Permalink
PrintenPermanente link
Naar de actuele versie van de regeling
http://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR746342
Naar de door u bekeken versie
http://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR746342/1
Besluit van gedeputeerde staten van Zuid-Holland van 28 oktober 2025, PZH-2025-880512927, DOS-2021-0006649, tot vaststelling van het Maatregelenpakket erfgoedlijnen 2026
Geldend van 06-11-2025 t/m heden
Intitulé
Besluit van gedeputeerde staten van Zuid-Holland van 28 oktober 2025, PZH-2025-880512927, DOS-2021-0006649, tot vaststelling van het Maatregelenpakket erfgoedlijnen 2026Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland,
Gelet op artikel 1.3 van de Algemene subsidieverordening Zuid-Holland en artikel 1 van de Subsidieregeling erfgoedlijnen Zuid-Holland 2025;
Overwegende dat de provincie Zuid-Holland inzet op de ontwikkeling van de erfgoedlijnen.
Besluiten:
Vast te stellen het ‘Maatregelenpakket erfgoedlijnen 2026’.
De provincie Zuid-Holland zet zich conform het Coalitieakkoord 2023 – 2027 Krachtig Zuid-Holland in voor het behoud en beleefbaar maken van erfgoed voor publiek. De provincie richt zich hierbij op zeven erfgoedlijnen in de provincie Zuid-Holland zoals opgenomen in de Omgevingsvisie Zuid-Holland. De erfgoedlijnen bestaan uit de volgende objecten en elementen:
Atlantikwall
De erfgoedlijn Atlantikwall bestaat uit het samenhangende complex van bunkers/ bunkercomplexen, tankgrachten, maar ook zogenaamde zachte resten die langs de Noordzeekust door de Duitse bezetter zijn gebouwd of benut als onderdeel van de Atlantikwall. Deze Duitse verdedigingslinie had als doel een Geallieerde invasie aan de Europese westkust tegen te houden en zo een tweefrontenoorlog te voorkomen. Zwaartepunten in Zuid-Holland zijn onder meer de clusters Festung Hoek van Holland, de verdedigingswerken in/ bij Den Haag/ Scheveningen, Katwijk en Noordwijk en enkele verdedigingswerken op de Zuid-Hollandse eilanden.
De Erfgoedlijn Atlantikwall heeft als missie het behouden, beschermen en beleefbaar maken van het Atlantikwall-erfgoed in de provincie Zuid-Holland ter herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. De aanleg van de Atlantikwall heeft destijds diepe sporen in stad en landschap getrokken met grote gevolgen voor de bewoners. Het is belangrijk deze herinnering levend te houden vanuit het besef dat vrede hier en nu misschien vanzelfsprekend lijkt maar dat allesbehalve is. Aan de hand van zichtbare en tastbare restanten komt de geschiedenis tot leven en wordt bijgedragen aan het creëren van bewustwording en inzicht waarbij ruimte ontstaat voor reflectie en bezinning. De verschillende verhalen en beelden, zowel vanuit het ‘Duitse’ als het ‘Hollandse’ perspectief, vormen hierbij tezamen een gelaagd geheel dat genuanceerder is dan een simpele zwart-wit of goed-fout voorstelling. Dat maakt het beschermen en kunnen beleven van het Atlantikwall-erfgoed vandaag en in de toekomst blijvend relevant. In het voorjaar van 2023 is het Koersdocument 2023-2030 gereedgekomen waarmee het streefbeeld van de Atlantikwall is geactualiseerd. Er zijn vier hoofddoelstellingen benoemd: Niet meer maar beter; Versterken van de Lijn; Herkenbare en onderscheidende clusters en De blik naar buiten.
Historisch Haringvliet
De erfgoedlijn Historisch Haringvliet - de in 2021 verbrede erfgoedlijn Goeree-Overflakkee naar delen van de Hoeksche Waard en Voorne-Putten - wordt gevormd door elementen en structuren die een relatie hebben met de voormalige zeearm van het Haringvliet en Hollands Diep. Hierin staat het verhaal centraal van ‘het leven tussen en met het water, als vriend en vijand’. De afbakening omvat een brede ‘oeverzone’ van de eilanden: de noordrand van Goeree-Overflakkee en de zuidrand van zowel Voorne-Putten als de Hoeksche Waard, inclusief Tiengemeten. Binnen deze geografische afbakening zijn zes kansrijke erfgoedthema’s bepaald:
- 1.
