Omgevingsvisie gemeente Zoetermeer

VOORWOORD 1

Zoetermeer kent een lange historie. Delen van de stad zijn meer dan duizend jaar oud. Vanaf de jaren zestig is de stad onherkenbaar veranderd. Vanuit onze oudste wijk Dorp maakte de stad een enorme groeispurt. In relatief korte tijd groeide de stad uit tot een gemeente van 125.000 inwoners. Voor deze groei was er altijd ruimte aan de randen van onze gemeente. Kijk naar onze jongste én tevens grootste wijk: Oosterheem. Zoetermeer is een stad die altijd de vernieuwing heeft nagestreefd en dat is een geweldige drijfveer voor de keuzes die er nu voor de toekomst van de stad voorliggen.  

Het stadsbestuur staat samen mét de stad op dit moment voor een unieke opgave in de verdere bepaling van de toekomst van Zoetermeer. De ontwikkeling van de stad kan immers niet stoppen nu de gemeentegrenzen voor verdere groei letterlijk zijn bereikt. Stilstand is tenslotte achteruitgang. Een stad moet zich blijven ontwikkelen en we moeten oog hebben voor de kwaliteit van de stad. Daar hoort óók zeker investeren bij. Voor Zoetermeer vooral in de woonaantrekkelijkheid en de sociaaleconomische positie. Daarom hebben wij deze visie op de toekomst voor Zoetermeer 2040 gemaakt. Er ligt een aantal keuzes op tafel over de toekomst van de stad die wij graag met de stad willen delen en bespreken. Dilemma’s waar geen pasklare oplossingen voor bestaan. Daarom geeft deze visie op Zoetermeer in 2040 niet alleen antwoorden, maar ook stof tot nadenken.  

Het jaar 2040 lijkt nog ver bij ons vandaan. Toch is het zo dat de keuzes die nu gemaakt worden van invloed zijn op de ontwikkeling van onze stad in de toekomst. Ze vormen de richting waarheen we bewegen. De visie die voor u ligt vormt het fundament. Het past bij een stad en een stadsbestuur dat een nieuwe fase van volwassenheid bereikt. En bij een stad waar een balans is voor iedereen die hier woont, werkt en leeft. Of het nu gaat om studenten, ondernemers, jonge en iets oudere inwoners en bezoekers aan onze stad. Voor iedereen dient er een plek te zijn in onze mooie stad.  

Ik kijk er naar uit om met u in gesprek te gaan over de wijze waarop we deze stadsvisie gaan realiseren, zodat dit meer wordt dan een document van woorden. Een visie is belangrijk, maar de realisatie is belangrijker. Daarmee gaan we het verschil maken. Laat deze visie een inspiratie zijn om met elkaar aan de toekomst van Zoetermeer te bouwen. Bij deze wil ik op voorhand een heel hartelijk woord van dank richten aan iedereen die met hart voor de stad een bijdrage aan de realisatie van de visie gaat leveren: partners in de stad, inwoners en de gemeenteraad.   

Michel Bezuijen 

Burgemeester van Zoetermeer

VOORWOORD 2

Zoetermeer is een stad om trots op te zijn. Je kunt er heerlijk wonen en struinen door het vele groen. Centraal gelegen in de randstad en in het weekend hoef je je nooit te vervelen. Slapen doen we allang niet meer. En waar anders vind je een stad zo goed ontsloten, zo midden in de randstad en toch ook groen en landelijk en met een zo ondernemende pioniersgeest als die van ons.   

Het afgelopen jaar waarin we vooral thuis zaten bleek maar weer eens hoe belangrijk een mooie woonomgeving is. Toch zul je een Zoetermeerder nooit horen opscheppen over de stad. “Ach, het kan altijd beter”. Dat laatste klopt natuurlijk en vernieuwen zit ons in het bloed. Niet voor niets is het ons gelukt om in 65 jaar te groeien van een dorp van een paar duizend inwoners naar een stad van 125.000 inwoners.  

Nu begint een nieuwe fase. Van groter groeien naar versterken, want we hebben letterlijk de grenzen van de stad bereikt. Het onderzoek naar de `Staat van Zoetermeer´ (eind 2019) heeft laten zien dat het tijd is voor een andere koers. Onze woonaantrekkelijkheid blijft achter bij onze omgeving, de sociaaleconomische kracht van de stad staat onder druk en de verschillen tussen wijken en buurten nemen toe. Harde woorden, waar menigeen van zal schrikken, maar een Zoetermeerder gaat niet bij de pakken neerzitten. Wij stropen onze mouwen op en willen aan de slag: “Zeg maar wat er moet gebeuren”. De afgelopen tijd hebben we een mooi en vooral intensief traject doorlopen. Samen met de stad hebben we gesproken en nagedacht over de toekomst van Zoetermeer. Er is met talloze partijen in de stad gesproken. Als college van B&W zijn we niet alleen dankbaar voor de input, maar werden we met name geraakt door het enthousiasme en de energie om dingen op- en aan te pakken. Deze visie is een resultante van alle bijdragen uit de stad. Een visie voor de stad en haar inwoners, bedrijven, instellingen etc. Huidig en toekomstig. We durven te dromen en te veranderen.   

De grootste opgave is keuzes maken. Want als je iets nieuws wilt aanpakken, moet je wat anders loslaten. Deze visie is daarom niet het eindpunt, maar een nieuwe stap in het gezamenlijk vormgeven aan de toekomst van Zoetermeer en het benutten van de kansen en uitdagingen die voor ons liggen.   

Dát, hebben we verwoord in onze visie Zoetermeer 2040.   

Jan Iedema   

Wethouder

De visie Zoetermeer 2040 is de toekomstvisie voor de stad. Een visie voor de komende twintig jaar. Het schetst een integraal lange termijn perspectief voor sociale, economische en ruimtelijke ontwikkelingen. Een perspectief waarin een aantal dalende trends, zoals een afnemende woonaantrekkelijkheid en sociaaleconomische kracht zijn gekeerd en een opwaartse beweging voor de stad in gang is gezet. Een visie voor een stad en samenleving die werken aan een sterker fundament en beter in balans komt. De visie is tot stand gekomen op basis van uitgebreid onderzoek en analyses en studies naar Zoetermeer en gemeenten die daarop lijken. Daarnaast zijn er de afgelopen jaren veel gesprekken en bijeenkomsten georganiseerd met inwoners, organisaties, overheden en experts over de ontwikkeling en de gewenste toekomst van Zoetermeer en de Zoetermeerse samenleving. Op basis van deze inzichten is een visie op hoofdlijnen opgesteld, die de cruciale samenhang tussen de verschillende sectoren (sociaal, economisch, ruimtelijk en veiligheid) bewaakt.  

Een visie die de koers voor de komende 20 jaar wijst. En die vervolgens stap voor stap wordt gerealiseerd. In juni 2021 is de ontwerp-visie ter inzage gelegd voor alle inwoners van Zoetermeer en betrokken organisaties. Hierop zijn 20 zienswijzen ingediend. Veel van de zienswijzen zijn een bevestiging en ondersteuning van de visie (of delen daarvan). De zienswijzen hebben geleid tot een kleine aanscherping van de visie en hebben vooral aandachtspunten opgeleverd voor de uitwerking ervan. Een aantal zienswijzen vraagt extra aandacht voor een specifiek onderwerp, zoals bijvoorbeeld klimaatadaptatie, compassie, cultureel erfgoed en geluid. Deze onderwerpen zullen betrokken worden bij de verdere uitwerking van de visie, en onder meer in de programma’s van de Strategische agenda Zoetermeer 2040 aan de orde komen. 

Diverse zienswijzen richten zich op de realisatie van de visie. Zij bevatten cruciale inzichten die noodzakelijk zijn om tot een gedegen uitvoering te komen. De gemeente zal alle indieners van zienswijzen alsmede de inwoners en partners van de stad en andere geïnteresseerden uitnodigen om gezamenlijk uitvoering te geven aan de visie. De inzichten en inzet van expertise van inwoners en partners zijn immers van groot belang voor een succesvolle aanpak.  

De gemeente spreekt haar dank en waardering uit naar de inwoners, organisaties en overheden die hebben bijgedragen aan het tot stand komen van de visie of gedurende de zienswijzeperiode een reactie hebben ingediend. Deze hebben allen bijgedragen aan de definitieve visie. Samen hebben we de toekomst voor Zoetermeer uitgedacht. De komende jaren gaan we deze droom met elkaar realiseren.  

De visie Zoetermeer 2040 is ook de omgevingsvisie voor de gemeente Zoetermeer in het kader van de Omgevingswet. Omdat deze visie verder gaat dan de fysieke leefomgeving noemen we de visie in het vervolg - kort en krachtig - Zoetermeer 2040. De visie is opgebouwd uit vijf hoofdstukken:

LEESWIJZER

Hoofdstuk 1 beschrijft het verhaal van Zoetermeer. Daarbij wordt ingegaan op de ontwikkeling die de stad heeft doorgemaakt en waar de stad nu staat. Dit duiden we aan de hand van de Zoetermeerse mechanismen. Tot slot worden drie sturingsprincipes toegelicht die centraal staan in de aanpak van Zoetermeer op weg naar 2040.

In hoofdstuk 2 wordt Zoetermeer 2040 uitgewerkt aan de hand van zes hoofdlijnen. Zij vormen gezamenlijk het gewenste toekomstbeeld voor het Zoetermeer in 2040. Per hoofdlijn zoomen we in op de belangrijkste opgaven die ons daarbij te doen staan.

In hoofdstuk 3 wordt in beeld gebracht hoe we de eerste stappen zetten voor het realiseren van het toekomstbeeld. We kunnen immers niet in één keer het hele toekomstbeeld realiseren. De keuzen die daarmee samenhangen worden toegelicht.

In hoofdstuk 4 geven we aan met welk instrumentarium we dit aanpakken en welke spelregels daarbij horen. We beschrijven dit aan de hand van de Zoetermeerse aanpak van de beleidscyclus. Omdat Zoetermeer 2040 tegelijkertijd de omgevingsvisie is in het kader van de Omgevingswet wordt - waar relevant - specifiek ingegaan op aspecten vanuit de Omgevingswet.

Hoofdstuk 5 staat in teken van het samen realiseren van het toekomstperspectief en de doelstellingen van 2040: oftewel samen met de inwoners en partners van de stad vormgeven aan de toekomst van Zoetermeer. En natuurlijk hetgeen van de gemeente mag worden verwacht bij de realisatie van Zoetermeer 2040.

1.1 Het verhaal van Zoetermeer

In de jaren zestig is Zoetermeer aangewezen als groeikern. Het was de start van een dynamische periode. Zoetermeer groeide als geplande stad (new town) uit van een hechte dorpsgemeenschap met een paar duizend inwoners tot een samenleving van 125.000 inwoners. Er is een nieuwe stad gecreëerd volgens de beste inzichten uit die tijd: ruim, groen, veilig, bereikbaar en met een breed aanbod aan voorzieningen (onderwijs, cultuur, sport, zorg). Dit maakt Zoetermeer tegenwoordig dé groene, suburbane new town in de Zuidvleugel van de Randstad. Een suburbane stad waarin de voordelen van het stadse leven zijn gecombineerd met de voordelen van buiten wonen. En een stad in dienst van haar regio. 

Zestig jaar later is Zoetermeer een new town die veel te bieden heeft. In vergelijking met klassieke steden is de stad nog niet volgroeid. Dat is ook niet vreemd. Een stad met 56.000 woningen kan met veel inspanningen in een paar decennia - letterlijk - worden gebouwd. Maar een samenleving van 125.000 inwoners en een gevarieerde economie bouw je niet. Die moeten groeien en zich ontwikkelen. Met de jaren worden een stad en haar samenleving rijker, complexer en neemt de kwaliteit toe. Waren voorheen de nieuwe bewoners per definitie nieuwkomers, tegenwoordig bestaat de Zoetermeerse samenleving ook uit 2e, 3e en 4e generatie inwoners. Zij geven smaak en kleur aan de stad. Een gemeenschap vormt zich. Er zijn sociale netwerken en de sociale cohesie wordt krachtiger. Er groeit een stadscultuur. In het ritme van de maatschappij en conjunctuur ontwikkelt zich een meer gedifferentieerde economie. De woningbehoeften veranderen. De stad en haar inwoners groeien mee.  

Zoetermeer is bezig met de stap van een planmatige groei naar een organische doorontwikkeling van de stad. Daarbij gaat niet alles in één keer goed. De stad en samenleving krijgen rafelrandjes: zowel in negatieve als positieve zin. Het is ook een fase waarin de stad zoekt naar een nieuw evenwicht tussen verdere doorgroei, de sociaaleconomische kracht en de diversiteit van haar samenleving. Kortom, het doorgroeien naar een stad in balans.

1.2 De Zoetermeerse mechanismen

Meer balans in de stad is nodig. Het onderzoek naar de ‘Staat van Zoetermeer’ (eind 2019), laat zien dat in Zoetermeer de afgelopen twintig jaar sprake is van een aantal dalende trends, zoals een afnemende woonaantrekkelijkheid en sociaaleconomische kracht. De uitkomsten van het onderzoek zijn confronterend, maar voor velen herkenbaar. De cijfers bevestigen wat in de stad al langere tijd zichtbaar is; sommige wijken beginnen sleets te raken en de tekorten in het sociaal domein worden zichtbaar. Het zet de stad onder druk. Hier zitten vijf samenhangende mechanismen achter. 

1. Concurrerende woonaantrekkelijkheid

2. Sociaaleconomische kracht

3. Samenhang beroepsbevolking & werkgelegenheid

4. Verschillen tussen wijken en buurten

5. Adaptief vermogen

We staan voor de uitdaging deze te keren en daarmee een opwaartse beweging in gang te zetten om meer balans te brengen in de stad en de samenleving. Het gaat om de volgende mechanismen:

MECHANISME 1: CONCURRERENDE WOONAANTREKKELIJKHEID

In vergelijking met de ontwikkelingen in de regio blijft de woonaantrekkelijkheid van Zoetermeer de laatste jaren achter (o.a. voorzieningenniveau, kwaliteit gebouwde omgeving, kenmerken bevolking, bereikbaarheid, overlast, veiligheid, woongenot). Dit geldt ook voor de sociale cohesie en gehechtheid aan de woonplaats. Uit de Staat van Zoetermeer blijkt dat onze stad op beide aspecten laag scoort in vergelijking met de regio en het landelijk gemiddelde. Zoetermeer heeft een positie in de onderste 10% van de ranglijst van alle gemeenten. Waar de regio de afgelopen decennia fors aan woonaantrekkelijkheid heeft gewonnen, heeft Zoetermeer terrein verloren. Voor een deel hangt dit samen met de wat eenvormige woningvoorraad: een rechtstreeks gevolg van de groei van Zoetermeer in de laatste decennia van de vorige eeuw. Op gebied van groen, natuur, ruimte en rust onderscheidt Zoetermeer zich positief in de regio. Dit vormde de basisgedachte voor de opbouw van de new town.

MECHANISME 2: SOCIAALECONOMISCHE KRACHT

We zien een verband tussen de achterblijvende woonaantrekkelijkheid en de migratiebeweging naar en vanuit de stad. Onderzoek wijst uit dat mensen hun woonplaats voornamelijk kiezen op basis van woonaantrekkelijkheid. Zij wegen binnen de regio de mogelijkheden van de verschillende woonplekken af. Op deze wijze verwelkomt Zoetermeer elk jaar circa 5.000 inwoners en verlaten circa 5.000 inwoners de stad. Dit proces van in- en uitgaande migratie en doorstroming binnen de stad is te vergelijken met een roltrap, waar mensen op- en afstappen. 

De migratiecijfers laten zien dat de afgelopen twee decennia vooral jonge gezinnen en éénouderhuishoudens de Zoetermeerse roltrap opstappen. Een groeiend deel daarvan is afkomstig uit kwetsbare wijken in de regio. Het zijn van oudsher vooral jongeren die, vaak vanwege studie, verhuizen uit Zoetermeer (de roltrap afstappen). De laatste twee decennia zien we dat ook steeds meer 40+ gezinnen de roltrap verlaten. Dit komt doordat er voor deze doelgroep onvoldoende passende woningen in de stad zijn. De roltrap komt als het ware treden tekort. Daarnaast is er in directe omgeving van Zoetermeer de laatste jaren veel nieuwbouw bijgekomen. Deze voorziet juist in dat specifieke aanbod. Meer 40+ gezinnen - vaak kapitaalkrachtig en hoogopgeleid - verhuizen daardoor vanuit Zoetermeer naar de omliggende suburbane kernen. 

Dit profiel van eenzijdige in- en uitstroom (op- en afstappen) is kenmerkend voor de Zoetermeerse ‘roltrapfunctie’. De samenstelling van de Zoetermeerse samenleving is daardoor in de afgelopen decennia geleidelijk veranderd. Dit zien we in de ontwikkeling van het opleidingsniveau, participatieniveau, besteedbaar inkomen, armoede en vermogenspositie per huishouden in Zoetermeer. Deze ontwikkelen zich minder positief ten opzichte van de regio en het landelijk gemiddelde. Dit beïnvloedt de sociaaleconomische kracht van Zoetermeer. Het heeft als bijkomend effect dat de druk op de gemeentebegroting toeneemt: groeiende uitgaven voor de sociale voorzieningen en afnemende ruimte voor kwaliteitsimpulsen in de stad. Daarnaast is een minder draagkrachtige bevolking van invloed op het draagvlak van voorzieningen in de stad, zoals detailhandel en cultuur. 

MECHANISME 3: SAMENHANG BEROEPSBEVOLKING EN WERKGELEGENHEID

De veranderingen in de samenleving zien we onder meer terug in de ontwikkeling van het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in Zoetermeer. Dit niveau neemt minder snel toe dan het regionaal en landelijk gemiddelde. Tegelijkertijd stijgt het gevraagde opleidingsniveau bij bedrijven in Zoetermeer. Het opleidingsniveau bepaalt mede het vermogen van de beroepsbevolking om in te spelen op veranderingen. Laag- en middelbaar opgeleiden zijn over het algemeen minder flexibel op de arbeidsmarkt. Zij zijn kwetsbaarder voor nieuwe ontwikkelingen (o.a. robotisering en automatisering). Hiernaast zijn lager opgeleiden meer aangewezen op de lokale werkgelegenheid. Hoger opgeleiden zijn eerder bereid grotere woon-werk afstanden te accepteren. Als gevolg van deze ontwikkelingen groeit een disbalans tussen de beroepsbevolking en de werkgelegenheid in Zoetermeer.

MECHANISME 4: VERSCHILLEN TUSSEN WIJKEN EN BUURTEN

Zoetermeer is een aangename stad om te wonen, werken en verblijven. Binnen de stad zijn er verschillen tussen buurten en wijken. Algemeen gesteld: hoe ouder de wijk (met uitzondering van de oude dorpslinten) hoe meer er sprake is van een concentratie van problematiek en minder sociaaleconomische kracht. Uit de Staat van Zoetermeer blijkt dat door de doorgaande migratiebewegingen en groeiende disbalans tussen beroepsbevolking en werkgelegenheid de verschillen tussen de wijken en buurten toenemen. Uit analyses van de impact van corona blijkt dat de verschillen tussen buurten en wijken in potentie ook versneld gaan toenemen. Tegelijkertijd is de trend dat de overheid steeds meer een beroep doet op eigen initiatief, zelfredzaamheid en inclusiviteit van de samenleving. Deze vraag is het grootst in de wijken die het meest kwetsbaar zijn. Terwijl deze gebieden juist laag scoren op vermogen tot zelfredzaamheid.

MECHANISME 5: ADAPTIEF VERMOGEN

Zoetermeer heeft -zoals elke stad- doorlopend te maken met nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen: energietransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie, robotisering, demografische ontwikkelingen, nieuwe maatschappelijke wensen, etc. Deze veranderingen zetten inwoners, organisaties, ondernemers en overheden aan om nieuwe initiatieven te ondernemen. De veranderingen leiden tot impulsen voor de stad en de samenleving. Op deze wijze ontwikkelt de stad zich stap voor stap, jaar in jaar uit. Om tot vernieuwing te komen zal de gemeente keer op keer haar handelingsrepertoire moeten aanpassen. Ze zal flexibel en adaptief moeten zijn om adequaat op die veranderingen te kunnen inspelen. Het adaptief vermogen van de gemeente bepaalt de mate waarin nieuwe ontwikkelingen - en ook huidige kwetsbaarheden – kunnen worden omgezet naar nieuwe perspectieven voor Zoetermeer.

