige kavels op de terreinen Kil I en II en Amstelwijck-West.

Voor de Dordtse economie spelen naast de bedrijventerreinen ook andere werklocaties een belangrijke rol. De binnenstad is een belangrijke economische speler kijkend naar het aantal vestigingen en banen. Voor kantoren en stedelijke functies zijn het stationsgebied en de 19e-eeuwse Schil ten noorden van het station, het Leerpark en Gezondheidspark, en het Businesspark Amstelwijck van belang. Ook op de kantorenmarkt ligt de leegstand anno 2025 onder frictieniveau, waarbij vooral krapte zichtbaar is nabij het station. Richting 2040 wordt een uitbreidingsbehoefte geraamd van 18-21.000m2 bvo.⁴⁰ Tegelijkertijd wordt tot 2035 nog ca. 26.600m2 bvo aan kantoorruimte onttrokken en vraagt ca. 26.500m2 bvo om vervanging. De huidige harde plancapaciteit op Businesspark Amstelwijck en zachte plancapaciteit in het Maasterras bedragen ca. 47.700m2 bvo, waarbij aangetekend dat Dordrecht in de regio Zuid-Holland Zuid ook een regionale vraag kan vervullen, dat de behoefte van kantoorgebruikers meer op het centrum bij het station is gericht dan op Amstelwijck en dat de kantorenlocaties op Amstelwijck ook gemengd kunnen worden ingevuld met bedrijvigheid.

Figuur 11 geeft een beeld van de verdeling van banen over de stad.⁴¹ De industriegebieden aan de noord- en westzijde van de stad bij elkaar ongeveer een derde van de banen. De binnenstedelijke kleinere bedrijventerreinen (langs de Provincialeweg) bieden plaats aan ca. 6%, waarmee het totale aandeel van banen op bedrijventerreinen in Dordrecht uitkomt op ca. 37%. Landelijk is ca. 28% van de banen te vinden op bedrijventerreinen, het gemiddelde in de Drechtsteden is 45%.

Buiten de bedrijventerreinen is de binnenstad een belangrijke werklocatie met ca. 19% van de banen in de stad. Het Gezondheidspark (7%) en het Leerpark (3%) leveren beide eveneens een significant aandeel. Beide locaties bevatten nog planologische ruimte om werkgelegenheid toe te voegen. De wijken die hoofdzakelijk als woongebieden worden gekenmerkt, huisvesten gezamenlijk 34% van de banen. Deze wijkeconomie bevat zowel de wijkwinkelcentra en andere wijkvoorzieningen alsook Dordtenaren met bedrijvigheid aan huis.

De intensiteit waarin de bestaande bedrijventerreinen worden benut kan onder meer worden beoordeeld aan de hand van de banenquotiënt: het aantal banen per netto hectare bedrijventerrein. Voor alle Dordtse bedrijventerreinen bij elkaar komen we op ongeveer 41 banen per hectare, dichtbij het landelijk gemiddelde van 42,5.⁴² Uiteraard verschilt dit per type terrein en typen bedrijvigheid: een industriële, logistieke en haventerreinen zijn in de regel extensievere terreinen, denk aan 15-25 banen per hectare, terwijl mkb-terreinen en locaties met veel kantoorruimte intensievere benutting kennen. In Dordrecht wordt dit zichtbaar in onderstaande tabel, met bijvoorbeeld de hoogste banendichtheid op de binnenstedelijke bedrijventerreinen Groene Zoom en Vissersdijk, en lagere dichtheden in de zeehaven (Juliana- en Wilhelminahaven) en de 2^e Merwedehaven.⁴³

B3.5. Stadsverzorgende economie, detailhandel en horeca

Economie en bedrijvigheid zijn niet alleen van belang voor de werkgelegenheid, maar ook vanwege hun stadsverzorgende functies. Dordrecht scoort wisselend op deze stadsverzorgende economie: het totale aanbod ligt nabij het gemiddelde van referentiesteden, met daarbinnen een bovengemiddeld aanbod op vooral bouw en installatie, terwijl de horeca en reparatie-retail duidelijk onder het gemiddelde uitkomen.⁴⁴