De havenkanalen en het maritieme verleden;
- 2.
De karakteristieke dorpen die in verbinding staan met het Haringvliet, het Hollands Diep en de Bernisse;
- 3.
Dijken;
- 4.
Kreken (incl. de Bernisse);
- 5.
De Watersnoodramp 1953 (inclusief de deltawerken Haringvlietdam en de Volkerakdam);
- 6.
De waterlinies: de Stelling van het Hollandsch Diep en het Volkerak, en de Stelling van de Monden der Maas en van het Haringvliet (inclusief de vestingsteden Brielle en Hellevoetsluis).
Deze zogenaamde blauwe waterlijn biedt kansen voor samenwerking met andere gebiedsontwikkelingen en partners, zoals de Regio Deal Zuid-Hollandse Delta en de provincie Noord-Brabant in relatie tot de Stelling van het Hollandsch Diep en het Volkerak.
Landgoederenzone
De erfgoedlijn Landgoederenzone bestaat uit een parelsnoer van landgoederen, buitenplaatsen en kastelen, die als grotendeels aaneengesloten groene zone een belangrijke rust- en recreatieruimte in de Randstad vormt. De Landgoederenzone loopt geografisch langs de binnenduinrand: op de strandwallen vanaf het Westland tot en met Hillegom en langs de trekvaarten Vliet en Haarlemmertrekvaart. Gezamenlijk vertellen deze landgoederen en buitenplaatsen het verhaal van adel en welvarende stedelingen die vanaf de 17de eeuw een zomerverblijf op het platteland bouwden, om hier de drukke en vieze stad tijdelijk te kunnen ontvluchten.
Alle buitenplaatsen vormen van oudsher een ensemble bestaande uit de statige landhuizen met hun (moes)tuinen, parken en waterpartijen en bijgebouwen zoals oranjerieën, koetshuizen en portierswoningen. Bij de grotere landgoederen behoorden ook de pachtboerderijen met weidegronden en hakhoutbossen, wat we tegenwoordig als waardevolle verbindende cultuurlandschappen zien. De locaties in de Landgoederenzone zijn daarom bijna allemaal voorzien van ruimtelijke bescherming in de provinciale Omgevingsverordening, in de vorm van een landgoed- of kasteelbiotoop. Daarnaast hebben veel van de groene tuinen en parken en historische (bij)gebouwen een status als rijksmonument.
Onder de noemer Hollands Buiten werkt de erfgoedtafel aan het behouden en verbeteren van de Landgoederenzone, het realiseren van economische dragers en het vergroten van de herkenbaarheid en samenhang tussen de landgoederen. Maar het belangrijkste is het versterken van de beleefbaarheid voor bewoners en bezoekers, uiteraard in balans met behoud van rust en natuurwaarden. Met het visiedocument ‘Hollands Buiten, ruimtelijk beeld voor de landgoederenzone’ wordt gewerkt aan het realiseren van deze ambities, onder het motto: ‘Hollands Buiten, verrassend rijk aan cultuur, historie, natuur en rust’. In 2024 is door de erfgoedtafel het aanvullende Koersdocument voor de Landgoederenzone vastgesteld. Hiermee wordt meer aangesloten op actuele ruimtelijke en sociaal-maatschappelijke opgaven.
Op de jaarlijkse Dag van het Kasteel (2e Pinksterdag) presenteren alle deelnemende locaties zich succesvol aan het publiek.