1.3 Een nieuwe fase in de geschiedenis van Zoetermeer

Zoetermeer is als new town nog niet in balans. De werking van de Zoetermeerse mechanismen laat dit zien. Niet vreemd voor een stad, die in een aantal decennia zo sterk is gegroeid. De stad zal zich de komende decennia verder ontwikkelen. 

Omdat we de werking van de Zoetermeerse mechanismen nu beter begrijpen en doorgronden, kunnen we met meer precisie invulling geven aan de doorontwikkeling van de stad. De stad moet beter in balans komen. We moeten aan de slag om de neergaande lijn af te afremmen en in een opwaartse beweging om te buigen. In het Basisdocument staan diverse trends en ontwikkelingen geïdentificeerd die ons daarin kunnen helpen. Deze gaan we omarmen. Het zijn motoren van verandering om tot de opwaartse lijn te komen. Het gaat bijvoorbeeld om:

• De transformatie van de economie: meer circulair, automatisering, robotisering, online en maatwerk. Deze veranderingen doen een toenemend beroep op een flexibele arbeidsmarkt en een leven lang ontwikkelen; 

• De grote vraag naar woningen: er is een continue behoefte naar meer en ook andersoortige woningen, zoals sociale koop, woonwerkcombinaties, zelfbouw, kluswoningen, tiny houses, knarrenhofjes en woonzorgconcepten; 

• De herwaardering van de groene omgeving, landschap en natuur: kwaliteiten waarmee Zoetermeer zich positief onderscheidt in de omliggende regio; 

• De groeiende aandacht voor preventieve strategieën voor sociale dienstverlening (schulden, jeugd, werk en inkomen, eenzaamheid, etc.) en gezondheidszorg (in samenhang met onder andere leefomgeving, inclusie, onderwijs, schulden en andere sociaalmaatschappelijke factoren); 

• De uitvoering van de afspraken over duurzaamheid, klimaatadaptatie en energietransitie; 

• De verdergaande digitalisering, technologisering en de mogelijkheden van het gebruik van data. 

1.4 Principes Zoetermeer 2040

Een stad opbouwen is een andere opgave dan de opgave om een stad en samenleving beter in balans te brengen. Het vraagt een andere werkwijze, een andere sturing en een andere visie. Immers als we blijven doen wat we deden, krijgen we wat we kregen. Er is een ander handelingsrepertoire nodig om tot een opwaartse beweging te komen. Een repertoire om de volgende stap te zetten van een planmatige groei naar een organische doorontwikkeling van de stad. In essentie gaat het om de volgende drie principes, op basis waarvan in alle plannen en ontwikkelingen keuzes voor Zoetermeer 2040 worden gemaakt:

1. STUREN OP SAMENHANG

Zoetermeer is in de jaren zestig opgezet langs de lijnen van het ideaal van een nieuwe stad: een stad in het groen. De functies wonen, groen, verkeer, werken en voorzieningen zijn zorgvuldig van elkaar gescheiden. Zo kon Zoetermeer stap voor stap, bouwblok voor bouwblok worden gerealiseerd. Een krachtige strategie voor de beginperiode. Maar uiteindelijk is een stad meer dan een verzameling van losse onderdelen. Dat blijkt uit de mechanismen. Het is een geraffineerd samenspel tussen fysiek, sociaal, veiligheid en economie, tussen bestaande stad en nieuwe ontwikkelingen. Deze onderdelen hangen met elkaar samen en beïnvloeden elkaar. Zo kan wonen niet los worden gezien van de sociale cohesie en veiligheid in de wijken. Nieuwbouw in het ene gebied leidt tot veranderingen in het andere gebied. De woonaantrekkelijkheid en voorzieningen in een wijk staan in samenhang tot de mensen die er wonen of komen wonen. Bij Zoetermeer 2040 gaat het erom oog te hebben voor deze samenhang. We zien daarbij de wederkerige effecten tussen fysiek, sociaal, veiligheid en economie en handelen daarnaar. 

2. STUREN OP DIVERSITEIT EN KWALITEIT

Na de eerste periode van Zoetermeer, waarin het accent lag op groeien in volume - in aantallen inwoners, voorzieningen en woningen - gaat het de komende decennia om groei in kwaliteit en diversiteit. De komende periode staat de versterking van de sociaaleconomische kracht van de stad centraal, zodat de samenleving beter in balans komt. Hierdoor krijgen we een aantrekkelijker vestigingsklimaat, dat ook impulsen genereert voor de economie en het voorzieningenniveau. Dus niet zoals in de beginjaren waarin het realiseren van kwantiteit voorop stond en veel van hetzelfde is gerealiseerd. Maar door te sturen op het toevoegen van diversiteit en kwaliteit aan Zoetermeer. Dit betekent dat de gemeente kwaliteit bij nieuwe initiatieven en ontwikkelingen centraal stelt. Zij definieert deze kwaliteit helder en zet instrumenten in om deze kwaliteit te faciliteren en voor elkaar te krijgen. Alleen met een grotere mate van diversiteit van inwoners, economie, voorzieningen, onderwijs, woningen, cultuur etc. komen de gemeenschap en de stad beter in balans. Elke toevoeging in kwantiteit moet de kwaliteit en diversiteit van de stad versterken: sociaal, fysiek of economisch.

3. STUREN OP HET BUNDELEN VAN KRACHTEN 

Vanaf het verkrijgen van de groeikernstatus in de jaren zestig van de vorige eeuw is Zoetermeer grotendeels vanuit de overheid gepland. Vrijwel elk decennium is er een nieuwe wijk aan de stad toegevoegd. Maar een stad komt tot wasdom en leven door de inwoners, ondernemers en organisaties. Zij ondernemen activiteiten en nemen initiatieven. Zij zorgen voor de levendigheid en leefbaarheid in de stad. Zij zijn de dynamo’s van het stadse leven. De stap van een planmatige groei van de stad naar een organische doorontwikkeling vraagt meer dan voorheen om dit samen met inwoners, ondernemers, organisaties en gebruikers van de stad te doen. Steeds meer partijen in de stad nemen zelf initiatief en (willen) investeren in de stad. Bij Zoetermeer 2040 gaat het erom deze energie en krachten in de stad te bundelen om een opwaartse beweging van de stad in gang te zetten. Natuurlijk zorgt de gemeente voor spelregels en de kaders. Want ruimte bieden betekent niet automatisch dat we de kwaliteit en diversiteit krijgen die leiden tot een opwaartse lijn van de Zoetermeerse mechanismen. Gezamenlijk met de inwoners, ondernemers en organisaties zetten we de stap van een planmatige stad naar een levendige en (veer)krachtige stad. 

Tegelijkertijd is Zoetermeer geen eiland. De stad maakt onderdeel uit van een grotere regio. Inwoners en bedrijven maken gebruik van de omliggende regio voor onder meer wonen, werken, winkelen, ontspannen, cultuur en sport. Bewoners uit de regio komen naar Zoetermeer om te werken, onderwijs te volgen, te recreëren, etc. De gemeentelijke grenzen zijn in het dagelijkse leven relatieve grenzen. We plaatsen onze opgaven en uitdagingen voor bijvoorbeeld wonen, zorg, economie, cultuur, bereikbaarheid en onderwijs dan ook in het perspectief van de regio. 

Daarnaast bundelen we onze krachten met andere new towns. Uit onderzoek blijkt dat zij vergelijkbare opgaven kennen als Zoetermeer. De steden zijn nog niet in balans en ondernemen eveneens acties om tot een opwaartse ontwikkeling te komen. Door ons te verenigen kunnen we gezamenlijk richting Rijk en regio aandacht vragen voor de specifieke vraagstukken van new towns en tot gezamenlijke acties komen om de mechanismen positief te beïnvloeden. 

De richting voor Zoetermeer is duidelijk. We moeten de neergaande lijn van de mechanismen afremmen en in een opwaartse beweging ombuigen. Dit vraagt om een nieuwe koers waarin de sociale, fysieke, en economische uitdagingen en kansen in samenhang bekeken moeten worden. De koers voor Zoetermeer werken we uit aan de hand van zes hoofdlijnen. Zij vormen samen het gewenste toekomstbeeld voor Zoetermeer in 2040. In samenhang schetsen zij het beeld van de wijze waarop de Zoetermeerse mechanismen in een opgaande lijn zijn gekeerd. Elke hoofdlijn is hiervoor even belangrijk. Zoals de mechanismen elkaar beïnvloeden, zo werken ook de hoofdlijnen op elkaar in.    

Het zijn de volgende hoofdlijnen:

1. Zoetermeer is mijn thuis 

2. Duurzame stad in en tussen de parken 

3. Palet van wijken en buurten 

4. Doorlopende ontplooiingskansen voor iedereen 

5. Stad van toegepaste innovatie 

6. Zoetermeer regiostad

2.1 Hoofdlijn 1: Zoetermeer is mijn thuis

In 2040 is Zoetermeer een stad in balans. Een stad waarin iedereen zich welkom en thuis voelt. De stad heeft een breed palet aan inwoners met verschillende leefstijlen. Zij vormen een levendige en inclusieve samenleving. Meer dan voorheen hebben doelgroepen zoals kritische vernieuwers en zelfbewuste aanpakkers, kenniswerkers en creatievelingen hun plek gevonden in Zoetermeer. De betrokkenheid van de inwoners bij de stad, de eigen leefomgeving en de gemeenschap is groot. Meedoen en meedenken staan daarbij voorop. De mix van doelgroepen en leefstijlen zorgt voor een gebalanceerde stad en vormt de kracht van de gemeenschap. In 2040 is de instroom van doelgroepen meer divers en kunnen meer Zoetermeerders binnen de stad een wooncarrière maken. De binding aan de stad is groter. En in 2040 zijn grote stappen gezet om een tolerante samenleving te realiseren, discriminatie, op welke grond dan ook, terug te dringen, en een einde te maken aan letterlijke en figuurlijke uitsluiting van gehandicapten. Het credo is: Zoetermeer is mijn thuis en brengt het positieve dat in ons huist naar boven, inwoners laten zich leiden door respect, begrip, waardering, liefde, mededogen, zorg voor de ander, compassie. Behandel de ander zoals je zelf behandeld wilt worden.

Dit staat ons te doen:

1. WE VERBREDEN EN VERSTERKEN DE SOCIALE BASIS

In 2040 heeft Zoetermeer een gemêleerde gemeenschap. Er is een prettige sociale omgeving en levendigheid. Er is sprake van een aangenaam niveau van welzijn in Zoetermeer. De balans in de samenleving zorgt voor een evenwicht tussen (financiële) draagkracht en draaglast van de stad. Om een gevarieerde gemeenschap een thuis te geven zijn door diverse partijen, inwoners en gemeente investeringen gedaan in een scala aan voorzieningen (cultuur, sport, onderwijs, zorg, etc.), evenementen, activiteiten en de fysieke leefomgeving. Voor de vorming van deze sociale basis is samenwerking tussen verenigingen, onderwijs, bedrijfsleven en gemeente cruciaal. Het gaat bijvoorbeeld om investeringen in een leven lang leren, preventieve strategieën voor zorg, gezondheid en voorzieningen. Door het verbreden en versterken van de sociale basis is de sociale cohesie binnen de stad krachtiger geworden.

2. WE VERGROTEN SOCIAAL EN FYSIEK EIGENAARSCHAP 

Een plek wordt jouw plek als je er ook verantwoordelijkheid voor voelt. Als je kunt meedoen en zeggenschap hebt over wat er in je wijk gebeurt. Als je samen met je buren of andere inwoners denkt dat het beter, mooier of interessanter kan en hierop vervolgens actie en initiatief kunt nemen. Als je eigenaarschap kan en mag tonen en dit gewaardeerd wordt. Vanuit de gemeente stimuleren en ondersteunen we initiatieven, die de stad interessanter maken. Dit kunnen initiatieven zijn voor bijvoorbeeld zorg, sport, economie, veiligheid, duurzaamheid, cultuur, wijken en wonen. Ook initiatieven om het openbaar gebied in de buurt groener, beter bruikbaar of mooier te maken, zorgen voor het verschil. We noemen dit het sociaal eigenaarschap. 

Hiernaast zetten we in op fysiek eigenaarschap. Door substantiële toevoeging van koopwoningen in alle segmenten én de gefaseerde verkoop van een deel van de (sociale) huurvoorraad groeit het eigenaarschap in de stad. Koopwoningen zijn voor een breder deel van de samenleving bereikbaar. Hierdoor zijn meer inwoners de trotse eigenaar van een woning. Sociaal, fysiek en mentaal eigenaarschap zijn in 2040 hét middel, waardoor inwoners, van jong tot oud zich aan Zoetermeer binden. 

3. WE ZORGEN VOOR EEN EVENWICHTIGE IN- EN UITSTROOM VAN DOELGROEPEN

In 2040 is Zoetermeer een stad die sociaaleconomisch en sociaal-cultureel in balans is. De in- en uitstroom is min of meer gelijkmatig verdeeld over de Zoetermeerse roltrap. Er zijn nieuwe en andere woonvormen toegevoegd. Denk aan sociale koop, woonwerkcombinaties, zelfbouw, kluswoningen, tiny houses, knarrenhofjes en woonzorgconcepten. Woonvormen die we nu nog niet kennen, maar de komende decennia ontwikkeld zullen worden. Zoetermeer wil (weer) een koploperspositie innemen als het gaat om nieuwe en vernieuwende woonvormen. Hiermee vergroten we onze (woon)aantrekkelijkheid. 

Door te kiezen voor een gevarieerd woonpalet is de roltrap ‘breder’ en ‘langer’ gemaakt. Hiermee heeft Zoetermeer een alternatieve formule gevonden voor de invulling van de grote woningvraag. Een formule die niet uitsluitend is gericht op kwantiteit. Maar een formule die erop is gericht om de stad sociaaleconomisch in balans te krijgen. Dat betekent dat nieuwe woningen een bijdrage leveren aan de ambities van Zoetermeer 2040. Niet meer van hetzelfde, maar woningbouw die ten dienste staat van de gemêleerde samenleving, de sociaaleconomische kracht en de woonaantrekkelijkheid van de stad. Dit resulteert in een goede spreiding van verschillende type woningbouw in alle wijken en een groei van het absolute aantal woningen in alle segmenten (van sociaal tot vrije sector). Daardoor is voor iedere Zoetermeerder een woning binnen bereik.

Naast woningen gaat het om de samenhang met een breed aanbod aan voorzieningen (onderwijs, ruimte, groen, cultuur, sport etc.) Dit maakt een stad aantrekkelijk en uitnodigend voor huidige en toekomstige inwoners. Met een grotere diversiteit aan woningen en bijbehorende voorzieningen weet Zoetermeer nieuwe bewoners aan te trekken en huidige bewoners beter vast te houden, waaronder jongeren. Nieuwe bewoners die de weg naar de stad voorheen slechts beperkt konden vinden. En meer Zoetermeerders die binnen de stad een wooncarrière kunnen maken. Zij zijn niet langer genoodzaakt de stad te verlaten voor een passende woning of woonomgeving. Het verlengen en verbreden van de roltrap is een sleutelfactor om de mechanismen van Zoetermeer een opwaartse beweging te laten maken.

2.2 Hoofdlijn 2: Duurzame stad in en tussen de parken

In 2040 onderscheidt Zoetermeer zich in de regio als groene suburbane stad. De stad is dooraderd met een netwerk van groenzones, parken en water. Zij vormen een aansluitend geheel met de groengebieden die de stad omringen. Dit groene karakter vormt in 2040 dé identiteit van Zoetermeer. In Zoetermeer woon, werk en verblijf je letterlijk in en tussen de parken. De groene omgeving vormt het podium voor het leven in Zoetermeer. De omgeving nodigt uit voor bewegen, recreëren, ontmoeten en initiatieven uit de samenleving. Hier vinden we cultuur, sport, evenementen en stadslandbouw. De oorspronkelijke groene kracht van Zoetermeer is in 2040 verrijkt, versterkt en verlevendigd.

Dit staat ons te doen:

1. WE VERRIJKEN HET WONEN IN EEN SUBURBANE STEDELIJKHEID 

De natuurlijke omgeving, rust en ruimte zijn de oorspronkelijke suburbane kwaliteiten van Zoetermeer. In Zoetermeer woon je in de natuur. Naar 2040 toe gaat het om het versterken van deze kwaliteiten. In de bestaande woonwijken gaan we inzetten op het vergroenen van openbare ruimte. We zorgen voor een aaneengesloten dooradering van het groenblauwe netwerk in de stad. Het groen vormt de natuurlijke omgeving voor zowel bestaande gebieden als nieuwbouw. We koesteren de groene historische polderlinten. Deze zijn van onschatbare waarde voor de stad. Zij zijn een letterlijke verwijzing naar het verleden. Tegelijkertijd zijn het ook doorgaande verbindingen voor de natuur en het water met de omliggende omgeving.

In 2040 is het Entreegebied een toonaangevende voorbeeld van de combinatie van wonen en werken in hogere dichtheden in een groene omgeving. Het centrum van Zoetermeer staat in 2040 bekend als het groene stadscentrum. Hier vinden we een combinatie van winkels, terrassen, horeca, wonen en werken in een parkachtige omgeving. Groene daken en gevels zijn in 2040 niet meer weg te denken uit het beeld van Zoetermeer. Het groen is ook de drager van de nieuwe gebieden, zoals het Kwadrant en de campus Dutch Innovation Park. 

De ‘stad in en tussen de parken’ is anders dan de groene suburbane gebieden in omliggende gemeenten. Zoetermeer combineert de charme van een suburbane stad met stedelijke voorzieningen zoals een theater, cultuur en leisure, horeca en uitgaansleven. Deze combinatie is onderscheidend ten opzichte van de omliggende suburbane gemeenten. Tegelijkertijd ligt Zoetermeer centraal tussen de hoog dynamische stedelijke gebieden van Rotterdam, Den Haag, Delft en Leiden. Hier vinden we de hoogstedelijke voorzieningen, waar de inwoners van Zoetermeer door de goede bereikbaarheid gebruik van maken. Zoetermeer biedt daarmee het beste van het stedelijk leven en het buitenleven: een eigen versie van suburbane stedelijkheid. 

2. WE VERSTERKEN HET (BE)LEVEN IN DE GROENE SETTING

In 2040 leven de Zoetermeerders in en met het groen. Er zijn diverse evenementen en uitspanningen in de parken. Inwoners ontplooien allerlei initiatieven in het groen zoals bootcamps, workshops, evenementen, voedselbossen en gemeenschappelijke tuinen. Het is de gezamenlijke levendige buitenomgeving van en voor alle inwoners. In 2040 nodigt het groen uit om te bewegen, te sporten en te ontmoeten en draagt daarmee bij aan de gezondheid van onze inwoners. Het zorgt voor een prettiger leven en tegelijkertijd verlaagt het de druk op de gezondheidszorg. Zoetermeer werkt via het groen aan een gezonde stad. We benutten de transformatie van de binnenstad om de bestaande stad verder te vergroenen. Ook aan de randen van Zoetermeer zijn interessante (nieuwe) plekken ontstaan waar wonen, groen en natuur sterk met elkaar zijn verweven. 

3. WE VERBINDEN HET GROEN IN EN RONDOM DE STAD MET ELKAAR

In 2040 hebben we vloeiende aansluitingen tussen het netwerk van groen en water in de stad met de landschappen om Zoetermeer. Er is een aansluitend geheel met de grote parken, de Meerpolder en groene regiolandschappen als de Balij, het Bentwoud, De Nieuwe Driemanspolder, het Land van Wijk en Wouden en het gebied rondom de Rotte. Deze waardevolle regionale groengebieden hebben we als het ware de stad ‘binnengehaald’. Vanuit de stad tussen de parken wandel, ren, skate, vaar en fiets je direct de omliggende natuur in. Het geeft Zoetermeerders en bezoekers van de stad het gevoel dat ze letterlijk in de groene landschappen wonen, werken en recreëren. Zoetermeer vormt het hart van een groene suburbane regio en het scharnierpunt tussen regionale landschappen rondom de stad. 