Binnen de horeca en detailhandel is zichtbaar dat Dordrecht vergelijkbaar met referentiesteden scoort op dagelijkse, recreatieve en doelgerichte detailhandel, maar significant lager op horeca, kijkend naar het aantal verkooppunten en het vloeroppervlak.⁴⁵ Het horeca-aanbod in Dordrecht is in de periode 2013-2023 toegenomen met ca. 18% tot ruim 250 horecazaken, waarbij de groei zich vooral concentreerde op de binnenstad. Ca. 54% van het horeca-aanbod is fastservice, 32% betreft restaurants. De stabiele toename van het aantal horecazaken, met vooral een groei van fastservicezaken en een krimp van het aantal drankverstrekkers (cafés) is in lijn met landelijke trends.⁴⁶ Ten opzichte van referentiesteden heeft Dordrecht relatief weinig restaurants in de gemeente als geheel alsook in de binnenstad. De Dordtse horeca trekken een vergelijkbaar aantal eigen inwoners als in referentiesteden, dus er vloeit niet significant meer horecabesteding weg naar elders; wel trekken de Dordtse horeca gemiddeld minder bestedingen uit andere gemeenten. Ook ligt de bezoekerswaardering van de horeca in de Dordtse binnenstad, hoewel ruim voldoende, nog iets lager dan het gemiddelde in referentiesteden. Hetzelfde geldt voor de algemene sfeer en uitstraling van het horecagebied in de binnenstad.

De leegstand van het aantal winkel- en horecapanden is voor Dordrecht als geheel vergelijkbaar met referentiesteden (8,2% in Dordrecht, 8,3% elders, 2024) en onder het landelijk gemiddelde (9,3%). Driekwart van alle leegstaande panden bevindt zich in het centrum en het centrum zit daarmee met 6,8% leegstand van het aantal m2 winkelvloeroppervlak wel boven het landelijk gemiddelde van 5,4%.⁴⁷ Deze afwijking wordt verklaard door de leegstand van een paar grote panden in de Dordtse binnenstad.

De hotelsector is relatief beperkt met 9 hotels in 2024, verspreid over Dordrecht. Daarnaast kent Dordrecht ca. 30 bed & breakfasts, particuliere accommodaties, enkele campings en groepsaccommodaties. De bezettingsgraad van hotels in Dordrecht ligt boven het landelijk gemiddelde. Uit marktruimteonderzoek blijkt dat er in Dordrecht momenteel ruimte is voor groei van het aantal hotelkamers en dat die marktruimte naar verwachting nog toeneemt richting 2035.⁴⁸

B3.6. Duurzaamheid van de Dordtse bedrijvigheid

Het merendeel van de uitstoot van broeikasgassen⁴⁹ in Dordrecht komt op het conto van bedrijven, met verreweg het grootste aandeel voor de industrie.

Naast broeikasgassen stoten bedrijven fijnstof en NOx uit: 15% van de totale uitstoot in Dordrecht van NOx en 35% van de totale uitstoot van fijnstof (PM10 en PM2,5) is afkomstig van bedrijven.⁵⁰ Fijnstof is met name schadelijk voor de volksgezondheid; NOx is een bron van stikstofverontreiniging voor volksgezondheid en natuur.

Zoals te verwachten valt uit de hierboven omschreven structuur van de bedrijvigheid in Dordrecht en de karakteristieken van de verschillende sectoren, is de industrie verreweg de grootste elektriciteitsverbruiker.⁵¹ Gasverbruik geeft hetzelfde beeld. Vanwege bedrijfsgevoelige informatie en omdat kleinverbruikers niet informatieplichtig zijn, is het energieverbruik binnen sectoren nog niet te onderscheiden.

De ontwikkeling van zakelijke opstellingen zonnepanelen in Dordrecht volgt de landelijke trend, zowel in veldopstellingen als op bedrijfsdaken.⁵² De meeste potentie voor toevoeging van zonnepanelen is te vinden op de bedrijventerreinen Dordtse Kil I, II en III, de Zeehaven (met name Louterbloemen, Julianahaven en Krabbepolder) en de 1e Merwedehaven.⁵³

Sinds 2023 is minimaal een energielabel C verplicht voor de meeste kantoren. In Dordrecht dienen 456 kantoren aan deze verplichting te voldoen (2024), waarvan 450 aan de verplichting had voldaan eind 2024.⁵⁴ Binnen de kantoren met een labelplicht heeft twee derde deel reeds een label A of hoger.

De uitstoot van CO2 (en equivalenten) door de grootste 50 bedrijfsmatige uitstoters in Dordrecht komt voor 60% van de sector afval en water, en voor 33% voor de industrie, waarbij dit voor 30%-punt de chemische industrie betreft.⁵⁵