Maritieme Industrie
Door de aanleg van de Nieuwe Waterweg in 1872 kwam er een directe verbinding van Rotterdam met de zee. Hierdoor ontwikkelde zich van Hoek van Holland tot en met Gorinchem een groot industrieel complex rond de scheepsbouw, baggerbedrijven en toeleverende bedrijven van de metaalindustrie. Langs de vaarwegen bevinden zich talloze bedrijven die gezamenlijk het maritieme cluster vormen. De maritieme industrie bepaalt in grote mate de identiteit, in een dynamisch gebied met veel ruimtelijke en economische ontwikkelingen. De erfgoedlijn Maritieme Industrie richt zich op het verhaal van de industrialisatie van de maritieme sector (ijzeren eeuw) langs de Nieuwe Waterweg, het Scheur, de Nieuwe Maas, de Noord en de Merwede van Hoek van Holland tot en met Gorinchem (waterwegen en hun oevers). De periode is globaal afgebakend van 1870 tot 1970. Het gaat om maritiem gerelateerde (maak)industrieën zoals scheepswerven, scheepsberging- en baggerbedrijven, fabrieken, handelshavens en bedrijven die zich bezig hielden met opslag en overslag van goederen Ook objecten als dokken, kranen, radarstations, stoommachines, loodsen, arbeiders- en directiegebouwen. Tot slot infrastructuur voor deze industrieën, zoals sporen, wissels, kademuren, steigers, bolders, havenhoofden en scheepshellingen.
Neder-Germaanse Limes
De Neder-Germaanse Limes is het grootste archeologische monument van ons land. Dit monument heeft sinds 2021 de status van Unesco Werelderfgoed. Tweeduizend jaar geleden strekte het Romeinse Rijk zich uit van Engeland tot Syrië en van Roemenië tot Marokko: een oppervlak dat groter is dan de huidige Europese Unie. De grens rond dat enorme rijk, de Limes, had een lengte van 7.000 km. In Zuid-Holland liep deze van Katwijk langs de Oude Rijn via onder meer Alphen aan den Rijn, Zwammerdam en Bodegraven naar Utrecht en Gelderland richting Remagen in Duitsland. De erfgoedlijn bestaat uit archeologische resten van forten (castella), wachttorens en burgernederzettingen (vici), verbonden door de Limesweg. Daarnaast behoren de Vliet (Fossa Corbulonis / Corbulogracht) en Forum Hadriani (Civitas Cananefatium) tot de erfgoedlijn Neder-Germaanse Limes.
Bij de ontwikkeling van de erfgoedlijn wordt ingezet op de Oude Rijn en Vliet als Romeinse waterbaan, met de Romeinse schepen van Zwammerdam als iconen en merk van de Zuid-Hollandse Limes. Gevisualiseerde en beleefbare castella zijn door routes over land en water zichtbaar en beleefbaar en met elkaar verbonden en zijn ingebed in een voor de recreant en toerist interessant Romeins aanbod.
Naast de erfgoedlijn neemt Zuid-Holland deel aan de Nederlandse Limes Samenwerking (NLS) en enkele internationale netwerken met onder anderen de Duitse regio’s Noord Rijn Westfalen en Rijnland Palts én is Zuid-Holland Lead Partner van het Straits project ‘Bridging the North Sea’. Zie hier, enkele aansprekende voorbeelden van interprovinciale en (inter)nationale samenwerking over de Romeinse archeologie en het zichtbaar maken door middel van het vertellen van bijzondere verhalen zodat het (wereld)erfgoed behouden blijft voor de toekomstige generaties.
Oude Hollandse Waterlinie
In tijden van oorlog je land onder water zetten, het is een typisch Nederlandse vinding. In het ‘Rampjaar’ 1672 werd water voor het eerst op grote schaal ingezet als verdedigingsmiddel. Toen een Franse legermacht van 120.000 man ons land binnenviel werd een brede strook land tussen de Zuiderzee (het huidige IJsselmeer) en de Biesbosch geïnundeerd (onder water gezet). De (Oude) Hollandse Waterlinie was een feit. De eigenlijke functie van de Oude Hollandse Waterlinie was het verdedigen van de provincie Holland. Hier lag Den Haag, het politieke centrum van de Republiek, maar ook de belangrijkste handelssteden Amsterdam, Leiden, Delft, Gouda en Rotterdam. De Oude Hollandse Waterlinie bestaat uit elementen die het functionele defensiewerk uit de periode van 1672 belichten. Het gaat daarbij om de inundatiekommen en inundatiegebieden. Daarnaast behoren de stedelijke vestingen, de dijken en kades langs de rivieren en rond de te inunderen polders, de inundatiesluizen, forten en schansen tot deze erfgoedlijn. Het cultuurlandschap van de Oude Hollandse Waterlinie is uniek. Op veel plekken is het cultuurlandschap van steden en ommelanden, zoals dat ten tijde van de inwerkingstelling van de Waterlinie in 1672 was, nog goed leesbaar.