4. WE MAKEN VAN ZOETERMEER NOG MEER EEN NATUURINCLUSIEVE EN DUURZAME STAD

Zoetermeer staat in 2040 voor natuurinclusiviteit en duurzaamheid. Als natuurinclusieve stad is het een ecologisch brongebied voor de omliggende regio. Hier gaan natuur en stedelijkheid samen, want een groei van de biodiversiteit betekent ook een gezonde stad voor mens en dier. Zoetermeer is vanuit milieuperspectief een schone en prettige stad om te leven. Waar mogelijk is er sprake van schone en stille mobiliteit. De impact op het milieu door verkeer en vervuilende activiteiten is ver teruggedrongen. Zoetermeer is bovendien een duurzame stad. De energietransitie heeft gezorgd voor verduurzaming van woningen en bedrijven. Samen met de klimaatadaptatie heeft deze een impuls gegeven aan de woonaantrekkelijkheid van de stad. Duurzaamheid is een integraal onderdeel van de stad met bijpassende en vernieuwende architectuur en stedenbouw. Het heeft tot verrassende initiatieven van inwoners, groepen en coöperaties geleid. Het heeft de stad verrijkt. Duurzaamheid, natuurinclusiviteit, klimaatadaptatie, energietransitie zijn motoren geweest voor een verdere vergroening van de stad.

2.3 Hoofdlijn 3: Palet van wijken en buurten

Elke wijk geeft in 2040 invulling aan zijn eigenheid. Elke plek schrijft - stap voor stap - zijn eigen historie en verhaal. Hiervan zijn de inwoners, ondernemers en organisaties de auteur. Samen geven zij kleur aan de straat, de buurt en de wijk. De stad is een aantrekkelijk palet van wijken en buurten. Of beter uitgedrukt: een aantrekkelijk palet van gemeenschappen, zonder dat er ongewenste sociaaleconomische verschillen ontstaan. De wijken en buurten hebben zich op organische wijze doorontwikkeld. Het zijn de historie, de mix van inwoners, de diversiteit aan initiatieven en voorzieningen, die de wijken van elkaar doen verschillen. De Zoetermeerse buurten en wijken zijn in 2040 - ieder op hun eigen manier - een aangename plek om te wonen, te werken en te leven.

Dit staat ons te doen:

1. WE LATEN DE WIJKEN EN BUURTEN HUN EIGEN VERHAAL SCHRIJVEN

Lopend door de wijk zie je in 2040 hoe de omgeving zich heeft aangepast aan nieuwe maatschappelijke behoeften. Per wijk en buurt is dit een eigen verhaal geworden. Het centrumgebied is in 2040 meegegroeid met de groei van de stad en haar inwoners. Er zijn diverse gebruiks- en ontmoetingsfuncties (bij)gekomen in de wijken en het centrum. Op sommige plekken is het historische erfgoed - met trots - beter zichtbaar gemaakt. Het zijn de parels van elke wijk. 

Voorzieningen, zoals scholen, detailhandel, sportverenigingen en cultuur zijn de dynamo’s van het samenleven en ontmoeten in de wijk. De economische potenties van een wijk zijn door de bewoners en ondernemers beter benut. Er is in de wijken een sterkere -kleinschalige- wijkeconomie op gang gekomen. De openbare ruimte ziet er aantrekkelijk uit en nodigt uit om in te verblijven en te ontmoeten. De sociale en fysieke leefomgeving versterken elkaar over en weer. Hierin zijn diverse initiatieven van bewoners tot ontplooiing gekomen. Er is saamhorigheid en aandacht voor elkaar. Buren helpen elkaar. De gemeente staat samen met organisaties dichtbij de inwoners. Ze ondersteunen bij initiatieven, zonder de regie te nemen. Ze staan paraat om eventuele knelpunten adequaat op te lossen. Er wordt maatwerk per vraagstuk en per buurt geleverd. Rond thema’s op het gebied van veiligheid, duurzaamheid, cultuur, jeugd, onderwijs, werk, zorg en wonen hebben partijen elkaar gevonden. Op deze wijze blijven de wijken en buurten zich continu verbeteren. De wijken en buurten zijn door deze ontwikkelingen meer tot leven gekomen. Elk op een eigen wijze. Er is een nieuwe verhouding tussen gemeente, organisaties en bewoners. De gemeente heeft haar repertoire hierop aangepast.

2. WE GAAN PREVENTIEF WERKEN AAN DE SOCIALE BALANS

Met behulp van data volgt de gemeente samen met de organisaties in 2040 de ‘staat van de buurt’ op de voet. Gezamenlijk met frontlinewerkers (o.a. sociaal-maatschappelijk werkers, buurtwerkers, wijkagenten, scholen etc.) hebben we een systeem ingericht, dat het mogelijk maakt om bij de potentiële ontwikkeling van vraagstukken (sociaal, veiligheid, jeugd, eenzaamheid, zorg, schulden) - op individueel niveau of collectief niveau - vroegtijdig te kunnen handelen. De strategie is: voorkomen is beter dan herstellen. In de wijken, die zich in een kwetsbare richting ontwikkelen, hebben we een preventieve strategie voor veiligheid, zorg en andere sociale diensten. In 2040 zijn de leefbaarheid en de veiligheid in de wijken goed en zijn er geen ongewenste sociaaleconomische verschillen tussen wijken en buurten. 

3. WE GAAN (LATEN) BOUWEN EN VERBOUWEN IN DE WIJKEN

Aansluitend op de levensbehoeften van de wijk- en buurtbewoners voeren we ruimtelijk-fysieke ingrepen uit. Denk aan transformaties van gebouwen en woningen, gerichte (sloop-) nieuwbouw, het mengen van wonen en werken en aanpassingen in de buitenruimte. Waar nodig neemt de gemeente initiatief met bijvoorbeeld ontwikkelaars en wooncorporaties. Ook geven we hierbij meer ruimte aan (groepen) inwoners zelf. Planologische kaders zijn verruimd, zodat er ruimte is om bestaande woningen te verbouwen. We betrekken inwoners vanaf het begin bij veranderingen. Niet op het niveau van een geïsoleerde kavel, maar op het niveau van de straat en de buurt. Samen bespreken we hoe de straat en buurt mooier, beteren aantrekkelijker kan worden. We zorgen voor een goede afronding aan het einde van projecten en veranderingen met een heldere terugkoppeling: wat kan wel, wat kan niet en waarom? Door te bouwen en verbouwen in de wijken wordt het mogelijk om in de eigen omgeving door te stromen naar een andere woning. Inwoners kunnen zich wortelen in de wijk. Dit is hun sociale basis. Nieuwe bewoners en doelgroepen worden aangetrokken. De woonroltrap wordt ook op het schaalniveau van de wijken en buurten langer en breder. Deze interventies hebben een positieve uitwerking op de diversiteit van leefstijlen in de wijk, de sociaaleconomische positie en de gehechtheid aan de wijk. Hierdoor ontstaat een betere sociale balans in elke wijk en buurt. 

2.4 Hoofdlijn 4: Doorlopende ontplooiingskansen voor inwoners van Zoetermeer

In 2040 heeft iedere Zoetermeerder – ongeacht zijn of haar achtergrond en afkomst – kansen om zich te blijven ontwikkelen en stappen te zetten op de sociaaleconomische ladder. Voor de inwoners van Zoetermeer is blijvend ontwikkelen en aanpassen aan veranderingen op de arbeidsmarkt, net zo vanzelfsprekend als het leggen van een goede basis tijdens de jeugd. Zoetermeerders zijn in staat om mee te bewegen met de dynamiek, die de maatschappij in 2040 kenmerkt. 

Dit staat ons te doen: 

1. WE FACILITEREN EEN LEVEN LANG ONTWIKKELEN VOOR IEDERE INWONER

In 2040 is het voor Zoetermeerders een vanzelfsprekendheid om te blijven ontwikkelen. De maatschappij verandert continu. Het aanbod van werk blijft veranderen door technologische innovaties, robotisering, digitalisering en nieuwe behoeften. Het doorlopend blijven leren en jezelf blijvend ontwikkelen helpt iedere Zoetermeerder zijn of haar positie op de arbeidsmarkt te versterken of om zichzelf een positie op de arbeidsmarkt te verwerven. Dit geldt voor alle levensfasen, van jong tot oud. Het onderwijs, bedrijfsleven en de gemeente vormen sterke netwerken in de stad. Die bieden Zoetermeerders een omgeving om zich blijvend te ontplooien. Deze netwerken zijn gericht op waar de markt en maatschappij behoefte aan hebben. Dit zorgt voor een doorlopend goede match tussen de beroepsbevolking en werkgelegenheid. In 2040 is voor de Zoetermeerse beroepsbevolking de participatiegraad en de kans op werk gelijk aan de omliggende regio.  

2. WE LEGGEN DE BASIS VOOR EEN LEVEN LANG ONTWIKKELEN BIJ DE JEUGD

In Zoetermeer vinden we het belangrijk dat kinderen een veilige plek en goede voorzieningen hebben om zich te ontwikkelen en te leren. Aan die ontwikkeling dragen we bij met de mix van onderwijs (doorgaande leerlijnen tot aan middelbaar en hoger beroepsonderwijs en vervolgopleidingen), voor- en vroegschoolse educatie, buitenschoolse opvang, mogelijkheden voor sport en cultuur alsmede talentprogramma’s. Dit zorgt ervoor dat Zoetermeerders van kinds af aan de mogelijkheid krijgen om hun talenten zo goed mogelijk te ontwikkelen. Alle kinderen - ongeacht het talent dat ze hebben, hun thuissituatie of anderszins - krijgen de kans om het beste uit zichzelf te halen. Daarbij verschilt het per kind wat er nodig is om ervoor te zorgen dat hij of zij mee kan doen. De kinderen inspireren elkaar spelenderwijs. We zorgen voor een breed onderwijspakket en goede scholen. We zoeken samen met het onderwijs en zorgpartijen doorlopend naar nieuwe en betere manieren om kinderen aan boord te blijven houden. Zo wordt met de nieuwe generatie een stap gezet in het versterken van de sociaaleconomische kracht van de stad en een positieverbetering van de Zoetermeerse samenleving. 

2.5 Hoofdlijn 5: Stad van toegepaste innovatie

In 2040 heeft Zoetermeer het profiel als stad van de toegepaste innovaties. Een profiel dat is geworteld in de oorsprong van de stad. Een stad en samenleving, die niet geremd worden door oude inzichten en behoudende tradities. We onderzoeken continu voor opgaven van de stad of het op basis van voortschrijdende inzichten en nieuwe mogelijkheden beter kan. Centraal gelegen tussen de universiteitssteden Rotterdam, Delft, Den Haag en Leiden, die krachtig zijn in theorie en wetenschappelijke ontwikkelingen, is Zoetermeer de plek waar de kennis en de vernieuwing de weg naar de praktijk vindt. 

Dit staat ons te doen: 

1. WE GROEIEN DOOR ALS DE STAD VAN DE TOEGEPASTE INNOVATIE

In 2040 testen kennisinstellingen, bedrijven en overheden in Zoetermeer hun innovaties op sociale en stedelijke opgaven. Bijvoorbeeld op het gebied van energietransitie, innovaties in de gezondheidszorg (integraal werken in de zorg), sociale dienstverlening, circulaire economie of innovatieve bouwconcepten. Zoetermeer biedt daartoe in 2040 zowel qua type opleidingen, faciliteiten voor data-onderzoek en analyses, competenties, regelgeving als locaties uitstekende condities. Het praktijkgerichte onderzoek in Zoetermeer heeft een regionale en (inter)nationale waarde. De campus ‘Dutch Innovation Park’ is de zichtbare aanjager van Zoetermeer als stad van de toegepaste innovaties. Ondernemen, studeren en wonen zijn in dit campusgebied samengebracht. Naast de campus zijn er meerdere plekken in de stad, waar onderwijs, onderzoek, bedrijfsleven, zorginstellingen en overheid de innovaties in praktijk beproeven. Zoetermeer is een laboratorium voor sociale en fysieke vernieuwing. 

2. WE ZETTEN IN OP EEN SLIMME STAD

Zoetermeer is in 2040 een ‘slimme stad’. Nieuwe technologieën en werkmethodieken en het gebruik van data hebben een grote impact op de wijze waarop we met elkaar samenleven. Het helpt de overheden om het maatschappelijk belang beter te dienen. Het heeft er voor gezorgd dat preventieve strategieën in het sociaal domein en op het gebied van veiligheid en welzijn op een hoger niveau zijn gekomen. Onze aanpak kenmerkt zich door het slim benutten van digitale mogelijkheden. We richten ons daarbij zowel op de voordelen voor elke inwoner als de hele Zoetermeerse samenleving. Denk aan technologische ontwikkelingen en data-analyses die kunnen bijdragen aan het bevorderen van onder meer de leefbaarheid, vitaliteit, mobiliteit, afvalketen, voorkomen van sociaaleconomische vraagstukken en gezondheid. 

3. WE DOEN HET SAMEN MET ONZE (KENNIS)PARTNERS

Om in 2040 een stad van toegepaste innovatie te zijn is een hechte regionale samenwerking tussen overheden, onderwijs, bedrijfsleven en diverse organisaties (Triple Helix) een voorwaarde. Deze samenwerking is de motor voor een aantrekkelijk economisch en innovatief vestigingsklimaat. We creëren een breed spectrum van verschillende soorten praktijkonderwijs (mbo en hbo) en praktijkgericht onderzoek (practoraten en lectoraten) in de stad. Dit alles heeft een zichzelf versterkend effect op zowel onderwijs als bedrijfsleven. Het motiveert nieuwe partijen om zich in Zoetermeer te vestigen en bestaande partijen om verder door te groeien.

2.6 Hoofdlijn 6: Zoetermeer regiostad

In 2040 profiteert Zoetermeer van de regio en de regio profiteert van Zoetermeer. Dit raakt een keur aan onderwerpen zoals wonen, arbeidsmarkt, economie, cultuur, natuur en bereikbaarheid. Het leven van mensen speelt zich niet af binnen gemeentegrenzen. We maken van een groot gebied gebruik om te wonen, te werken en te leven. Een stad hoeft niet alles te bieden, zolang het maar goed verbonden is met de omliggende steden. Soms blinken we zelf uit met bepaalde kwaliteiten (bijvoorbeeld evenementen, groengebieden, suburbane stedelijkheid), waar de omliggende steden ook van mogen genieten. En dan weer laten we andere steden excelleren, waar we dankbaar gebruik van maken. Op andere momenten bundelen we onze krachten in de regio. Zo hebben de steden elkaar over en weer iets te bieden en profiteren we van elkaars nabijheid. In 2040 is Zoetermeer alzijdig met de regio verbonden. Door deze wederkerigheid en betere verbindingen heeft Zoetermeer een aantrekkelijke positie in de regio. De gemeente Zoetermeer is voor de regio een daadkrachtige, zelfbewuste en vernieuwende partner. 

Dit staat ons te doen: 

1. WE ZIJN REGIONAAL EEN ACTIEVE PARTNER IN DE SAMENWERKING

De gemeentegrens is niets meer dan een administratieve grens. Het dagelijks leven van mensen trekt zich weinig van deze grenzen aan. Voor diverse onderwerpen is de regio voor Zoetermeer het schaalniveau om effectief op te acteren. Denk bijvoorbeeld aan economie, arbeidsmarkt, energie, landschap, natuur, mobiliteit, gezondheidszorg en wonen. Dit zijn allemaal onderwerpen, die een grote relevantie hebben voor het Zoetermeer van 2040. Zoetermeer is een van de aanjagers van de regionale samenwerking en staat bekend om haar samenwerkingsgerichtheid. 

2. WE VERBETEREN DE ALZIJDIGE BEREIKBAARHEID 

Als stad midden in een stedelijke regio zijn we gebaat bij goede verbindingen met de steden om ons heen. We zorgen ervoor dat de kwaliteit van de van oudsher al goede oost-west verbindingen met steden als Den Haag, Gouda en Utrecht zo mogelijk wordt versterkt. De noord-zuid verbinding van Zoetermeer vraagt extra aandacht. Een alzijdige ontsluiting van Zoetermeer vergroot de keuzemogelijkheden voor Zoetermeerders en inwoners van de regio voor werk, ontspanning, wonen, voorzieningen. Het versterkt daarmee zowel de regio als Zoetermeer. 

2.7 Waar staat Zoetermeer in 2040?

De zes hoofdlijnen van het toekomstbeeld Zoetermeer 2040 hebben als inzet een positieve ontwikkeling van de vijf mechanismen van Zoetermeer. Deze inzet moet uiteindelijk leiden tot:  

• een vergelijkbare (concurrerende) woonaantrekkelijkheid met de regio: Zoetermeer heeft in 2040 fors terrein teruggewonnen op de regio en kan zich hierin blijvend meten met de omliggende gemeenten; 

• een meer diverse instroom van inwoners en een verlengde wooncarrière (een “woon-roltrap” die verlengd en verbreed is); 

• vergelijkbare kansen op werk voor de inwoners van de stad ten opzichte van de regio. In 2040 zien we dat het gemiddeld opleidingsniveau, de participatiegraad en de kansen op werk voor onze inwoners is versterkt en in ontwikkeling gelijke tred houdt met de regio. Hierdoor is er een betere balans tussen de beroepsbevolking en de werkgelegenheid in Zoetermeer. 

• geen ongewenste sociaaleconomische verschillen tussen wijken en buurten.

In totaliteit zorgt dit ervoor dat de sociaaleconomische kracht van de stad gaat toenemen en Zoetermeer een stad is die beter in balans is en blijft.

De zes hoofdlijnen schetsen samen het toekomstbeeld voor Zoetermeer in 2040. Een traject dat twintig jaar of meer gaat vergen. Maar hoe gaan we dit toekomstbeeld - in al haar sociale, ruimtelijke, economische, veiligheidsaspecten - realiseren? Dat gaat niet in één keer. Het gaat stap voor stap. Het vraagt om het maken van keuzes, handelen, een lange adem en overzicht houden. In dit hoofdstuk beschrijven we waar we in de eerste jaren de prioriteit leggen.

3.1 De beweging in gang zetten: eerst een sterk fundament!

Zoetermeer staat op een cruciaal moment in haar ontwikkeling. Er lopen vele activiteiten, er zijn diverse ontwikkelingen. Tegelijkertijd staan we voor de opgave om de mechanismen in een opwaartse lijn te krijgen. Hoe gaan we de opwaartse beweging in gang zetten? 

We weten inmiddels dat alleen aantallen woningen realiseren niet voldoende is voor een opwaartse beweging. Er is meer nodig. Het zijn namelijk vooral de huidige opzet van de stad (met de bestaande voorraad van 56.000 woningen) en de in- en uitstroom, die zorgen voor een kwetsbare ontwikkeling van Zoetermeer. We moeten de mechanismen fundamenteel anders gaan laten werken. Het gaat om een samenhangend pakket van interventies op sociaal, economisch en fysiek gebied. 

In de eerste jaren gaan we voorkomen dat de sociaaleconomische verschillen tussen buurten en wijken kunnen verscherpen. We gaan ons richten op de meest kwetsbare wijken: de wijken van de toekomst. Hiermee gaan we het fundament van de stad krachtiger maken. Het fundament van de stad bestaat uit de huidige samenleving en de bestaande buurten en wijken. Een sterker fundament zal een positief effect hebben op de stad als geheel. Ook leidt dit tot het beheersbaar houden van de sociaal-maatschappelijke uitgaven.  

Gelijktijdig is er de komende jaren een grote woningbehoefte. Echter, de bouw van woningen moet met meer precisie dan in het verleden worden ingezet. Hierbij gaat het om woningen die zowel een versterking betekenen voor de bestaande stad als bijdragen aan de sociaaleconomische kracht van de samenleving. We gaan de roltrap breder en langer gaan maken.  

Oftewel er ligt in de eerste periode een focus op twee pijlers: 

• 1.

  De wijken van de toekomst 

• 2.

  Woningbouw als katalysator voor een sociaaleconomisch krachtige stad. 

3.2 Pijler 1: wijken van de toekomst

We leggen de focus op de wijken die zich kwetsbaar ontwikkelen. Buurten en wijken die in sociaaleconomische kracht achteruitgaan. Uit onderzoek blijkt dat het risico bestaat dat deze kwetsbaarheid versneld groter en scherper gaat worden als gevolg van corona. Dit zijn delen van de wijken Meerzicht, Buytenwegh en Seghwaert. 

Dit betekent dat we:

• voor deze deelgebieden met inwoners en partners van de stad gebiedsprogramma´s opstellen. Inmiddels is een start gemaakt met wijkverkenning Meerzicht. Achtereenvolgens zullen we - in volgorde van omvang problematiek – de andere wijken van de toekomst aanpakken. De gebiedsprogramma’s zijn - zoals we van andere steden en de herontwikkeling van Palenstein leren - gericht op een combinatie van sociaal, economie, ruimtelijk-fysiek en veiligheid. Tevens benutten we de inzichten die we afgelopen jaren hebben opgedaan met wijkgericht werken. Per wijk gaan we uit van maatwerk, de eigenheid van de wijken en de inzichten en mogelijkheden van de inwoners en organisaties. Alles is erop gericht dat de straat, de buurt, de wijk het thuis is, blijft en wordt van huidige en toekomstige inwoners. Zij moeten zich hier nog beter kunnen wortelen. 