Trekvaarten
De erfgoedlijn Trekvaarten gaat over de 'Intercity van de 17e eeuw’, ook wel de Gouden Eeuw genoemd. Het vertelt het verhaal van de door de mens gegraven waterverbinding, met trekschuiten- en jaagpadenstructuur en vervoer van goederen en mensen over water. Het bestaat uit historische transportassen tussen de opkomende Hollandse steden: het water van en de oevers langs de trekvaartverbindingen Leiden - Haarlem, de Vliet, de Schie en de Delflandse trekvaarten. Sinds de herijking van de erfgoedlijnen in 2024 vallen sinds januari 2025 ook de trekvaarten Leiden - Utrecht (Oude Rijn) en Amsterdam - Gouda binnen deze erfgoedlijn. Insteek is om de trekvaartgebonden elementen te herstellen en terug te brengen, trekvaarthaltes te benadrukken, het vaarnetwerk te verbeteren en publieksbereik en promotie. Ook wordt ingezet op de Core Business (handel en economische groei) van de oude Hollandse steden; het Hollands Welvaren. De historische vaarwegen maken deel uit van onze identiteit als waterrijke provincie. Het waren eeuwenlange hoofdverbindingen tussen steden en van belang als OV-netwerk, voor handel en vervoer van personen. Ze zijn zeer bepalend geweest voor ruimtelijke en economische ontwikkeling van de stad en het landschap.
Met de Subsidieregeling erfgoedlijnen Zuid-Holland 2025 kunnen uitsluitend subsidies worden aangevraagd voor projecten uit het Maatregelenpakket erfgoedlijnen. In onderstaande tabel worden de projecten, partijen, subsidiebedragen en prestaties genoemd waarvoor subsidies kunnen worden aangevraagd in het kader van deze subsidieregeling. Over deze projecten is positief geadviseerd door de leden van de zeven erfgoedtafels met als doel opname in het Maatregelenpakket Erfgoedlijnen Zuid-Holland 2026 waarvoor de Subsidieregeling erfgoedlijnen Zuid-Holland zal worden opengesteld in de periode november en december 2025.
|
Atlantikwall |
|||
|
Subsidieontvanger |
Maximale subsidie |
Projectnaam |
Prestaties |
|
Stichting Europees Erfgoed Atlantikwall |
30.000 |
Bunkerdag 2026 |
|
|
Atlantikwall Museum Noordwijk |
100.000 |
Het realiseren van een nieuw ontvangstgebouw (fase 1) |
|
|
Stichting Forten Nederland |
30.831 |
Ontwikkelen van een wandel- en fietsroute gids |
|
|
Stichting Biberbunker Oostvoorne |
57.059 |
Centrale Buitenruimte in Oorspronkelijk Landschap (fase 3) |
|
|
Stichting Atlantikwall Museum Den Haag |
35.000 |
Het toegankelijk en beleefbaar maken van de complete verdedigingsstaf locatie Badhuisweg |
|
|
Stichting Commandobunker 8810 Westland |
12.262 |
Bunkermuseum Westland Commandobunker 608 |
|
|
Icoon HvH BV |
19.000 |
Terugbrengen bunker in oude staat met oog voor functie van kunstmuseum |
|
|
Museum Bescherming Bevolking Rijswijk |
20.941 |
Restauratiewerkzaamheden WO2 Kuver bunker (fase 1) |
|
|
Historisch Haringvliet |
|||
|
Subsidieontvanger |
Maximale subsidie |
Projectnaam |
Prestaties |
|
Gemeente Goeree-Overflakkee |
120.200 |
Verhalen langs het Haringvliet – Verborgen geschiedenis zichtbaar maken en vertellen (fase 1) |
|
|
Gemeente Hoeksche Waard |