• in deze programma’s - in overleg met partners - een scala aan interventies zullen opnemen om tot een positieve ontwikkeling van deze gebieden te komen. Denk aan: 

  • ○

    Experimenten met een sociaal innovatiefonds. Dit is gericht op een preventieve aanpak voor sociale voorzieningen (jeugd, onderwijs, werk en inkomen, schulden) en veiligheid. Dit vanuit het inzicht dat voorkomen beter is dan achteraf herstellen. Inzet is dat hiermee het welzijn van de betrokkenen op een hoger niveau blijft en dat de kosten voor de gemeenschap beheersbaar blijven. 

  • ○

    (Meer) ruimte voor functiemenging, wijkeconomie, andersoortige woningen en (kleinschalige) transformaties. Waar een overmaat aan huurwoningen is, gaan we inzetten op meer eigen woningbezit. Ook gaan we planologische kaders verruimen, zodat er ruimte is om bestaande woningen te verbouwen. Bewoners zijn niet langer gedwongen om als gevolg van een andere levensfase buiten de wijk naar een geschikte woning uit te wijken. Doorstroming faciliteren we in de buurt en wijk zelf. Naast de grote vraag naar woningen is de energietransitie één van de motoren achter de transformatie van woningen. Op deze wijze verbreden en verlengen we de roltrap per wijk. Nieuwbouw en transformaties dragen bij aan een opwaartse spiraal voor de buurt en wijk en daarmee de stad als geheel. 

  • ○

    Gekoppeld aan het gemeentelijk groot onderhoud aanpakken van de kwaliteit van de openbare ruimte. Hierbij richten we de openbare ruimte zodanig in dat deze bijdraagt aan ontmoeten, bewegen en een gezonde levensstijl. De kwaliteit en mogelijkheden voor gebruik van de openbare ruimte staan symbool voor de groene suburbane stad die we in 2040 willen zijn. 

Het zijn voorbeelden van onderdelen, die in gebiedsprogramma’s kunnen worden opgenomen. Uit de gesprekken met organisaties en inwoners gaan ook andere ideeën komen. Ook deze zijn bespreekbaar. Vast punt voor de gemeente is dat de woonaantrekkelijkheid en sociaaleconomische kracht van de buurt en wijk gaan toenemen. Oftewel dat de interventie bijdraagt aan een structurele opwaartse beweging van de mechanismen.

3.3 Pijler 2: Woningbouw als ktalysator voor een sociaaleconomisch krachtige stad

Er is een grote vraag naar woningen, zowel in de regio als in Zoetermeer. We zullen de groeiende woningbehoefte - met oog voor de woningzoekenden in Zoetermeer - accommoderen. Uit onderzoek blijkt dat alleen aantallen woningen realiseren niet de oplossing is om te komen tot een sociaaleconomisch krachtiger stad. We gaan de roltrap verbreden en verlengen. Hierbij leggen we ons op voorhand niet vast op aantallen. We sturen op kwaliteit, diversiteit en samenhang. Elke woning, die bijdraagt aan versterking van het fundament van de stad, is welkom. Aanvullend op de bouw en verbouw van woningen in de wijken van de toekomst betekent dit, dat we:   

• Nieuwbouw en verbouw inzetten om nieuwe doelgroepen in de stad te verwelkomen en zorgen dat inwoners langer in de stad kunnen blijven wonen. Het gaat om het toevoegen van woningen, die zorgen voor een grotere diversiteit in de stad: de roltrap langer en breder maken. Niet meer van hetzelfde, maar variatie. Woningen die zorgen voor het vergroten van het eigenaarschap in de stad. Nieuwbouw en verbouw inzetten om ‘iets’ bijzonders of nieuws toe te voegen aan Zoetermeer. Het zijn impulsen, die tegelijkertijd een stad verrassend en aantrekkelijk maken. Dit betekent dat we niet werken met vaste percentages, maar bekijken welke mix bijdraagt aan de gewenste opwaartse beweging: een sociaaleconomische krachtige stad die beter in balans is. In latere fasen breiden we dit pakket ook uit met passende voorzieningen voor zorg, onderwijs, sport, cultuur en detailhandel. Immers nieuwe doelgroepen vragen meer dan alleen woningen. 

• De binnenstad en (nieuwe) ontwikkelgebieden, zoals het Entreegebied en het Kwadrant inzetten om de omliggende buurten en wijken een impuls te geven. Deze gebieden gaan ‘schuifruimte’ bieden voor de naastgelegen wijken. Bijvoorbeeld door de nieuwe woningen in deze gebieden kunnen verhuisbewegingen vanuit de naastgelegen wijken op gang gebracht worden. De ruimte die hierdoor in de bestaande wijken kan worden gecreëerd, benutten we voor kleinschalige en grootschalige transformaties van die wijken. Dit doen we door sloop, verbouw en toevoegen van nieuwe woonvormen. Of sociale huur omzetten naar eigen woningbezit. De roltrap in de buurten en wijken wordt breder en langer. De nieuwe gebieden zijn geen geïsoleerde eilanden, maar hebben vooral tot doel de bestaande stad te versterken. 

• Bij nieuwbouw de effecten op de bestaande stad analyseren. Nieuwbouw in de ontwikkelgebieden en de binnenstad mogen geen negatief effect hebben op de omliggende buurten en wijken. We gaan voorkomen dat de meest draagkrachtigen uit de wijk naar deze gebieden verhuizen, waardoor de sociaaleconomische kracht van de omliggende wijken gaat eroderen. Of dat door voorzieningen in deze gebieden, de bestaansbasis van voorzieningen in bestaande buurten en wijken wordt beconcurreerd. 

3.4 De impact van de focus

In de eerste fase ligt de focus op ‘de wijken van de toekomst’ en ‘woningbouw als katalysator voor een sociaaleconomisch krachtige stad’. Wat betekent deze focus voor andere onderwerpen en gebieden binnen de gemeente? Er is immers veel beleid en er zijn projecten, programma´s en regelingen. De gemeente heeft vele afspraken en is verplichtingen aangegaan. Hoe gaan we hiermee om?  

In de eerste fase gaan we zoveel mogelijk van het beleid, projecten, acties, programma’s en regelingen richten op het toekomstbeeld van Zoetermeer 2040. Dan gaan immers alle inspanningen van de gemeente elkaar versterken tot één coherente beweging. 

Waar projecten, beleid, programma’s en regelingen niet of slechts in beperkte mate bijdragen aan Zoetermeer 2040 (een sterker fundament, het keren van mechanismen, het toekomstbeeld), gaan we deze bijbuigen, afremmen, afbouwen of zelfs stoppen. Hoe beter de inspanningen worden gericht, des te eerder het fundament van de stad krachtig is en de mechanismen een positieve ontwikkeling laten zien. Deze keuze raakt alle sectoren: fysiek, sociaal, economie, veiligheid.  

Ongeacht de scherpte van de keuzes, de gemeente zal altijd opkomen voor de kwaliteit en leefbaarheid van de overige stadsdelen. We volgen hoe de wijken, buurten en samenleving zich ontwikkelen. Waar de problematiek zich op een ongewenste wijze ontwikkelt, pakken we deze met partners aan. De inwoners kunnen rekenen op de aandacht die van een gemeente kan worden verwacht. En natuurlijk juicht de gemeente initiatieven van organisaties en inwoners in de hele stad toe, zolang die bijdragen aan een opwaartse beweging van Zoetermeer. Dit kan een scala aan ontwikkelingen zijn, bijvoorbeeld buurttuinen, initiatieven op gebied van sociale cohesie, bouw en verbouw van woningen, wijkeconomie, energietransitie en culturele evenementen. Deze zal de gemeente - waar nodig en mogelijk - de ruimte bieden.

3.5 De volgende fase

De wijken van de toekomst vragen een langdurige inzet (naar verwachting zo’n twintig jaar). Het streven is dat in de komende vier tot acht jaar de eerste effecten voor een sterker fundament zichtbaar zijn. Ook zijn bijdragen geleverd aan de woningbehoefte en is de sociaaleconomische kracht toegenomen. Het exacte moment waarop de effecten zichtbaar worden, is natuurlijk afhankelijk van de kracht en het tempo waarmee de ontwikkelingen op gang worden gebracht.  

Vanaf het moment dat het fundament voldoende krachtig is, wordt de focus verlegd. Dan volgt de overstap naar de volgende fase voor de realisatie van het toekomstbeeld 2040. Er komt dan voor de gemeente ruimte voor nieuwe programma’s, die leiden tot nog meer en bijzondere vormen van diversiteit, kwaliteit en samenhang. Op dat moment zullen we op basis van actuele inzichten bepalen wat deze nieuwe stap moet zijn. Dit is van vele factoren afhankelijk: opgedane ervaringen, nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen, politiek bestuurlijke ontwikkelingen, de ontwikkelingen van samenleving en stad, kansen die zich voordoen in de stad en de regio etc. 

Het werken aan het toekomstbeeld Zoetermeer 2040 betekent de stap van een planmatige groei van de stad naar een organische doorontwikkeling van de stad. Van alleen acteren naar krachten bundelen. Van kwantiteit naar kwaliteit. Van massa naar diversiteit. Van sectoraal naar samenhang. De aanpak delen we op in kleinere stappen: een kort cyclische aanpak. Een cyclus van denken, doen en leren. Stap voor stap maken we het nieuwe repertoire ons eigen. Dit doen we op basis van successen, lessen en voortschrijdende inzichten. Het is een leerproces voor zowel bestuur als organisatie. Anders sturen betekent een andere werkwijze, andere vaardigheden, andere houding. Maar het kompas altijd gericht op het toekomstbeeld Zoetermeer 2040.

Zoetermeer 2040 schetst de lange termijn koers voor de ontwikkeling van Zoetermeer. Maar het vraagt om meer. Zoetermeer 2040 moet tot leven komen en worden gerealiseerd. Hiervoor zijn verschillende acties nodig. Hoe zorgen we ervoor dat dit gaat gebeuren? In dit hoofdstuk geven we aan hoe we dit aanpakken. Dit doen we aan de hand van de beleidscyclus: de Zoetermeerse aanpak. Een aanpak die een koers uitzet voor de lange termijn en tegelijkertijd ruimte biedt voor nieuwe inzichten en ontwikkelingen: koersvast en flexibel.

4.1 De Zoetermeerse beleidscyclus

De Zoetermeerse aanpak voor de doorwerking van Zoetermeer 2040 naar de praktijk gaat uit van de beleidscyclus. Deze cyclus kent vier kwadranten:

• 1.

  Beleidsontwikkeling: wat zijn de opgaven voor de toekomst van de stad en hoe gaan we deze uitwerken? 

• 2.

  Beleidsdoorwerking: wat zijn de gemeentelijke uitvoeringskaders? 

• 3.

  Uitvoering: binnen de kaders realiseren we via projecten, acties en initiatieven het toekomstbeeld. 

• 4.

  Terugkoppeling: omkijken, leren en aanscherpen.

In elk kwadrant zijn er specifieke acties en instrumenten. Het gaat niet alleen om acties van de gemeente. Het gaat er ook om dat andere partijen aan de slag kunnen in de stad. Samen maken we Zoetermeer! Onderstaand is een afbeelding van de Zoetermeerse beleidscyclus weergegeven en geven we per kwadrant een toelichting.

4.2 1e kwadrant Zoetermeerse aanpak: beleidsontwikkeling

Werken aan de toekomst van de stad begint met een visie: weten wat je op de lange termijn wilt bereiken. Dit staat in Zoetermeer 2040. Maar het is onmogelijk om een plan voor de komende twintig jaar in één keer geheel uit te werken en vast te leggen. Dit doen we stap voor stap. De realisatie van Zoetermeer 2040 knippen we daarvoor op in kleinere eenheden. Dit zijn programma’s. Deze hebben een looptijd van twee tot acht jaar. Door de kortere looptijd hebben programma’s het voordeel dat ze behendig op nieuwe ontwikkelingen en inzichten kunnen inspringen. Hier krijgen we de komende twintig jaar ongetwijfeld mee te maken.  

In Zoetermeer 2040 staat de vraag centraal ‘wat zijn de juiste vraagstukken om aan te pakken?’. Bij de programma’s staat de vraag centraal ‘hoe gaan we de vraagstukken op de juiste manier aanpakken?’. 

ZOETERMEER 2040: DE SAMENHANGENDE VISIE VOOR DE TOEKOMST VAN ZOETERMEER!

Zoetermeer 2040 schetst de vraagstukken voor de toekomst van Zoetermeer. Het vormt het kompas voor het gemeentelijk handelen. Het gaat om ambities op het gebied van samenleving, economie, ruimte en veiligheid. Waar relevant en mogelijk plaatsen we activiteiten van de gemeente in dit perspectief. Hiermee versterken de activiteiten en ontwikkelingen elkaar en vormen ze samen een coherente beweging. In het kader van de Omgevingswet is de omgevingsvisie een kaderstellend instrument van de raad. Zij heeft het mandaat om de omgevingsvisie vast te stellen en aan te passen.  

STRATEGISCHE AGENDA 2040: DE BRUG TUSSEN ZOETERMEER 2040 EN UITVOERING

Zoetermeer 2040 geeft richting aan programma’s. Deze richten zich op beleids- of gebiedsontwikkelingen. We kunnen niet alle programma’s in één keer oppakken. Hiervoor hebben we niet de middelen (mensen en financiën). Dit is ook niet verstandig. Soms is een bepaalde volgorde nodig om vraagstukken aan te pakken. Het kan bijvoorbeeld verstandiger zijn om er eerst voor te zorgen dat een bepaalde wijk een sociaaleconomische impuls krijgt, voordat we culturele programma´s oppakken. Of andersom. Om deze volgorde te bepalen gebruiken we in de Zoetermeerse aanpak de Strategische agenda 2040. In deze agenda staan de programma´s opgenomen waaraan de komende jaren wordt gewerkt. De agenda vormt daarmee de schakel tussen Zoetermeer 2040 (termijn twintig jaar) en de programma’s (termijn twee tot acht jaar). Met de Strategische agenda 2040 wordt ook de samenhang tussen de programma’s bewaakt.  

De Strategische agenda 2040 is een aparte notitie bij de visie Zoetermeer 2040. Deze agenda wordt voor een collegeperiode opgesteld en tussentijds geactualiseerd via de begrotingscyclus. De raad stelt via de begrotingscyclus de agenda vast en stelt de middelen beschikbaar voor de uitvoering. 

PROGRAMMA’S: DE STAP NAAR UITVOERING

In programma´s concretiseren we de ambities en opgaven uit Zoetermeer 2040. Hoe doen we de juiste dingen? Deze zijn zowel gericht op beleidsuitwerkingen (bijvoorbeeld beleidsprogramma’s voor onderwijs, zorg, economie) als gebiedsuitwerkingen (bijvoorbeeld gebiedsprogramma’s voor wijken, gebiedsontwikkelingen of op structuurniveau van de gehele stad). In de programma’s werken we uit hoe we dit realiseren. Met welke partijen doen we dit samen? Welke middelen hebben we nodig? Hoe betrekken we inwoners? Is er een MER-procedure nodig om tot locatie specifieke uitwerkingen te komen? Doordat programma´s een looptijd hebben van circa twee tot acht jaar, lenen deze zich uitstekend voor het behalen van resultaten in een specifieke bestuursperiode. 

Programma’s zijn volgens de Omgevingswet een instrument van het college van B&W. Het is wenselijk de raad bij dit instrument een kaderstellende en toetsende rol te geven. Immers programma’s richten zich bijvoorbeeld op het omzetten van een lange termijnambitie naar concreet beleid. Beleid dat direct zal leiden tot ontwikkelingen in de stad of tot acties voor en door de inwoners in een wijk of buurt. Om de raad positie te geven bij programma’s, brengen we voor Zoetermeer een verfijning aan op de bepalingen van de Omgevingswet. Bij de gemeente Zoetermeer zal het college:  

• bij de start van een programma de raad richtinggevende kaders laten vaststellen; 

• een programma vaststellen en uitvoeren, na instemming van de raad met het programma. 

4.3 2e kwadrant Zoetermeerse aanpak: de gemeentelijke uitvoeringskaders

Naast de uitwerking van Zoetermeer 2040 in programma’s, moeten er ook kaders worden gesteld voor de uitvoering. Kaders die niet alleen van belang zijn voor de gemeente, maar die ook helderheid geven aan andere partijen. Inwoners, ondernemers en organisatie ondernemen immers vele activiteiten. Voor iedereen moet helder zijn welke spelregels er gelden. Deze regels hebben zowel betrekking op veiligheid als het sociale, economische en fysieke domein. Het vaststellen van de regels en uitvoeringskaders is een bevoegdheid van de gemeenteraad. 

Voor het fysieke domein wordt een omgevingsplan opgesteld. Dit bevat alle regels van de gemeente over de fysieke leefomgeving. Voor heel Zoetermeer komt er één omgevingsplan. Dit vervangt alle bestemmingsplannen en (delen van) verordeningen, die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving. De regels uit het omgevingsplan sluiten aan bij de ambities uit Zoetermeer 2040 aangevuld met de uitwerkingen van de programma’s. Met deze regels voorkomen we ongewenste activiteiten en beschermen we de kwaliteiten van de fysieke omgeving. Daarnaast bevat het omgevingsplan spelregels om daarvan te kunnen afwijken in het geval dat een initiatief of ontwikkeling bijdraagt aan het keren van de Zoetermeerse mechanismen.

4.4 3e kwadrant Zoetermeerse aanpak: de realisatie!

Binnen de gestelde sociale, economische en fysieke gemeentelijke kaders gaat de realisatie plaatsvinden. Het overgrote deel van de realisatie wordt door een grote diversiteit aan partijen gedaan zoals inwoners, zorginstellingen, onderwijs, werkgevers, projectontwikkelaars, semi-overheden, marktpartijen, bewonerscollectieven, wooncorporaties, welzijnsorganisaties, kennisinstellingen en ondernemers. Hoe meer partijen bijdragen aan de realisatie van het gewenste toekomstbeeld van Zoetermeer, des te beter.  

Daarnaast zal ook de gemeente activiteiten (laten) uitvoeren. Waar mogelijk zet de gemeente hiervoor haar middelen (financiën, bestuurskracht en organisatie) in. Het actuele overzicht hiervan nemen we jaarlijks op in de programmabegroting. Hierin staan de activiteiten, die voortkomen uit de diverse programma’s. 

4.5 4e kwadrant Zoetermeerse aanpak: omkijken, leren en aanscherpen

Om te kunnen bepalen of alle acties, programma’s en projecten van alle organisaties, inwoners en de gemeente op de gewenste wijze bijdragen aan de ontwikkeling van Zoetermeer actualiseren we jaarlijks de Staat van Zoetermeer. Hiermee volgen we op de voet op welke wijze de stad zich ontwikkelt. Op basis van deze inzichten en het gesprek met partners van de stad, scherpen we waar nodig de programma´s (beleid en gebieden), de uitvoeringskaders of de uitvoering aan.  

Daarbij hanteren we de volgende systematiek:  

• Zoetermeer 2040 geeft de ambities en opgaven aan voor de lange termijn (circa twintig jaar). Eens in de vier tot acht jaar houden we de visie Zoetermeer 2040 tegen het licht en gaan deze zo nodig actualiseren. 

• De programma´s uit de Strategische agenda 2040 hebben een tijdsperspectief van twee tot acht jaar. Deze worden – indien nodig – geactualiseerd op basis van de inzichten van de Staat van Zoetermeer. Bij deze actualisatie vindt ook een afweging plaats van de inzet van beschikbare middelen. De actualisering loopt gelijk op met de gemeentelijke planning- en controlcyclus. 

• Ook kan uit deze evaluaties en actualisaties het inzicht komen dat bepaalde uitvoeringskaders moeten worden aangepast. Hiervoor hanteren we geen vast jaarritme. De gemeenteraad bepaalt wanneer dit aan de orde is.

Met deze Zoetermeerse aanpak realiseren we stap voor stap en op lenige wijze de lange termijn ambities uit Zoetermeer 2040 voor onze inwoners en onze stad. Elke dag weer opnieuw een stap beter en mooier.  

Zoetermeer 2040 geeft op hoofdlijnen de koers voor de lange termijn van Zoetermeer. Alleen samen kunnen we deze visie realiseren: met inwoners (van jong tot oud), ondernemers, zorginstellingen, onderwijs, werkgevers, projectontwikkelaars, (semi)overheden, gemeente, marktpartijen, bewonerscollectieven, wooncorporaties, welzijnsorganisaties, kennisinstellingen etc.   

We stimuleren elkaar, dagen elkaar uit en geven elkaar de ruimte om binnen de gemeentelijke spelregels (bijvoorbeeld omgevingsplan, participatieverordening en ook deze visie Zoetermeer 2040) initiatieven te nemen. Dit betekent dat de gemeente plannen en initiatieven faciliteert die aantoonbaar bijdragen aan de zes hoofdlijnen van het toekomstbeeld 2040 en bijdragen aan een positieve ontwikkeling van de mechanismen van Zoetermeer.   

Hoe meer initiatieven, die bijdragen aan de gewenste bewegingen, des te beter. Door vele verschillende initiatieven, die in lijn zijn met Zoetermeer 2040, groeien we door naar een levendige stad. Een stad waar het eigenaarschap groeit. Een stad met een krachtige sociale cohesie. Waar inwoners en organisaties gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen en naar elkaar omkijken. 

5.1 Gemeente aan zet

Voor een aantal zaken voor Zoetermeer 2040 staat de gemeente zelf aan de lat. Het gaat om vraagstukken, die cruciaal zijn om bijvoorbeeld te komen tot een versterking van de sociaaleconomische positie. Projecten die bijdragen aan het vergroten van de woonaantrekkelijkheid. Programma’s om te komen tot sociaaleconomische of fysieke wijkimpulsen en de regie op de woningbouw. De gemeente weet telkens de stakeholders uit de stad uit te dagen om zich te verbinden en verantwoordelijkheid te nemen voor de ontwikkeling van de stad.  

De gemeente organiseert daartoe diverse platforms, waar partijen zich op inhoudelijke thema’s verenigen. Door de expertise, uitvoeringskracht en middelen van gemeente, organisaties en inwoners te bundelen zijn we effectiever en kunnen we meer bereiken dan ieder voor zich.  

Met deze netwerken werkt de gemeente samen met partners de koers uit en maken we afspraken over de wijze waarop we in Zoetermeer de hoofdlijnen uit hoofdstuk 2 gaan waarmaken: inclusief wie wat aanpakt en wie welke verantwoordelijkheid neemt.  

Per vraagstuk bekijken we welke partners met elkaar slagkracht kunnen organiseren. Dit varieert keer op keer. Soms neemt de gemeente het initiatief. Maar vaker zullen organisaties of inwoners het initiatief nemen. Door deze lenigheid is Zoetermeer ook in staat adaptief in te spelen op nieuwe ontwikkelingen. Denk aan zorginnovatie, verduurzaming, digitalisering, energietransitie en omgaan met de vergrijzing van de samenleving. Deze ontwikkelingen zetten we om in kansen, zodat de mechanismen een opwaartse lijn krijgen. We maken deze ontwikkelingen onderdeel van de gezamenlijke koers en ambities van de stad. 

5.2 ... ook een keerzijde

Er is ook een keerzijde. De beweging zal spanning opleveren. Werken aan een stad raakt belangen van inwoners en organisaties. Sturen op kwaliteit, diversiteit en samenhang betekent dat niet alles meer kan. Richting geven betekent ook kiezen: wat wel, wat niet. Transformaties in wijken bieden ruimte voor bepaalde doelgroepen, maar beperken de ruimte voor andere doelgroepen. Meer activiteiten in de parkachtige omgeving van Zoetermeer kan wrijving geven met natuurbelangen. De gemeente zal keer op keer de belangen wegen, waarbij de opwaartse beweging van Zoetermeer en het realiseren van de hoofdlijnen van het toekomstbeeld centraal staan. Richting geven betekent ook duidelijkheid en helderheid verschaffen. Waarom is een bepaalde ontwikkeling wel of niet wenselijk?

5.3 Samen koers houden

Met elkaar bekijken we geregeld of we op koers liggen. Vormen de vele acties één gezamenlijke beweging? Of vergeten we zaken? Waar zitten spanningen en wrijving? Moeten we bepaalde initiatieven meer gaan stimuleren of juist afremmen? Hoe beoordelen inwoners en organisaties de ontwikkeling van de stad? Gaan we nieuwe allianties oprichten of bestaande samenwerkingsverbanden aanpassen? Daarover zijn we doorlopend met elkaar in gesprek. 

Daarnaast zorgt de gemeente ervoor dat we jaarlijks met elkaar stilstaan en de balans opmaken. Niet in een vooraf vastgestelde vorm. Maar elk jaar opnieuw inspelend op de actuele inzichten en ontwikkelingen. Daarmee blijven we elkaar verrassen, in positieve zin. Van een new town 1.0 naar een new town 2.0. Zo geven we samen vorm aan de toekomst van Zoetermeer.

1.1 Waarom een Ruimtelijke Strategie 2040?

In 2022 is de Visie Zoetermeer 2040 opgesteld. De Omgevingswet schrijft voor dat deze visie vertaald wordt naar ruimtelijke opgaven en keuzes. In de Ruimtelijke Strategie Zoetermeer 2040 (verder RSZ) maken we zichtbaar welke opgaven we waar in de stad ruimte bieden en hoe Zoetermeer zich tot 2040 ontwikkelt. De RSZ vormt daarmee het tweede deel van de Visie Zoetermeer 2040. Samen vormen zij de omgevingsvisie van Zoetermeer.

Maar er zijn meer redenen om de RSZ op te stellen:

• ●

  Zoetermeer moet inspelen op verschillende maatschappelijke ontwikkelingen en opgaven, zoals demografische ontwikkelingen (vergrijzing), toenemend woningtekort, snelle verandering van het klimaat en de energietransitie. Met de RSZ maken we keuzes om deze opgaven een plek te geven binnen de schaarse ruimte. 

• ●

  De RSZ geeft helderheid over waar en hoe de stad in de komende jaren gaat veranderen. Dit geeft ambtenaren, inwoners en ondernemers helderheid waardoor planprocessen en besluitvorming versneld kunnen worden. 

• ●

  De RSZ is voor de langere termijn en overstijgt diverse collegeperioden. Het helpt om te blijven sturen op de grote opgaven voor de langere termijn. 

• ●

  De RSZ helpt om projecten en (gebieds-)programma’s goed op elkaar aan te laten sluiten. Vanuit het totaalbeeld van de stad kunnen we beter bepalen hoe we bepaalde voorzieningen over de stad verdelen. Of hoe we het woningbouwprogramma zo over de stad verdelen dat nieuwe woningen ook echt passen in de betreffende wijk. Zo kunnen we de sociaaleconomische balans in de stad verbeteren, een belangrijk doel van de Visie Zoetermeer 2040. 

• ●

  Tenslotte kunnen we met de RSZ aan externe partners, zoals investeerders en ontwikkelaars, goed uitleggen welke richting we met de stad op willen. Dit biedt duidelijkheid en maakt van Zoetermeer een nog aantrekkelijkere stad om in te investeren. 

1.2 Aanleiding: Zoetermeerse mechanismen en Visie Zoetermeer 2040

Zoetermeerse mechanismen

Onderzoek naar de ‘Staat van Zoetermeer’ toonde eind 2019 aan dat er in Zoetermeer al lange tijd sprake is van een aantal dalende trends, zoals een afnemende woonaantrekkelijkheid en sociaaleconomische kracht. Kijkend naar de bestaande stad constateerden we een aantal samenhangende mechanismen die een negatieve invloed hebben op de balans van de stad.

De staat van Zoetermeer heeft duidelijk gemaakt dat een aantal wijken aandacht en liefde nodig hebben. Ook al is de stad relatief jong, de eerste wijken dateren van 60 jaar geleden. Woningen zijn verouderd en voldoen niet meer aan de (energie-)normen van deze tijd. Het voorzieningenniveau in de wijken staat op een aantal plekken onder druk en de wijkcentra en oudste bedrijventerreinen hebben niet de uitstraling die hoort bij een vitale stad. Bovendien is er in sommige wijken een te eenzijdig woningaanbod, wat leidt tot een sociaaleconomische disbalans in de stad. Meer kwaliteit, diversiteit en een gemengd woningaanbod zijn nodig. 
Zowel op fysiek als sociaal vlak heeft de stad vernieuwende impulsen nodig. De Visie Zoetermeer 2040 vormt de aanzet tot deze vernieuwing.

Visie Zoetermeer 2040

In reactie op de uitkomsten van het onderzoek naar de staat van Zoetermeer is in 2022 de Visie Zoetermeer 2040 opgesteld. Deze visie beschrijft het gewenste toekomstbeeld van Zoetermeer aan de hand van 6 hoofdlijnen:

Samengevat betekenen de hoofdlijnen het volgende:

• 1.

  Zoetermeer is mijn thuis: de stad vormt een thuis voor diverse doelgroepen. 

• 2.

  Duurzame stad in en tussen de parken: groen vormt dé identiteit van Zoetermeer. 

• 3.

  Pallet van wijken en buurten: we geven vernieuwende impulsen aan de wijken van de toekomst. 

• 4.

  Doorlopend ontplooiingskansen voor de inwoners van Zoetermeer: we sturen op een sterke economie en faciliteren een leven lang ontwikkelen voor alle inwoners. 

• 5.

  Stad van toegepaste innovatie: we zetten nieuwe technieken, digitalisering en data in om maatschappelijke belangen beter te dienen. 

• 6.

  Zoetermeer regiostad: Zoetermeer is voor de regio een daadkrachtige, zelfbewuste en vernieuwende partner.

Deze hoofdlijnen zijn, waar mogelijk, vertaald in ruimtelijke opgaven en vormen zodoende het vertrekpunt van de RSZ.

1.3 Fysiek én Sociaal

De hoofdlijnen van de visie Zoetermeer 2040 laten een combinatie van fysieke en sociale opgaven zien. Daarom heeft Zoetermeer ook gekozen voor een RSZ waarin de samenhang tussen fysieke en sociale aspecten in de leefomgeving worden beschreven. Daarmee doet de RSZ recht aan de hoofdlijnen van de Visie Zoetermeer 2040.

1.4 Detailniveau van de RSZ

De RSZ schetst de grote bewegingen in de stad aan de hand van de belangrijkste opgaven. Het is een strategisch document dat vooral in gaat op de ontwikkeling van de stad als geheel. Het bevat geen details op het niveau van buurten, straten of specifieke objecten of gebouwen. Deze nadere uitwerking vindt plaats in lopende en nog op te starten gebiedsprogramma’s.

1.5 Hoe is de RSZ tot stand gekomen?

De RSZ is tot stand gekomen in een zorgvuldig proces dat circa 1,5 jaar heeft geduurd. Na de onderzoeksfase zijn alle onderliggende bouwstenen goed in beeld gebracht. Deze zijn in spelvorm met bestuurders en ambtenaren gedeeld. Vervolgens zijn de leidende principes opgesteld. Deze zijn door college en raad vastgesteld. Tenslotte is de visie uitgewerkt tot het integrale eindbeeld aan de hand van tien strategische keuzes.

3.1 Kwaliteit en identiteit van Zoetermeer

Zoetermeer, een stad van bijna 130.000 inwoners. Een New Town, die op unieke wijze is gevormd. Deze stad combineert de centrale ligging in de zuidelijke Randstad met rust en ruimte door de opzet van suburbane stedelijkheid en de omarming door groengebieden. 

Als we het hebben over het Zoetermeer van 2040, dan begint dat bij de kernkwaliteiten van de bestaande stad. Die vormen de basis voor de komende vernieuwing. Zoetermeer heeft zich in 60 jaar tijd ontwikkeld tot een fijne stad met suburbane stedelijkheid waar het prettig wonen en werken is. Ruimtelijk vormt de stad een bloemlezing van diverse naoorlogse ontwikkelingen op het gebied van architectuur, stedenbouw, groen en experimentele woningbouw. Dit is niet alleen op de plattegrond, maar ook in de stad voelbaar. Wijken hebben een eigen identiteit en opzet waardoor ze voor inwoners herkenbaar en aantrekkelijk zijn. 

Het compacte karakter, van met name de eerste wijken, maakt dat alles goed bereikbaar is. Winkels, scholen en werk zijn nabij, zowel voor voetgangers als fietsers. Zo is Zoetermeer verkozen tot de beste grote fietsstad van Nederland. De ruim opgezette infrastructuur van Hoofdwegen en RandstadRail maakt dat je makkelijk door de stad reist en goed verbonden bent met de regio.

3.2 Ontwikkeling van Zoetermeer: van boterdorp naar New Town

Het ontstaan van Zoetermeer kent een bijzondere geschiedenis. De oude dorpskern ontstond al in de 11e eeuw op de kruising van de weteringen tussen Delft en Leiden en de verbindingsroute tussen Den Haag en Gouda. Aanvankelijk was het tweelingdorp Zoetermeer-Zegwaart een agrarische nederzetting in het Zuid-Hollandse veengebied dat zich na de oorlog ontwikkelde tot een forensendorp. De naoorlogse verstedelijking van de Haagse regio was in de jaren ‘60 aanleiding voor een grootschalige uitbreiding van Zoetermeer als groeikern.

Onder leiding van architect/stedenbouwkundige Sam van Embden werd door de Werkgroep Ontwikkeling Zoetermeer een voorbeeldige leefomgeving ontworpen. Een stad met vrij liggende autowegen, fietspaden en een geheel eigen openbaar vervoersysteem. Woonwijken als bloembladen om de bestaande dorpskern heen. In elke wijk ruim voldoende voorzieningen op loopafstand. Een stad met kantoren langs de hoofdwegen en nabij de nieuwe stations. Met zwaardere bedrijvigheid aan de benedenwindse oostkant van de stad, ver genoeg om er geen last van te hebben en dichtbij genoeg om er te kunnen werken.

Doordat er de afgelopen 60 jaar continu aan nieuwe wijken gebouwd is, vind je in Zoetermeer een compleet overzicht van stedenbouw en architectuurstijlen die in deze periode in Nederland zijn bedacht en gebouwd. De nieuwste ideeën werden ontwikkeld en toegepast. Verspreid door de stad zijn ook enkele bijzondere door het Rijk gesubsidieerde experimenten te vinden. Zowel op het gebied van stedenbouw, architectuur als woningbouw en bouwmethoden.

3.3 Ruimtelijke hoofdtyperingen van New Town Zoetermeer

Hoewel elke wijk zijn eigen bouwstijl en ruimtelijke opzet heeft, is een aantal planningsprincipes aan te wijzen die New Town Zoetermeer als geheel typeren: 

De autonome, complete stad

Zoetermeer is een voormalige groeikern die al vanaf de eerste ontwerpen is opgevat als een complete, volwaardige stad. Naast woonwijken werden ook kantoorgebieden, bedrijventerreinen en een nieuw stadscentrum toegevoegd. 

De compacte stad met een heldere hoofdopzet

Ook de wijken zelf, de bloembladen, zijn compact met eigen voorzieningen en afbakening ten opzichte van de rest van de stad en de omgeving. De hoofdwegen (H-structuur) als duidelijke afbakening van de gebieden. Met het open omliggende landschap als waardevol contrast met de stad. 

Nieuwe groene stedelijkheid: stad tussen de parken

Onderdeel van het Struktuurplan 1968 was het Facetplan Groen. In alle wijken van Zoetermeer is veel groen aanwezig op kleine schaal, maar ook in grote parken aan de randen van de stad en in de laatst gebouwde wijken. 

De volledige staalkaart van naoorlogse stedenbouw en architectuur

Zoetermeer is door de continue ontwikkeling uitgegroeid tot een 'openluchtmuseum' van stedenbouw- en architectuuropvattingen. Dit geldt ook voor de mobiliteit en het landschap. Uniek voor Zoetermeer als New Town is dat iedere wijk een herkenbare ‘bouwstijl’ heeft. 

Laboratorium voor stedenbouw en architectuur

De ontwikkelingen in het denken over stedenbouw en architectuur zijn direct door vertaald tijdens het ontwerpen van de verschillende wijken. Dit is mede te danken aan het feit dat Zoetermeer een heel actieve rol in de landelijke 'ontwikkeling door experiment' heeft gehad. 

New Town gevouwen rondom historische structuren

Bijzonder aan Zoetermeer is dat historische structuren zijn opgenomen in het ontwerp voor de groeikern. Zoetermeer is hierdoor een nieuwe stad, waarin de oudere historische lagen zijn verweven. Dit gebeurde in een tijd, waarin historische gelaagdheid als stedenbouwkundig denkframe nog niet was ontwikkeld. 

Stad met een dubbelhart: historisch en modern

Van het ‘tweelingdorp’ Zoetermeer-Zegwaart is het huidige centrum van de stad Zoetermeer een ‘tweelingcentrum’ geworden. Hierbij vullen de twee centra, de nostalgische Dorpsstraat en het moderne Stadshart, elkaar vanwege hun twee verschillende sferen aan.  

Stadscentrum op twee niveaus, op beleving ontworpen

Het Stadshart heeft letterlijk twee niveaus: een bovenstad, waar de auto niet welkom is en waar winkelen, wonen recreatie- en cultuurbeleving hand in hand gaan, en een benedenstad, waar alle logistiek voor winkels en horeca en parkeren een plaats heeft. 

New Town met eigen Openbaar vervoerssysteem voor alle wijken 

De Zoetermeerlijn, de eerste nieuwe spoorlijn na WO II in Nederland, is een unicum. Inmiddels is het een rondgaand lightrail-traject tramlijn RandstadRail (HTM) dat ook de nieuwste Vinexwijk Oosterheem met de binnenstad verbindt. 

Groeistad ontwikkeld met samenspraak 

Zoetermeer heeft veel wijken samen met (toekomstige) inwoners ontwikkeld tussen 1970 en 1985. Het is niet te veel gezegd dat burgerparticipatie de stad Zoetermeer voor een aanzienlijk deel heeft gevormd. 

Deze typeringen kenmerken een grote periode van groei van Zoetermeer en hebben cultuurhistorische waarde.

3.4 Cultuurhistorisch waardevolle elementen in Zoetermeer

Zoetermeer heeft een aantal gemeentelijke en rijksmonumenten, karakteristieke panden en vijf gemeentelijk beschermde stadsgezichten die vrijwel allemaal dateren uit de periode van voor de New Town. Het Post 45-project, dat in 2024 is afgerond, heeft cultuurhistorisch waardevolle gebouwen en gebieden uit de periode 1945-1990 geïnventariseerd. De gebouwen en gebieden vormen samen de kaart van cultuurhistorisch waardevolle elementen in Zoetermeer, die hier is afgebeeld.
Het ontstaan van de New Town Zoetermeer is uitgebreid onderzocht en te vinden in ‘het Verhaal van de Stad’, de 10 Wijkbiografieën en de Inventarisatie Post 45, zie: Post 45-erfgoed – Geheugen van Zoetermeer. Monumenten en beschermde gebieden zijn te raadplegen op: Stadsatlas Zoetermeer Erfgoed.

3.5 De Ruimtelijke staat van Zoetermeer

Zoetermeer is inmiddels meer dan 60 jaar oud en de New Town is volwassen geworden. Er spelen nu opgaven die nog niet eerder aan de orde waren. Grote delen van de openbare ruimte en infrastructuur moeten worden vervangen, het energienetwerk dient verzwaard of omgezet te worden, vastgoed moet verduurzaamd, kortom: het groot onderhoud van de stad is begonnen. Daarbij komt dat de samenstelling van de bevolking in de loop der jaren is veranderd; van jong en kinderrijk naar steeds meer ouderen. 

Bovendien is de wijze waarop mensen wonen en werken veranderd. De regio vormt meer dan voorheen de werkplek voor veel Zoetermeerders. En ook voor vrijetijdsbesteding en winkelen maken Zoetermeerders gebruik van een veel ruimer regionaal aanbod. De wijk is niet langer de ooit bedachte mini-samenleving en het wijkcentrum niet meer de vanzelfsprekende plek waar men samenkomt. Dit uit zich ook in gebrekkige sociale cohesie en hoge ervaren eenzaamheid. Daarbij komt dat de hoofdwegenstructuur, die Zoetermeer uitstekend bereikbaar maakt, ook een barrièrewerking heeft die zorgt voor een scheiding tussen wijken en mensen. 

De zorgvuldigheid waarmee de New Town ontworpen is biedt onvoldoende antwoord op de vraagstukken van nu. Dat heeft weer effect op het gebruik van de openbare ruimte, het aanbod en/of de kwaliteit van voorzieningen en sociale veiligheid. Kortom het functioneren van de samenleving. Hierin speelt ook het feit dat Zoetermeer een New Town is een belangrijke rol. In tegenstelling tot andere steden kunnen New Towns minder goed terugvallen op de kracht van een organisch gegroeide gemeenschap met een historisch gevormde identiteit en gedeelde cultuur.