60.000 |
Herstel interieurelementen Fort Buitensluis |
|
|
Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland |
39.500 |
Cultuurhistorie Tiengemeten |
|
|
Stichting Visserij Historie Middelharnis |
14.595 |
Restauratie en vervanging mast MD3 (voormalige vissersboot, Middelharnis 3) |
|
|
Stichting Eilandmarketing Goeree-Overflakkee |
40.000 |
Het Haringvlietpad – wandelroute met digitale erfgoedbeleving |
|
|
Stichting Stede en Vrye Heerlykheyt |
24.546 |
Fase 2 - uitbreiding Abbenbroek, Bernisse toen en nu, verbindend water als vriend en vijand, stromend langs erfgoed op Voorne & Putten |
|
|
Stichting tot Behoud van de AMS ms Bernisse |
36.930 |
Restauratie Dek AMS ms Bernisse |
|
|
Stichting Kunst en Cultuur BRES |
61.300 |
Erfgoedleerlijn voor de jongere generaties (Canon Voorne aan Zee, startpunt van de canon van het Historisch Haringvliet) |
|
|
Stichting Ramtorenschip Buffel |
28.000 |
De Buffel Vertelt – interactieve digitale verhalenpresentatie |
|
|
Beheersstichting Zuiderwaterlinie |
25.000 |
Deelname Zuiderwaterlinie |
|
|
Landgoederenzone |
|||
|
Subsidieontvanger |
Maximale subsidie |
Projectnaam |
Prestaties |
|
Stichting Erfgoed Oud-Poelgeest |
138.800 |
Herbestemming tuinmanswoning |
|
|
Vakgroep van historisch onderzoekers en planopstellers van Groen Erfgoed |
17.500 |
Petzold-handreiking |
|
|
Stichting Beheer Park Rusthoff |
46.308 |
Opstellen beheerplan en uitvoering verbeteringen in het park |
|
|
Stichting Duivenvoorde |
53.611 |
Restauratie donjonmuur en dessertkamer, en nieuwe toiletgroep |
|
|
Lenneke’s Wetenschapsstem |
41.000 |
Tussen muren en mensen, een jongerenproject |
|
|
Gemeente Wassenaar |
377.703 |
Restauratie interieur bel-etage De Paauw - fase 1 |
|
|
Stichting Rust en Vreugd |
40.768 |
Restauratie tuinmuur Rust en Vreugd - deel 2 |
|
|
Stichting Duivenvoorde |
14.025 |
Onderzoek energietransitie |
|
|
Vereniging Hendrick de Keyser |
15.222 |
Geluidswerende wand Huys te Warmont |
|
|
Stichting Monumentenbezit |
28.852 |
Masterplan en films herbestemming Kasteel Oud-Wassenaar |
|
|
Maritieme Industrie |
|||
|
Subsidieontvanger |
Maximale subsidie |
Projectnaam |
Prestaties |
|
Gemeente Ridderkerk |
35.500 |
Gedenkteken maritiem erfgoed Bolnes |
|
|
Stichting Leefwerf de Biesbosch |
25.000 |
10-jaren ontwikkelplan |
|
|
Stichting Nationaal Baggermuseum |
143.000 |
Doorontwikkeling Stichting Nationaal Baggermuseum |
|
|
Port of Rotterdam |
65.000 |
Expeditie RDM |
|
|
Stichting Erfgoedhavens Rotterdam |
75.000 |
Brugwachterstorentje Wijnhaven Rotterdam |
|
|
Stichting Open Monumentendag Rotterdam |
40.000 |
Ongehoorde verhalen - theatrale monumenten - tijdreis |
|
|
Stichting Nederlandse Cultuur & Erfgoed Initiatieven |
17.500 |
Sliedrecht Calling |
|
|
Gemeente Rotterdam |
350.000 |
Restauratie Katoenveem |
|
|
Neder-Germaanse Limes |
|||
|
Subsidieontvanger |
Maximale subsidie |
Projectnaam |
Prestaties |
|
Lenneke’s Wetenschapsstem |
21.000 |
Historisch koken langs de Limes/Voedsel verbindt! (pilot in 2026) |
|
|