3.6 De groei van de regio

De regio is enorm verdicht en het landgebruik is drastisch veranderd. De steden, dorpen, activiteiten en aantallen inwoners om ons heen zijn gegroeid en dichterbij gekomen. De woningmarkt is regionaal concurrerend. De negatieve New Town effecten worden door de regionale concurrentie vergroot. Er is de laatste jaren sprake van verdringingseffecten uit buurgemeenten aan de onderkant van de woningmarkt terwijl aan de bovenkant uitstroom plaatsvindt richting luxere woonmilieus en woningen.

3.7 Ruimtelijke opgaven van New Town Zoetermeer

Trends, nieuwe ontwikkelingen en grote opgaven vragen ruimte in de stad. Dit vraagt een kritische blik op (het functioneren van) de huidige stad. Hoe kunnen we nieuwe opgaven een plek geven in de stad en daarmee nieuwe kwaliteiten toevoegen?

Behoud door ontwikkeling

Zoetermeer was lange tijd het laboratorium van de Nederlandse architectuur en stedenbouw. De opgave is om bestaande gebouwen en gebieden die niet meer aan de eisen voldoen te transformeren met zoveel mogelijk behoud van bestaande en cultuurhistorisch waardevolle kwaliteiten. Dat is goed voor de binding en het eigenaarschap dat mensen kunnen voelen met (plekken in) de stad en heeft een lagere milieu impact.   

Historische doorlopende structuren benutten

De lange lijnen in de stad uit de periode voor de New Town lenen zich door de combinatie van het historische en het groene karakter ideaal voor fietsers en voetgangers. De bijzondere kwaliteit is geliefd, maar kan nog beter benut worden. Deze gebieden zijn ook gewilde locaties voor (woning-)bouw. Het is zaak ontwikkelingen zo uit te voeren dat deze het karakter van de lijnen versterken.   

Barrière werking van de hoofdwegen verminderen

Een groot deel van de hoofdwegen is ingericht als landschappelijke ‘parkway’ terwijl andere delen meer de typering stadsstraat of stadsboulevard hebben of krijgen. De parkways vormen veelal verborgen, groene structuren waar gemotoriseerd verkeer zich los van stedelijkheid, fietsers en voetgangers door de stad verplaatst. Het zijn scheidende structuren, die fysieke barrières opwerpen voor voetgangers en fietsers tussen verschillende delen van de stad.   

De binnenstad versterken

Daar waar vroeger ingezet werd op bewuste scheiding tussen Stadshart en Dorpsstraat wordt nu ingezet op het beter verbinden van deze gebieden, die kunnen profiteren van elkaars nabijheid. Ook de andere randen van de binnenstad vragen hierbij aandacht bijvoorbeeld de overgang naar het Woonhart en naar Entree, hoofdwegen Afrikaweg en Europaweg spelen op deze plekken een belangrijke rol.   

De wijken toekomstbestendig maken

De wijken worden nu oud en zijn in hetzelfde tempo als waarin ze gebouwd zijn toe aan grootschalig onderhoud. We zoeken met ingrepen naar balans in de bestaande wijken, zonder het karakter te verliezen.   

Nabijheid van voorzieningen en groen

Nabijheid van voorzieningen en groen zijn geliefde kernkwaliteiten van de stad. De groei van de stad moet rekening houden met deze uitgangspunten en deze waar mogelijk versterken. Dat betekent dat groen en voorzieningen met de woningbouw mee moeten groeien.   

Mobiliteitstransitie

In Zoetermeer wordt de druk die de auto op de openbare ruimte heeft steeds meer gevoeld. De ontwikkelingen vragen andere keuzes over hoe we de beschikbare ruimte verdelen tussen de verschillende vormen van mobiliteit.  

Van functiescheiding naar functiemenging

De functionele opbouw van de stad maakt dat functies in Zoetermeer, zoals wonen en werken, sterk van elkaar zijn gescheiden. Deze opbouw heeft als voordeel dat er weinig overlast is tussen functies. Het (op sommige plekken) combineren van wonen en werken biedt kansen om het palet aan leefmilieus uit te breiden. Dit leidt tot een meer levendige stad waar werklocaties ’s avonds niet uitgestorven zijn, de sociale veiligheid toeneemt en de economische waarde en aantrekkelijkheid worden verhoogd. 

In het volgende hoofdstuk wordt beschreven hoe Zoetermeer in de komende decennia kan inspelen op deze opgaven. Daarbij wordt gebruik gemaakt van 7 Zoetermeerse principes die de belangrijkste ruimtelijke waarden uit stad, samenleving en historie vertegenwoordigen.

3.8 7 Zoetermeerse principes als leidraad voor vernieuwing van de New Town

Onderstaande principes vormen een belangrijke stap in de vorming van de RSZ. Uit de eerste onderzoeksfase is heel veel informatie gekomen. De principes helpen om keuzes te maken. Zij vormen als het ware de onderliggende ‘waarden’ waarop de visie en strategische keuzes in hoofdstuk 4 zijn gebaseerd. Zij vertegenwoordigen wat wij belangrijk vinden in de volgende fase van ontwikkeling. 

De Zoetermeerse principes worden niet als checklist van voorschriften gebruikt bij ieder individueel project. De principes in deze ruimtelijke strategie gelden voor de algehele ruimtelijke ontwikkeling.

De 7 Zoetermeerse principes zijn in oktober 2024 goedgekeurd door de gemeenteraad. In het volgende hoofdstuk worden deze principes vertaald naar het verhaal van Zoetermeer in 2040.

1. Mensen maken Zoetermeer

Net als in het verleden is het belangrijk dat de inwoners mee denken en bouwen aan hun eigen leefomgeving. Alleen dan ontstaat een stad die van ons allemaal is en waarin iedereen zich thuis kan voelen. Daarom geven we ruimte aan initiatieven en participatie. We denken mee met inwoners en kijken vooral naar de kansen van een initiatief en hoe we dit mogelijk kunnen maken. Samen maken we de stad!

2. Bestaande kwaliteit verbeteren

Het DNA van Zoetermeer vormt het vertrekpunt voor de volgende stap. Bij nieuwe ontwikkelingen bewaken we dat deze niet ten koste gaan van bestaande kwaliteiten, zoals het groene karakter van de stad. Zoetermeer heeft veel te bieden. Het is belangrijk om de stad nieuwe impulsen te geven maar wel voortbouwend op de bestaande structuren en kwaliteiten.

3. Groen groeit mee

Als de stad groeit laten we de groene ruimte mee groeien. Dat is belangrijk om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen maar ook om inwoners uit te nodigen tot bewegen, spelen en ontmoeten. Alleen door hierin scherpe keuzes te maken kunnen we de grote ambities op dit gebied uit de Visie Zoetermeer 2040 waarmaken. 

4. Alles in de buurt

De hele stad kent een uitgebreid netwerk van aantrekkelijke routes die alle voorzieningen bereikbaar maken. We zorgen ervoor dat de dagelijkse voorzieningen op loopafstand en voor iedereen bereikbaar en toegankelijk zijn.

5. De juiste functie op de juiste plek

We beoordelen per gebied wat nodig en passend is. We voegen functies toe, halen ze weg of verplaatsten ze om de bestaande kwaliteit te versterken en de sociaaleconomische balans te herstellen. Bijvoorbeeld door bedrijven elders in de stad te huisvesten die niet op een bedrijventerrein horen, door woon en werkfuncties meer te combineren of per wijk een andere samenstelling in het woningaanbod te realiseren waardoor de diversiteit toeneemt.

6. Bouwen aan een gezonde, inclusieve en veilige leefomgeving

Gezondheid van onze inwoners is een basisvoorwaarde bij de ontwikkeling van de stad. Wij zetten in op gezonde mobiliteit en richten de leefomgeving zo in dat deze uitnodigt tot bewegen, ontmoeten, spelen en sporten en toegankelijk en veilig is voor iedereen.

7. Meervoudig ruimtegebruik

Schaarse ruimte vraagt om slim ruimtegebruik. We stapelen, combineren en mengen functies, zowel in de bebouwde als onbebouwde ruimte.

4.1 Inleiding

Dit hoofdstuk vormt de kern van de RSZ. Het beschrijft hoe de stad zich kan vernieuwen en inspelen op de toekomst. 

De 7 Zoetermeerse principes vormen het fundament van de ruimtelijke visie. De visie wordt hieronder uitgewerkt in 10 ruimtelijke strategische keuzes en hun consequenties.  

4.2 Ruimtelijke Visie Zoetermeer 2040

Zoetermeer zet in op verdere groei en gezonde doorontwikkeling van de stad. De compacte en tegelijk ruime opzet die Zoetermeer kenmerkt, vormt een goed vertrekpunt om de stad te vernieuwen en ruimte te bieden aan opgaven op het gebied van woningbouw, werkgelegenheid, klimaatadaptatie, energie- en mobiliteitstransitie. 
Nu de stad haar gemeentegrens heeft bereikt moet de ruimte in de bestaande stad gevonden worden. Daar versterken we de bestaande kwaliteiten en vernieuwen we op plekken waar de stad ‘sleets’ is geworden. Wat goed is behouden we, wat verbetering nodig heeft pakken we aan. 

Zoetermeer toont lef en ambitie door stedelijke en sociale ontwikkeling met elkaar te verbinden. De stad is er voor de mensen, een plek waar men elkaar kan ontmoeten, werken, recreëren en wonen en zo deel uitmaakt van de gemeenschap. Een stad in de buurt van andere grote steden met het groen in- en om de stad altijd om de hoek. Nieuwe stedelijke leefmilieus centraal in de stad verrijken het palet van wijken en buurten. Plekken waar stedelijke dynamiek voelbaar is en uitnodigt om veilig te bezoeken en te ontmoeten; er is reuring en leven op straat! 

We voegen woningen toe waardoor er meer draagvlak ontstaat voor huidige en nieuwe voorzieningen. Dit combineren we met ruimte voor werk en groen, waardoor de groeiende stad aantrekkelijk blijft. Niet het ‘stapelen van de stenen’ maar de doelgroepen waarvoor we bouwen vormen daarbij het uitgangspunt. We willen aantrekkelijk blijven voor gezinnen, maar willen ook nieuwe doelgroepen aantrekken. Met een goede variatie in het woonprogramma realiseren we aantrekkelijke woonvormen voor ouderen waardoor we de doorstroming op de woningmarkt stimuleren. Hierdoor ontstaat ruimte voor instroom van nieuwe, jonge, gezinnen in de wijken. 

Een stad van levendige stadsstraten, waar het autoverkeer waar nodig iets minder snel voorbijraast waardoor er ruimte ontstaat voor wonen, werk en andere functies en het vergroten van het gevoel van veiligheid. Een verbonden stad, sociaal maar ook fysiek, waar barrières, langs hoofdwegen en de A12, geslecht worden met verbeterde fietsverbindingen en aantrekkelijke ruimtes om te verblijven. Ook benutten we de goede bereikbaarheid als kracht om rond stationsgebieden en haltes aantrekkelijke woon-werk milieus te realiseren. Werklocaties zijn niet uitsluitend monofunctioneel, maar daar waar het passend is, zijn het gebieden waar wonen en werken gecombineerd worden, met meer dynamiek en meer sociale veiligheid. 

En we bouwen aan een stad van aantrekkelijke routes en plekken die uitnodigen om door de stad te bewegen. In de buurt, dicht bij huis of werk, werken we aan aangename plekken, die veilig en toegankelijk zijn. Centraal in de wijken komen meer ontmoetingsplekken, zoals het ‘huis van de wijk’ en een aantrekkelijk plein waar de buurt activiteiten kan organiseren. 

In het Zoetermeer van de toekomst staan lopen en fietsen centraal; blijvend de beste grote fietsstad van Nederland! En om de stap naar de regio verder te verkleinen realiseren we nieuwe en verbeterde OV-verbindingen met de grote steden om ons heen. En uiteraard blijft er ruimte voor gemotoriseerd verkeer, waarbij we wel inzetten op nieuwe vormen als elektrisch rijden en deelvervoer. 

Zoetermeer zet een volgende stap in haar ontwikkeling door heden en toekomst te verbinden. Waar jong en oud kunnen vinden wat het stedelijk leven voor hen aantrekkelijk maakt. Waar de ruimtelijke ontwikkeling hand in hand gaat met sociale opgaven. Maar vooral een stad die zich onderscheidt doordat alles in de buurt is; andere grote steden, voorzieningen, groen, reuring én rust. Kortom… 

Zoetermeer, stad in de buurt!

En…. het is sneller 2040 dan we denken. Dus kijken we ook al over deze datum heen naar een verdere toekomst. Plannen genoeg. De stad is nooit af!

4.3 Ruimtelijke strategische keuzes

5.1 Inleiding

In hoofdstuk 4 zijn de ruimtelijke strategische keuzes voor de stad als geheel beschreven. Als we de keuzes op de stad toepassen zien we dat verschillende gebieden een verschillende uitwerking vragen. Deze gebieden zijn te omschrijven als leefmilieus. Elk leefmilieu heeft een eigen identiteit, dynamiek en uitstraling. Binnen het hoogstedelijk milieu passen bijvoorbeeld andere bebouwingsdichtheden en hoogtes dan binnen het suburbane milieu. En bij een wijkcentrum leefmilieu horen andere voorzieningen dan bij een groen leefmilieu.

In 2040 zijn in Zoetermeer de volgende leefmilieus te onderscheiden:

• ●

  leefmilieu hoogstedelijk

• ●

  leefmilieu stedelijk

• ●

  leefmilieu wijkcentrum

• ●

  leefmilieu suburbaan

• ●

  leefmilieu historisch

• ●

  leefmilieu werkgebied

• ●

  leefmilieu groen

In dit hoofdstuk worden de leefmilieus nader beschreven. Per leefmilieu wordt een algemene omschrijving geven en wordt toegelicht hoe de verschillende opgaven een plek krijgen in dit specifieke gebied.

5.2 Hoogstedelijk leefmilieu

Omschrijving

Het leefmilieu hoogstedelijk kenmerkt zich door een sterke mix van woningen, naast basisvoorzieningen ook meer stedelijke voorzieningen zoals theaters, bioscopen, winkels, horeca, ateliers, werkruimten, parken en pleinen. De dynamiek is voelbaar in levendige en attractieve plinten. Het gebied heeft een grote aantrekkingskracht op bezoekers uit zowel Zoetermeer als daarbuiten. De bebouwing heeft een hoge dichtheid en hogere bouwhoogten, wat hoge eisen stelt aan de inrichting van de buitenruimte (openbaar en privaat). De openbare ruimte wordt intensief gebruikt en biedt plaats voor grotere aantallen bezoekers en evenementen. 

Gebieden

Binnenstad (concentratie van reuring), Entree (incl. zuidzijde A12), Van Doornenplantsoen/Noordrand Palenstein

Kenmerken

• ●

  Wonen: Stedelijke doelgroepen, zoals gezinnen, jongeren, starters, yuppen en actieve senioren. Dit vraagt extra aandacht voor kwalitatieve buitenruimtes en collectieve voorzieningen zoals gezamenlijke woonkamers en daktuinen en ruimte voor optoppen, splitsen en verkameren. 

• ●

  Economie: De functiemenging is hoog met wonen, werken (kantoren), voorzieningen, winkels, cultuur en horeca en te typeren als gemengd zakendistrict en metropolitane omgeving. 

• ●

  Mobiliteit: De voetganger staat centraal in de hoogstedelijke leefmilieus. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van duurzame (alternatieve) mobiliteit zoals fietsen, OV en deelvervoer. Het eigen autobezit is laag en wordt sterk ontmoedigd. Het noodzakelijk parkeren gebeurt in (ondergrondse) parkeergarages. De openbare ruimte is zo veel mogelijk vrij van autoverkeer en geparkeerde voertuigen. Zo ontstaat een hoge verblijfskwaliteit en zijn de gebieden aantrekkelijk voor voetgangers en fietsers.

• ●

  Voorzieningen: Dit gebied biedt, naast basisvoorzieningen, ook meer stedelijke voorzieningen die bijdragen aan de levendigheid, zoals sport- en culturele voorzieningen (sportscholen, theaters, bioscopen, musea), een ruim retail aanbod en horecagelegenheden. Er zijn hogere geluidsnormen en langere openingstijden, met 24/7 dynamiek. 

• ●

  Groen-blauw: Het groen en blauw wordt op stedelijk niveau versterkt, met verbindingen naar omliggende wijken door singels en stadsstraten, zoals de ‘Groene Kraag’ rondom Entree en Centraal Park in de binnenstad. Kenmerkend is het 3D-groen, waarbij alles benut wordt (gevels, daken, maaiveld) om een prettig leefklimaat te creëren. Kleine parkjes en groene hoven binnen de stedelijke bouwblokken bieden rustige, toegankelijke plekken voor ontmoeting. De openbare ruimte is hoogwaardig en berekend op intensief gebruik door grote aantallen inwoners en bezoekers. 

• ●

  Energie: Collectieve warmteoplossingen zijn de norm, met opwekking van energie op daken en gevels waar dit goed kan worden ingepast. 

• ●

  Sociaal & Gezond: Dit leefmilieu is van belang voor de gehele stad, met toegankelijke openbare ruimte, maatschappelijke voorzieningen en ontmoetingsplekken. 

• ●

  Bouwhoogte: 15-30 meter als basishoogte, hoogteaccenten tot 70 meter. Incidenteel hoger is mogelijk (mits goed ingepast).

• ●

  Functiemengingsindex (fmi): 55-70 (typering gemengd zakendistrict en metropolitaan wonen). Een sterk gemengd gebied met verhoudingsgewijs meer banen (55% of meer) dan woningen (45%).

5.3 Stedelijk leefmilieu

Omschrijving

Het leefmilieu stedelijk bevindt zich in het centrale deel van de stad, tegen hoogstedelijk leefmilieus aan en dichtbij openbaar vervoer. Het is hier drukker dan in de suburbane gebieden, maar rustiger dan in het hoogstedelijke gebied. Het biedt naast basisvoorzieningen ook stedelijke voorzieningen zoals sport- en onderwijsfaciliteiten en heeft een dynamisch karakter, met een hogere dichtheid bij nieuwe ontwikkelingen. Binnen het stedelijk leefmilieu ligt ook een aantal laagbouwbuurten. Het is niet de bedoeling om deze buurten om te vormen naar hoogbouwgebieden.

Gebieden:

Driemanspolder, Dr. J.W. Paltelaan, omgeving station Zoetermeer-Oost, Palenstein en Hoornerhage 

Kenmerken

• ●

  Wonen: Een mix van gestapelde en grondgebonden bebouwing. De diversiteit in deze stadswijken is groot en voor verschillende doelgroepen met een actieve levensstijl. Er zijn stadswoningen, woon-werkwoningen en compacte laagbouw en enkele hoogbouw-accenten, met name wijkentrees. 

• ●

  Economie: Er is ruimte voor stedelijke dynamiek, met ruimte voor werken (met name langs ontsluitingswegen), stadsverzorgende economie en bedrijf-aan-huis en ambachten.

• ●

  Mobiliteit: Fietsers en voetgangers staan centraal, met goede hoofdroutes. De auto zal slechts beperkt het gebied in komen. Eigen autobezit wordt ontmoedigd. Er wordt ingezet op ruimte-efficiënte oplossingen zoals deelmobiliteit en gebouwd parkeren. 

• ●

  Voorzieningen: Er zijn naast basisvoorzieningen ook stedelijke voorzieningen aanwezig zoals sporthallen en middelbare scholen en grotere zorgvoorzieningen die wijkoverstijgend functioneren. 

• ●

  Groen-blauw: Groen wordt intensief gebruikt en is verbonden met grotere groengebieden rondom de stad. Wijkparken, weteringen en linten spelen een belangrijke rol in het verbinden van de stad met het buitengebied. Ze bieden verkoeling en bevorderen biodiversiteit. Parken bieden aantrekkelijke ruimte voor ontspanning, bewegen en ontmoeten en waterberging. 

• ●

  Energie: In hoogbouwgebieden worden veelal collectieve warmteoplossingen toegepast. 

• ●

  Sociaal & Gezond: Het groene en sociale netwerk draagt bij aan gezondheid en welzijn, met voorzieningen die de leefbaarheid versterken, zowel op wijk- als op stadsniveau.

• ●

  Bouwhoogte: 10-30 meter als basis hoogte, hoogteaccenten tot 40 meter en incidenteel 60 (bij wijk-entrees). Extra bouwhoogte moet passen in de omgeving, met als streefwaarde voor nieuwbouw een bouwhoogte van maximaal twee keer de overwegende hoogte in de buurt.

• ●

  functiemengingsindex (fmi): 40-50 (typering van gemengde stadswijk). Een gemengd gebied met verhoudingsgewijs een gelijkwaardige verdeling tussen het aandeel banen (40-50%) en woningen (50-60%).

5.4 Wijkcentrum leefmilieu

Omschrijving 

Het leefmilieu wijkcentrum kenmerkt zich door de centrale ligging in de wijk (hart van de wijk), dicht bij dagelijkse voorzieningen zoals supermarkten, buurtverenigingen en de huisarts. Er is ruimte om samen te komen, buurt evenementen te organiseren of een kop koffie te drinken. Dit gebied is ook geschikt voor werken, bijvoorbeeld in winkels, horeca of flexibele werkplekken. 

Gebieden: 

Wijkwinkelcentra 

Kenmerken

• ●

  Wonen: Overwegend gestapelde bebouwing, wonen boven winkels. Woningen zijn geschikt voor senioren, jongeren en starters. Optoppen, aanbouwen en uitplinten zijn mogelijk.

• ●

  Economie: Wijkeconomie, dagelijkse voorzieningen, kleinschalige horeca, supermarkt en kleinschalige flexibele werkruimtes. 

• ●

  Mobiliteit: De wijkcentra zijn via goede (gezonde) routes voor voetgangers en fietsers met de wijk en de rest van de stad verbonden. In de wijkwinkelcentra zijn aantrekkelijke OV-haltes en fietsenstallingen. Autobezit is lager dan in de suburbane leefmilieus en deelmobiliteit wordt gefaciliteerd. Parkeren wordt gereguleerd en geconcentreerd nabij de winkels.

• ●

  Voorzieningen: Maatschappelijke voorzieningen voor ontmoeting en ontplooiing, en elk wijkcentrum biedt ruimte voor evenementen en levendigheid.

• ●

  Groen-blauw: Elk wijkcentrum heeft een plein met groen. Vergroening van de buitenruimte en ook daken en gevels worden daarvoor ingezet. Aantrekkelijke en koele fiets- en wandelroutes verbinden het wijkcentrum met de woonbuurten. Om structuur van wijkgroen en van buurtgroen te versterken wordt de openbare ruimte versterkt met groen, parkeerplaatsen worden omgevormd tot groenere zones met bomen voor verkoeling. 

• ●

  Energie: Voor sterk geconcentreerde bebouwing (waaronder hoogbouw) wordt een collectieve WKO gebruikt en er worden zonnepanelen op daken geplaatst. 

• ●

  Sociaal & Gezond: Het wijkcentrum is dé ontmoetingsplek voor de wijk en heeft een plein waar meerdere doelgroepen op verschillende momenten van de dag iets kunnen doen. De openbare ruimte is uitnodigend, toegankelijk en sociaal veilig, inclusief randstadrailhalte.

• ●

  Bouwhoogte: Overwegend gestapelde bebouwing, tussen de 15-30 meter hoog (afhankelijk van de omgeving, ca. 1,5 keer de overwegende bouwhoogte van de omgeving) en tot een maximum van 45 meter. Geen solitaire hoogbouw, maar onderdeel van een ensemble dat afloopt naar de omliggende wijk. Optoppen, aanbouwen en uitplinten zijn mogelijk. Bij grootschalige sloop-nieuwbouw is maatwerk mogelijk. 

• ●

  Functiemengingsindex (fmi): 35-40 (typering van woon-werkgebieden). Een woon-werkgebied met verhoudingsgewijs minder banen (35-40%) en meer woningen (60-65%).

5.5 Suburbaan leefmilieu

Omschrijving

Het is rustig en ontspannen wonen in het leefmilieu suburbaa  , dichtbij een wijk- of stadspark. Het is gemakkelijk om te wandelen of te sporten in het groen om de hoek en aantrekkelijke fietsroutes verbinden dit gebied snel met het wijkcentrum, de binnenstad en de groengebieden aan de rand van de stad.

Gebieden:

Dorp, Meerzicht, Buytenwegh, De Leyens, Seghwaert, Rokkeveen, Noordhove, Oosterheem 

Kenmerken

• ●

  Wonen: Overwegend laagbouw en grondgebonden bebouwing. Rustig wonen in een groene omgeving, met nadruk op woningbouw, geschikt voor gezinnen. Kleinschalige inbreidingen, zoals nieuwbouw, optoppen, aanbouwen of uitplinten zijn mogelijk en met name gericht op doorstroming.

• ●

  Economie: Werken aan huis en zzp'ers en waar mogelijk in plinten kleinschalige werkgelegenheid.

• ●

  Mobiliteit: Fijnmazig netwerk van routes, gericht op bestemmingsverkeer en passende inrichting met woonerven en woonstraten. Het wijkcentrum, de binnenstad en wijkparken zijn goed bereikbaar via gezonde routes voor voetgangers en fietsers. Parkeren gebeurt voornamelijk op eigen terrein of in de buurt op straat. De fiets heeft voorrang.

• ●

  Voorzieningen: Basisscholen, kinderopvang, zorg en maatschappelijke voorzieningen zijn in de buurt.

• ●

  Groen-blauw: Groen om de hoek is belangrijk. Woonstraten worden vergroend voor wateropvang en het tegengaan van hitte. Wijkparken zijn goed bereikbaar voor fietsers en voetgangers, en er wordt gewerkt aan betere verbindingen met groenstructuren. Er worden veilige, groene routes ontwikkeld tussen wijken, met plekken voor ontmoeten, spelen en sporten.

• ●

  Energie: Individuele warmteoplossingen per woning, zoals isoleren, hybride warmtepompen en zonnepanelen op daken. Er wordt ruimte gegeven aan collectieve buurtinitiatieven (bijvoorbeeld buurtbatterijen).

• ●

  Sociaal & Gezond: De woonstraten, plekken en parkjes voor de deur en om de hoek zijn hier de plekken voor actief bewegen en ontmoeting. Dit wordt gestimuleerd door inwoners ruimte te geven om activiteiten te organiseren en hun woonomgeving te gebruiken.

• ●

  Bouwhoogte: <15 meter als typering voor grondgebonden woningen, uitgezonderd bestaande gebieden met hogere bebouwing. Op hoeken en zichtlocaties (bijvoorbeeld wijkontsluitingswegen of bestaande hoogbouw) zijn maximaal twee extra bouwlagen (+6m) toegestaan op bestaande woningen. Incidenteel is hier ruimte voor compacte gestapelde bouw.

• ●

  Functiemengingsindex: <35 (typering van rustige woonwijk). Een woongebied met verhoudingsgewijs een relatief laag aandeel van banen (<35%) en veel woningen (>65%).

5.6 Historisch leefmilieu

Omschrijving

Het leefmilieu historisch weerspiegelt de vroegere geschiedenis van Zoetermeer, met herkenbare stad-landverbindingen en karakteristieke panden waar gewoond en gewerkt kan worden. Dit kan variëren van een bakker in de Dorpsstraat tot een agrarisch bedrijf langs een lint. Kenmerkend is de afwisseling tussen bebouwing en open ruimte, evenals de variatie in functies zoals recreatie, ambachtelijke bedrijvigheid en dierenweides. De bebouwing bestaat meestal uit één laag met een kap. Fietsen is hier de belangrijkste vervoerswijze (met de auto als gast), en parkeren gebeurt vaak op eigen terrein. 

Specifieke gebieden

Historische linten Voorweg, Zegwaartseweg, Roeleveenseweg, Rokkeveenseweg, Meerpolderdijk, Dorpsstraat, Vlamingstraat, Den Hoorn, Schinkelweg, Bleiswijkseweg, Berkelseweg en de Stationsstraat. 

Kenmerken

• ●

  Wonen: Luw wonen in het dorp en langs de linten. Gemoedelijk wonen in de Dorpsstraat, met beeldbepalende en monumentale bebouwing. Geclusterde woonvormen in schuurachtige concepten en luxere woonmilieus met vrijstaande en/of twee-onder-een-kapwoningen voor doorstromende gezinnen en senioren.

• ●

  Economie: Beperkte functiemenging. Wonen en detailhandel in de Dorpsstraat, wonen en werken (ambachtelijk of agrarisch) op eigen terrein langs de linten. Bijzondere horeca, culturele of recreatieve functies, zoals stadsboerderijen, wijktuinen en manages.

• ●

  Mobiliteit: Fietsers en voetgangers hebben voorrang in de historische gebieden, die tevens belangrijke fietsroutes zijn om de stad uit te komen. De auto is vooral te gast, met parkeerplaatsen op eigen terrein of gereguleerd op straat rond de dorpskern. 

• ●

  Voorzieningen: De linten profiteren van voorzieningen in de aangrenzende wijken. Scholen, kinderopvang, zorg en maatschappelijke voorzieningen zijn dichtbij, met soms horecaondernemingen. 

• ●

  Groen-blauw: Het behoud en de versterking van groen-blauwe structuren zijn essentieel voor verkoeling en biodiversiteit. Deze structuren verbinden met de hoofdgroenstructuur (H-structuur) om een robuust groen-blauw netwerk te creëren. Het groene karakter en de historische uitstraling gekoppeld aan het water zijn bepalend voor de kwaliteit van het gebied. 

• ●

  Energie: Individuele woningen en agrarische bedrijven benutten de grote daken van schuren voor energieopwekking.

• ●

  Sociaal & Gezond: De linten zijn inspirerende en rustgevende omgevingen die de reuring van de stad met de natuur om haar heen verbinden. Door de herkenbaarheid van gebouwen en verbindingen voelen inwoners zich thuis en wandelen en fietsen ze er graag. Langs deze routes liggen verschillende ontmoetingsfuncties die passen binnen het historisch karakter.

• ●

  Bouwhoogte: Overwegend laagbouw met 1-2 bouwlagen en een kap.

• ●

  Functiemengingsindex (fmi): Maatwerk. Het historische leefmilieu kent een grote diversiteit, afwisseling in werk en/of wonen.

5.7 Werk leefmilieu

Omschrijving

Het leefmilieu werkgebied heeft betrekking op gebieden waar voornamelijk gewerkt wordt, zoals bedrijventerreinen (huidige kantoorlocaties worden naar de toekomst doorontwikkeld naar gebieden met functiemenging en vallen zodoende in een ander milieu). Deze terreinen bevatten vaak loodsen, distributiehallen en industrie met een hogere milieucategorie, die meer ruimte en afstand tot woongebieden vereist. 

Specifieke gebieden

Lansinghage, Rokkeveen-Oost, Rokkehage, Zoeterhage, Oosterhage, Dutch Innovation Park

Kenmerken

• ●

  Wonen: Wonen is in principe niet toegestaan vanwege de aanwezigheid van bedrijven met een hoge milieucategorie en het belang van behoud van werkgebieden. 

• ●

  Economie: Lage mate van functiemenging, geschikt voor monofunctionele bedrijvigheid en aanwezigheid van hogere milieucategorieën (die elders niet mengbaar zijn). 

• ●

  Mobiliteit: Werkmilieus zijn goed verbonden met andere stadsdelen via aantrekkelijke fietsroutes. Logistieke bereikbaarheid (vrachtverkeer) is gegarandeerd en er zijn logistieke hubs voor overslag naar (duurzame) stadsdistributie. 

• ●

  Voorzieningen:  Stedelijke voorzieningen op bedrijventerreinen die bijdragen aan bedrijvigheid en ook goed mengbaar zijn, horen hier niet thuis, maar elders in de stad (andere leefmilieus).

• ●

  Groen-blauw: Groen draagt bij aan aantrekkelijke werkomgeving. Straatprofielen zijn vergroend met meer bomen voor verkoeling en biodiversiteit en meer ruimte voor fietsers en voetgangers. Koele (doorgaande) fietsroutes en groene looproutes(‘ommetjes’) en beweegroutes voor werknemers (bijvoorbeeld in de pauze, in de schaduw) vergroten de aantrekkelijkheid van aanwezige werkgevers. Groene daken en groengevels, mogelijk gecombineerd met zonnepanelen, worden toegepast voor extra verkoeling, natuurinclusiviteit en ecologie.

• ●

  Energie: Daken van bedrijfshallen worden maximaal benut voor energieopwekking. 

• ●

  Sociaal & Gezond: Op plekken waar routes voor langzaam verkeer dit leefmilieu kruisen zijn ontspannen en groene plekken aanwezig voor verkoeling en ontspanning.

• ●

  Bouwhoogte: 15 meter en incidenteel 25 meter.

• ●

  Functiemengingsindex (fmi): >90 (typering werkgebied). Een typisch werkgebied met verhoudingsgewijs vooral werkgelegenheid (>90%) en nauwelijks wonen (<10%).

5.8 Groen leefmilieu

Omschrijving

Het leefmilieu groen heeft betrekking op de groene gebieden van Zoetermeer. Het groen is essentieel voor het behouden van koelte, klimaatadaptatie en biodiversiteit. De groengebieden zijn ecologisch waardevol met een grote recreatieve betekenis, terwijl anderen nadrukkelijker dienen voor sport en vermaak. 

Gebieden:

Delftse Wallenwetering, Leidse Wallenwetering, Buurtvaart, Wilhelminapark, Westerpark, Binnenpark, Burgemeester Van Tuyllpark, Heempark, Burgemeester Hoekstrapark, de Nieuwe Driemanspolder, Buytenpark, Meerpolder, het Noordelijk plassengebied, Balijbos en de natuurkerngebieden.

Kenmerken

• ●

  Wonen: Wonen is in principe niet toegestaan in de groengebieden. Incidenteel is woningbouw mogelijk aan de rand van het park, bij transformatie/herontwikkeling van een bestaande (andere) functie.

• ●

  Economie: Beperkte economische voorzieningen (horeca) ter ondersteuning van de recreatiefunctie. 

• ●

  Mobiliteit: Fietsers en voetgangers hebben voorrang in de groengebieden. Autoparkeren is ondergeschikt aan groenbeleving en wordt zoveel mogelijk aan de rand van het gebied opgevangen en landschappelijk ingepast. 

• ●

  Voorzieningen: Het groen biedt ruimte voor sport- en recreatieve voorzieningen en (kleinschalige) evenementen die ontspanning, ontmoeting, sport en spel stimuleren. 

• ●

  Groen-blauw: De groengebieden worden versterkt en verder uitgebouwd. Het behouden en versterken van koelte, ruimte voor waterberging en het bevorderen van biodiversiteit zijn belangrijke doelen. Het gebruik en de programmering van het groen draagt bij aan de leefkwaliteit van de stad. 

• ●

  Energie: Incidenteel ruimte geven aan benodigde energie-infrastructuur. 

• ●

  Sociaal & Gezond: Groengebieden zijn belangrijke bestemmingen in fiets-, wandel- en sportnetwerken. De routes van de wijken naar het groen zijn helder en aantrekkelijk. (Sport)verenigingen zijn actief in deze gebieden en de openbare ruimte nodigt uit tot ontmoeten, bewegen en ontspannen.

• ●

  Bouwhoogte: Maatwerk

• ●

  Functiemengingsindex (fmi): Niet van toepassing. Een groengebied heeft weinig werkgelegenheid en ook weinig woningen.

5.9 Leidraad voor hoogbouw

In de hiervoor beschreven leefmilieus worden verschillende uitspraken gedaan over de bouwhoogtes. De bestaande omgeving en ligging in de stad bepaalt in welke mate bouwhoogtes kunnen afwijken van de veel voorkomende bouwhoogtes. Het karakter en sfeer van een leefmilieu bepaalt mede de inpassingsmogelijkheden van eventuele hoogbouw. Hoogbouw is een van de mogelijkheden om efficiënt om te gaan met de beperkte ruimte. Hoogbouw is geen doel op zich, maar een vorm van verdichting die moet passen in de omgeving. Daar waar de ruimte schaars is, het aanbod van voorzieningen en openbaar vervoer nabij is en waar hoogbouw ruimtelijk bijdraagt aan het accentueren van specifieke plekken in de stad, is hoogbouw mogelijk. 

Op basis van de leefmilieus vormen de Binnenstad en Entree, met de stationsomgeving Zoetermeer de meest verstedelijkte gebieden in de stad, waar hogere bebouwing logisch en wenselijk is. Ze vormen belangrijke ruimtelijke plekken die benadrukt kunnen worden met hoogbouw. 

Ook de wijkwinkelcentra vormen, op een andere schaal en met een andere bouwhoogte, belangrijke plekken voor concentratie in de wijk. Dicht bij voorzieningen en vaak ook openbaar vervoer is de ruimte beperkt en kan een hogere bouwhoogte voorkomen dan in de rest van de wijk.  

In de bestaande suburbane wijken is beperkte hoogbouw al aanwezig (bijv. galerijflats in Meerzicht of de torens in Palenstein die de entree tot de wijk benadrukken). Hier gaan terughoudend om met hoogbouw en wordt de bouwhoogte gerelateerd aan de meest voorkomende bouwhoogtes in de omgeving. 

Uitwerking van hoogbouw

Voor de uitwerking van specifieke regels waar hoogbouw aan moet voldoen, wordt in hoofdstuk 8 voorgesteld om concrete regels op te stellen ten aanzien van ‘ruimtelijke beleid voor de gebouwde omgeving’, waarin dit meegenomen kan worden. 

Indien we hoogbouw toepassen hanteren we de volgende uitgangspunten:

• ●

  Inpassing in de omgeving (op basis van het betreffende leefmilieu). Hoogbouw is, door zijn hoogte, vanaf een grote afstand zichtbaar. Juist daarom is het van belang veel aandacht te besteden aan het gevelontwerp en vorm van de gebouwen en aan het beeld dat ze in wisselwerking met elkaar opleveren (het silhouet van de stad en een geleidelijke opbouw). Hoogbouw vraagt om een extra zorgvuldige vormgeving van materialisatie, kleur, detaillering en gebouwvorm, dat zorgt voor een aantrekkelijk beeld op het schaalniveau van de stad, de buurt en het gebouw. 

• ●

  Een hoogbouweffectrapportage, waarbij de effecten ten aanzien van wind, bezonning en privacy inzichtelijk worden gemaakt;

• ●

   Ruimtelijke opbouw, met aandacht voor:

  • ○

    Plint: Een hoge, uitnodigende en levendige plint (eerste of de eerste twee bouwlagen) met aandacht voor de relatie tussen maaiveld en gebouw. 

  • ○

    Stedelijke laag. De onderste lagen (de eerste 6 bouwlagen, inclusief plint) vormen de stedelijke laag en bieden ‘ogen’ op straat, de menselijke maat, en zijn bepalend hoe het gebouw ervaren wordt. Hoogbouw is daarbij overwegend onderdeel van een stedelijk bouwblok. Solitaire vrijstaande torens komen slechts zelden voor. 

  • ○

    Toren. Het feitelijke (midden)deel dat de hoogte in gaat. De vormgeving en verhouding van dit deel bepaalt het uitzicht en doorzicht tussen torens. De vorm en positie van de torens op de stedelijke laag dient zorgvuldig afgestemd te worden op de omgeving. Torens hebben een setback ten opzichte van het blok waar ze op staan (voorkomen van windhinder). Torens worden alzijdig ontworpen met aan alle zijden een aantrekkelijk gevelbeeld. 

  • ○

    Kroon: De hoogbouw heeft een zorgvuldige beëindiging, een zorgvuldig ontworpen bovenkant. Een verbijzondering die zich onderscheidt van het middendeel van de toren en zich uitstrekt over meerdere verdiepingen. Daarbij verdienen de bovenste verdiepingen (de kroon) inclusief de daklijn aandacht. Technische zaken, zoals het bewassingssysteem en installaties, worden mee-ontworpen, om te zorgen voor een aantrekkelijk beeld. 

  • ○

    Ontmoeting. Juist in hoogbouw dient ook aandacht te zijn voor ontmoeting om te zorgen voor minder anonimiteit. De centrale hal, de wijze waarop men van parkeergarage tot voordeur komt, gemeenschappelijke ruimtes en/of voorzieningen, plekken waar je je buren kunt tegen komen, zijn belangrijk om te zorgen voor levendigheid. 

  • ○

    Comfort. Er dient rekening gehouden te worden met specifieke wensen en voorzieningen voor toekomstige bewoners waarbij toegankelijkheid, bezoekbaarheid, drempelloos en bereikbaarheid van bijvoorbeeld stalling van scootmobielen e.d. praktisch goed geregeld zijn.

6.1 Inleiding

De ruimtelijke strategie schetst een integraal beeld van de toekomst van Zoetermeer. Dit beeld is opgebouwd uit verschillende onderliggende beleidsthema’s zoals wonen, economie, groen en voorzieningen. Deze opgaven zijn in hoofdstuk 4 vertaald naar 10 integrale strategische keuzes. 