Stichting Nigrum Pullum ad Vitam |
23.750 |
Via Principalis, aanvulling op project ‘Romeins leven’ |
|
|
Mijn DMA |
15.000 |
Beleef de Limes vanaf het water/Romeinse patrouille |
|
|
Stichting Verborgen Stad |
30.000 |
Young Forum Hadriani |
|
|
Gemeente Katwijk |
51.500 |
Weg van de Romeinen! |
|
|
Stichting Mooi Matilo |
15.000 |
Training the troops |
|
|
Gemeente Alphen aan den Rijn |
70.000 |
Gezondste/groenste binnenstad aan de Limes |
Uitwerking van Programmavisie Gezond Stadshart 2035 in de vorm van de volgende deelprojecten:
|
|
Oude Hollandse Waterlinie |
|||
|
Subsidieontvanger |
Maximale subsidie |
Projectnaam |
Prestaties |
|
Houtzager Consulting Services (Liniebureau) |
32.750 |
Varen en lopen langs de linie |
|
|
Houtzager Consulting Services (Liniebureau) |
27.500 |
Het verhaal van de vestingsteden |
|
|
Theater Mens |
34.000 |
Doeboek: Wouter v/d Waterlinie, op zoek naar de schat uit 1672 |
|
|
Stichting Schoonhoven Zilverstad |
32.500 |
De Waterlinie escape |
|
|
Stichting Forten Nederland |
22.100 |
Actieplan communicatie Oude Hollandse Waterlinie 2026-2030 |
|
|
Praktijkpioniers |
28.000 |
Grensverleggers OHW / Linielab |
|
|
Stichting Struinen en Vorsen |
35.000 |
Waterlinie Experience Inundatie |
|
|
Cruxquest |
19.520 |
Podwalks |
|
|
Stichting Forten Nederland |
17.451 |
Projectenoverzicht OHW |
|
|
Trekvaarten |
|||
|
Subsidieontvanger |
Maximale subsidie |
Projectnaam |
Prestaties |
|
College van Bruggemeesteren |
40.721 |
Brugwachterswoning en Tolbrug te Nieuwerbrug |
|
|
De Rode Draad B.V. |
49.998 |
Historische Trekvaartdagen 2026 |
|
|
Stichting "De Salamander" |
29.000 |
Hollands Welvaren aan de Vliet |
|
|
Stichting The Art Foundation |
30.000 |
Het trekpaard - Levend erfgoed |
|
|
Stichting Struinen en Vorsen |
24.965 |
Trekvaarten op de kaart |
|
|
Gemeente Teylingen |
56.866 |
Uitkijkpunt Moleneiland Boekenburgerbos, Nieuw Boekhorst |
|
|
Stichting Historische Scheepswerf Klaas Hennewerf |
38.000 |
Opleidingsplaatsen voor jongeren op de traditionele scheepstimmerwerf 2026 |
|
|
Stichting Historische Scheepswerf "Zorg en Vlijt" |
46.500 |
Trekschuit 'Vrouwtje' als Klimaatschuit |
|
|
Stichting Cultureel Forum Schiedam |
40.000 |
Trekvaarten Zie de Schie |
|
|
N.V. Koninklijke Porceleyne Fles |
55.000 |
Restauratie Historische Binnentuin |
|
|
Gemeente Alphen aan den Rijn |
300.000 |
Restauratie rijksmonument de Koudekerksebrug |
|
Ondertekening
Den Haag, 28 oktober 2025
Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland
secretaris
drs. M.J.A. van Bijnen MBA
voorzitter,
mr. A.W. Kolff
Ziet u een fout in deze regeling?
Bent u van mening dat de inhoud niet juist is? Neem dan contact op met de organisatie die de regelgeving heeft gepubliceerd. Deze organisatie is namelijk zelf verantwoordelijk voor de inhoud van de regelgeving. De naam van de organisatie ziet u bovenaan de regelgeving. De contactgegevens van de organisatie kunt u hier opzoeken: organisaties.overheid.nl.
Werkt de website of een link niet goed? Stuur dan een e-mail naar regelgeving@overheid.nl