In dit hoofdstuk worden de verschillende beleidsthema’s als aparte onderwerpen beschreven. Hierdoor is eenvoudig terug te vinden wat de thematische opgaven en keuzes zijn die ten grondslag liggen aan de integrale uitwerking van hoofdstuk 4. 

Per thema worden de opgaven beschreven (vooral gebaseerd op de Visie Zoetermeer 2040) en de strategische keuzes die voor dit betreffende thema van belang zijn.

6.2 Gezond & sociaal

6.3 Groen, blauw en biodiversiteit

6.4 Wonen

6.5 Economie

6.6 Mobiliteit

6.7 Voorzieningen

6.8 Energie

6.9 Ondergrond en externe veiligheid

7.1 Inleiding

De stad is nooit af en zal zich ook na 2040 verder ontwikkelen. Tot 2040 zullen er in de MRDH ca 250.000 extra woningen bij komen. Hoe deze groei doorzet na 2040 is afhankelijk van diverse factoren, zoals klimaat en economische en demografische ontwikkelingen. Verondersteld mag worden dat de regio ook na 2040 sterk zal blijven groeien. Afvlakking van de bevolkingsgroei wordt pas na 2050 verwacht. Maar groei is geen doel op zich. Het is belangrijk om nu keuzes te maken die na 2040 een goede basis leggen voor leefbaarheid en brede welvaart voor toekomstige generaties. Als we vooruitkijken naar de verdere toekomst biedt de RSZ een goede basis voor de stad om zich de komende decennia verder te ontwikkelen. 

7.2 Doorgaande vernieuwing van wijken en buurten

In de periode tot 2040 wordt een start gemaakt met de vernieuwing van de wijken Meerzicht, Buytenwegh en Seghwaert. In de periode na 2040 zullen ook andere wijken aan de beurt komen, daarbij continu kijkend naar de staat van de wijk (wijkanalyse). De volgorde van de wijkvernieuwing volgt min of meer de ontstaansgeschiedenis van de wijken van Zoetermeer. De nadruk ligt daarbij op de vernieuwing van de wijkwinkelcentra. Gezien de leeftijd op dat moment mag verwacht worden dat in de periode na 2040 wijkwinkelcentrum De Vijverhoek (Driemanspolder), winkelcentrum De Leyens en Noordhove aan vernieuwing toe zijn.

7.3 Doorontwikkeling hoofdwegenstructuur

In de periode tot 2040 wordt de Afrikaweg getransformeerd tot stadsstraat. Hiermee maken we een start met de verdichting van het centrum van Zoetermeer rond de hoofdwegenstructuur. Zo ook rond de Europaweg. Na 2040 komen de overige delen van de H-structuur in beeld, om door te ontwikkelen tot straten waarin verkeers- en verblijfsfuncties meer worden gecombineerd en er een aantrekkelijkere openbare ruimte ontstaat met een ander karakter. En daarmee bijdragen aan het onderling beter verbinden van wijken.

7.4 Kansen voor verdere verstedelijking in de A12 zone

De verdichting die we tot 2040 zien langs de hoofdwegenstructuur zou na 2040 een vervolg kunnen krijgen in de A12 zone. Daar ligt de ruimte om verdere groei van de stad ruimte te bieden maar vooral ook om de leefbaarheid sterk te verbeteren. Verkennende studies laten een toekomstbeeld zien waarin de mobiliteitstransitie leidt tot een andere verdeling tussen verschillenden vervoerssystemen. Door de auto en de trein bijvoorbeeld ondergronds te brengen wordt de stad niet langer in tweeën gedeeld. De enorme infrastructuur van de A12 schept ruimte voor wonen, voorzieningen, groen, ontspanning en sport. En biedt kansen voor verbindende doorgaande lijnen, die praktisch zijn maar ook waardevol voor ecologie en sociale verbinding. Veel negatieve effecten van de snelweg, waaronder geluidsoverlast en luchtvervuiling, worden hiermee weggenomen. Verstedelijking en leefbaarheid kunnen hier echt hand in hand gaan. 
Een verder verstedelijkte zone rondom de A12 kan de volgende logische schakel zijn van een hoogstedelijke milieu dat stationsomgeving Entree verbindt met de stationsontwikkeling rondom Bleizo-West.

7.5 Omliggende landschappen, natuurontwikkeling en klimaatadaptatie

Voor de leefbaarheid op langere termijn is het van groot belang de omliggende landschappen zo vrij mogelijk te houden van verdere verstedelijking. Ze vormen de groene longen van dit deel van de Randstad en zijn nodig voor recreatie en ontspanning. Maar bovenal zijn ze nodig voor de toekomstige beschikbaarheid van (drink)water, voor klimaatadaptieve opgaven en om de biodiversiteit te verbeteren.  
Het creëren van grote zoetwaterbuffers is nodig om de beschikbaarheid van zoetwater te kunnen garanderen en om tegendruk te bieden tegen de verzilting. In regionaal verband zal nagedacht moet worden waar extra waterberging in de landschappen rondom Zoetermeer gevonden kan worden. De Meerpolder, van oudsher een zoetwater meer, kan daar mogelijk een belangrijke rol in vervullen, in combinatie met recreatie en natuurontwikkeling. 
Aan de zuidzijde van Zoetermeer vormen de kassen van de Oostland een behoorlijk hitte eiland. Zoetermeer zal zich (liefst samen met de buurgemeenten) inzetten voor ruimte voor verkoeling voor het zuidelijk deel van de stad. Rokkeveen vormt anno 2024 al een aandachtsgebied voor hittestress. De toekomst van het kassengebied is nu nog ongewis maar biedt kansen voor extra ruimtelijke kwaliteit in de vorm van recreatie en verkoeling. Nieuwe recreatieve routes door dit gebied vormen voor de zuidzijde van Zoetermeer een kwalitatieve toevoeging, zeker als ze gepaard gaan met extra natuurwaarde en biodiversiteit. 
Aan de oostzijde van de stad liggen er kansen om een groene recreatieve verbinding vanuit het Van Tuyllpark naar de Rotte te realiseren. Met aantrekkelijker passages van de aanwezige infrastructuur kan de oostkant van de stad beter aan de aantrekkelijke landschappen van de Rotte en het Bentwoud gekoppeld worden. Een sterke vergroening van het bedrijventerrein is nodig om de stad aan de oostzijde ook koelte te bieden. 
Het verbinden van de verschillende gebieden met aantrekkelijke waardevolle groene verbindingen zorgt op termijn voor een aaneengesloten Ringpark rondom de stad. Deze ambitie zal vooral vorm moeten krijgen in het programma NOVEX.

7.6 Regionale samenwerking

Sommige vraagstukken laten zich niet oplossen op het schaalniveau van de stad of gemeente maar vragen om een regionale benadering. De Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) zal steeds meer het verband worden waarbinnen provincie en gemeenten samen aan opgaven werken, vooral op het gebied van werkgelegenheid, onderwijs en mobiliteit. 
Voor Zoetermeer is het belangrijk om deze vraagstukken regionaal te blijven agenderen. Grote ruimtelijke ambities als de transformatie van de A12 zone en het realiseren van de ZoRo lijn vragen om investeringen die de Zoetermeerse begroting te boven gaan. Daarvoor is het belangrijk om nationale en regionale fondsen te activeren. Ook een vraagstuk als huisvesting van grote bedrijven met een hoge milieu impact, die moeilijk in een sterk verstedelijkte regio nog zijn in te passen, vragen om een regionale visie. Compensatie-ruimte voor deze bedrijven kan maar moeilijk gevonden worden, terwijl vrijwel alle gemeenten zoeken naar meer ruimte voor bedrijvigheid, vooral omdat bedrijfslocaties onder druk staan van de constante zoektocht naar woonruimte. 
Verder vooruitkijkend zal de zuidelijke Randstad zich steeds meer ontwikkelen tot één metropoolregio met bijbehorende vraagstukken en opgaven. Zoetermeer zal zich ook na 2040 blijven inzetten om alle kansen die hier uit voortkomen te benutten. 

7.7 Perspectief op Zoetermeer voorbij 2040

8.1 Een bredere blik dan alleen een milieueffectenrapport

In de Ruimtelijke Strategie Zoetermeer (RSZ) worden keuzes vastgelegd die van invloed zijn op de ontwikkeling van de stad op het gebied van onder meer wonen, werken, mobiliteit en groenvoorzieningen. Voor beleid en ontwikkelingen met een mogelijk grote impact op de ‘fysieke leefomgeving’ is het verplicht een milieueffectrapport (MER) op te stellen. Dit geldt ook voor de Omgevingsvisie Zoetermeer 2040 (bestaande uit de Visie Zoetermeer 2040 en de Ruimtelijke Strategie Zoetermeer).

Vanwege het integrale karakter van de Omgevingsvisie Zoetermeer is ervoor gekozen om het MER breder te trekken en ook de sociale en economische effecten in beeld te brengen. Dit wordt ook wel een Omgevingseffectrapport (OER) genoemd. In het OER zijn naast de effecten rondom de gebruikelijke milieu- en waardenaspecten (zoals bijvoorbeeld natuur, water, geluid en luchtkwaliteit) ook de effecten op andere thema’s beoordeeld. Denk aan klimaatadaptatie, werkgelegenheid, vestigingsklimaat, gezondheid, veiligheid, leefbaarheid en de sociaaleconomische kracht van de stad.

Formeel (juridisch) is dit OER een plan-MER en heeft het dezelfde procedure gevolgd. Daarmee voldoen we aan de wettelijke eisen om de milieubeginselen te betrekken bij het opstellen van de omgevingsvisie (artikel 3.3 Omgevingswet). Het doel van het OER is echter niet alleen om te voldoen aan wettelijke vereisten, maar (vooral) ook om het milieu- en omgevingsbelang volwaardig mee te wegen in de besluitvorming over de RSZ.

Het OER-proces is doorlopen na de ontwikkeling van de Visie Zoetermeer 2040 (Omgevingsvisie deel A), welke het kader op hoofdlijnen vormt voor de RSZ (Omgevingsvisie deel B) van Zoetermeer. Tijdens het OER-proces zijn inzichten geleverd over de effecten van keuzes voor de fysieke leefomgeving en reflecties gegeven op tussendocumenten, zoals de Leefomgevingsfoto, de onderzoeksalternatieven en de eindconcepten hiervan.

Het OER is in wisselwerking met de RSZ opgesteld. Dit heeft ervoor gezorgd dat het milieubelang een rol heeft gespeeld bij beslissingen binnen de RSZ, dat we deze beslissingen nog beter hebben kunnen onderbouwen en dat aspecten van de leefomgeving vroegtijdig en volwaardig zijn meegewogen in het proces. 

Hieronder volgt een samenvatting van het ontwikkelproces en de hoofdlijnen van het OER. Het complete OER staat op de gemeentelijke website en is op te vragen bij de gemeente.

8.2 Onderzoeksactiviteiten OER

Het proces is gestart met de opstelling van een NRD, waarin de kaders en reikwijdte van de OER zijn vastgesteld. Dit document kan gezien worden als het ‘plan van aanpak’ voor het OER. Vervolgens is de Leefomgevingsfoto opgesteld, waarin de huidige staat van de fysieke leefomgeving van Zoetermeer is geanalyseerd en wat de te verwachten stand van zaken is in 2050 bij voortzetting van het huidige beleid. Dit is voor verschillende aspecten rondom milieuthema’s en sociaaleconomische thema’s gedaan. De Leefomgevingsfoto laat op veel aspecten een positieve ontwikkeling zien en dat voor natuur, gezondheidsbevordering, verkeer & vervoer en wonen & (basis)voorzieningen de opgaven het grootst zijn. 

Daarna zijn drie onderzoeksalternatieven (groeiscenario’s) opgesteld, waarin denkbeeldige aanpassingen in de ruimtelijke ontwikkeling zijn getoetst. Het doel van deze analyse is om verschillende groeiscenario’s en ruimtelijke ingrepen te onderzoeken en te onderzoeken wat de betekenis hiervan is op de eerder gekozen aspecten uit de Leefomgevingsfoto. Deze toetsing heeft inzicht gegeven in de mogelijke gevolgen van ruimtelijke ontwikkelingen op de leefomgeving van Zoetermeer. Dit is in de MER-systematiek een beproefde methode om bij wijze van vingeroefening de ‘hoeken van het speelveld’ te belichten. 

8.3 Handvatten, uitspraken en aanbeveling voor de Ruimtelijke Strategie

Op basis van de verschillende onderzoeksactiviteiten zijn in het OER-traject richtinggevende uitspraken, aandachtspunten en aanbevelingen meegegeven voor de RSZ. Meerdere keren zijn conceptversies van de RSZ aan de hand daarvan beoordeeld. Dit heeft ertoe geleid dat de RSZ op onderdelen aangescherpt of aangepast is of aanvullende maatregelen zijn voorgesteld om effecten op de leefomgeving te verbeteren. 

De analyse van de onderzoeksalternatieven en mogelijke ingrepen laten in ieder geval zien dat de stad voldoende draagvlak heeft om de programmatische groei voor alle drie de onderzoeksalternatieven op te vangen, zonder extreme knelpunten. Tegelijkertijd laat de analyse zien dat hoe groter het groeiprogramma, hoe groter de economische spin-off, maar ook hoe groter de effecten op de leefbaarheid. Het heeft daarmee een aantal belangrijke punten over de kwaliteit van de stad opgeroepen. Zo kan te veel verdichting ten koste gaan van groen en het karakter van Zoetermeer als New Town. En kan een te grote groei van de stad in combinatie met een forse verkeersgeneratie leiden tot meer hinder en druk op een gezonde leefomgeving.

De uitkomsten van het OER hebben mede richting gegeven aan de (strategische) keuzen in de RSZ, zoals:

• ●

  Concentreren van verstedelijking in het centrum van de stad en langs de hoofdwegen, waardoor omliggende wijken ruime en rustige karakter behouden;

• ●

  In de wijken kleinschalige projecten die bijdragen aan het herstel van de balans in de wijk;

• ●

  Behouden en benutten van de ‘groen wiggen’ om de stad koel te houden en de natuur de ruimte te geven;

• ●

  In stand houden bestaande groen ruimtes in de stad om te zorgen voor verbinding tussen het groen, water en biodiversiteit

• ●

  Vergroten van de toegankelijkheid en gebruikswaarde van parken en het realiseren van gezonde routes en plekken in de stad die het aantrekkelijk maken om te ontmoeten en te bewegen;

• ●

  Toevoegen functies rondom OV-haltes, verbeteren van omgeving OV haltes en de routes ernaar toe om het gebruik van openbaar vervoer verder te stimuleren;

• ●

  Waar mogelijk herverdelen van de ruimte voor mobiliteit: lopen, fietsen en OV krijgen samen met groen en ontmoeting meer ruimte.

• ●

  Waar nodig of wenselijk, kan onder voorwaarden sprake zijn van snelheidsverlaging op de (delen van de) hoofdwegen en in de wijken;

• ●

  Beter benutten van werklocaties, faciliteren van werken in de wijk en transformeren van monofunctionele kantorenlocaties tot gemengde woon-werkmilieus en ruimte voor functiemenging op Hoornerhage.

• ●

  Water, bodem en biodiversiteit sturend maken bij de bouwopgave door klimaatadaptief te bouwen

• ●

  Binnen gebieden met een hoge dichtheid sturen op collectieve warmteoplossingen en -systemen.

Voor sommige uitspraken, aandachtspunten en aanbevelingen uit het OER geldt dat deze niet verwerkt of uitgewerkt zijn in de RSZ, omdat deze verdere invulling en uitwerking krijgen in omgevingsprogramma’s en gebiedsontwikkelingen die volgen op de RSZ. Dit geldt bijvoorbeeld voor functiemenging en aanpassing van milieucategorieën op bedrijventerreinen, het werken met ‘mobiliteitsnormen’ en het realiseren van toegankelijke, gezonde en kwalitatief hoogwaardige groene ruimtes.

8.4 Voortoets Passende beoordeling

Omdat keuzen en uitspraken in de RSZ mogelijk negatieve effecten kunnen hebben op Natura 2000-gebieden, is als onderdeel van het OER een zogenoemde Voortoets Passende beoordeling opgesteld. Uit de Voortoets blijkt dat geen van de voornemens die in de RSZ zijn ogenomen leidt tot een belangrijk effect op Natura 2000-gebieden. Op voorhand kunnen alle storingsfactoren – behalve verzuring en vermesting door stikstofdepositie – redelijkerwijs uitgesloten worden. Voor stikstof geldt dat het risico op negatieve effecten ook zeer beperkt is. Indicatieve berekeningen die een beeld geven van het risico op negatieve effecten tonen aan dat de kans op negatieve effecten bij woning- en utiliteitsbouw beperkt zijn. 

Voor de realisatiefase zijn de risico’s op negatieve effecten vooral afhankelijk van de fasering en de te kiezen bouwmethoden. De realisatiefase is niet overduidelijk uitvoerbaar zonder negatieve stikstofeffecten. Op dit moment geeft dit echter geen aanleiding tot het passend beoordelen van de RSZ of tot het aanpassen van het stedelijk programma in de RSZ. 

Hier hoort wel de kanttekening bij dat individuele projecten alsnog tot belangrijke effecten kunnen leiden op Natura 2000-gebieden. Dat is niet zeker gesteld met de indicatieve berekening. Dit betekent dat bij individuele projecten alsnog inzichtelijk gemaakt moet worden of de projecten kunnen leiden tot belangrijke effecten op Natura 2000-gebieden. Specifiek wanneer verdere uitwerking van plannen ten opzichte van de RSZ leiden tot wezenlijk andere verkeersbewegingen, een fors groter programma of effecten door de bouwfase. 

De conclusies van deze Voortoets zijn opgenomen in het OER dat opgesteld is bij de RSZ en is daarnaast als bijlage bij het OER gevoegd.

8.5 Advies commissie mer

Als onderdeel van de inspraakperiode is de ontwerp RSZ en het bijbehorende OER voor advies aan de Commissie mer gestuurd. Op 26 juni 2025 heeft de Commissie mer haar toetsadvies uitgebracht. Voorafgaand hieraan is op 23 juni 2025 het conceptadvies met de Commissie mer besproken. 

De Commissie heeft veel waardering voor hoe de gemeente de kwaliteit van de leefomgeving in Zoetermeer wil verbeteren en de trend van negatieve maatschappelijke ontwikkelingen wil ombuigen. De interdisciplinaire manier van werken heeft geleid tot het daadwerkelijk bij elkaar brengen van veel perspectieven. Dit weerspiegelt volgens de Commissie op een goede manier de geest en intentie van de Omgevingswet.

De Commissie waardeert ook de rol die het OER daarbij heeft gespeeld. Het OER heeft bij het ontwikkelen van de RSZ steeds de consequenties van verschillende mogelijke ingrepen voor ontwikkelingen in de leefomgeving aan de beleidsmakers voorgehouden. Er ligt daardoor duidelijk op tafel welke ambities in het gedrang kunnen komen, bijvoorbeeld omdat ze tegenstrijdig zijn of omdat uiteindelijk het bouwprogramma bepalend is. 

Maar de Commissie benoemt in haar advies ook dat er nog belangrijke informatie ontbreekt en de onderzoeksalternatieven niet altijd goed te volgen zijn. In relatie hiermee geeft ze aan dat onzekerheden en bandbreedtes niet verwerkt zijn in de effecttabel wat een juiste eindbeoordeling bemoeilijkt. De Commissie benadrukt in haar advies dat het aanvullen van die informatie essentieel is om het belang van de leefomgeving volwaardig mee te kunnen wegen bij het besluit over de RSZ. Als gevolg van het advies van de Commissie mer is het OER verbeterd. De samenvatting is uitgebreid, onzekerheden en bandbreedtes zijn benoemd, de onderzoeksalternatieven zijn beter beschreven en van kaartjes voorzien en aangegeven is welke bouwsteen op welke wijze doorgewerkt heeft in het voorkeursalternatief. Daarnaast is een aparte bijlage toegevoegd aan de RSZ waarin een verantwoording is opgenomen van hoe we in de RSZ met de specifieke aanbevelingen vanuit het OER omgegaan zijn. 

Ook doet de Commissie een aantal aanbevelingen voor de verdere besluitvorming. Deze zijn bedoeld om de kwaliteit van de besluitvorming, nu en in de toekomst, te verbeteren. Deels zijn dit aandachtspunten voor het vervolgtraject, waarvoor geen aanpassingen nodig zijn van het OER of RSZ voor besluitvorming.