Erfgoedbeleid 2026-2036 gemeente Alkmaar

Om de toekomst te begrijpen, moeten we het verleden kennen. In Alkmaar is dat verleden niet alleen terug te vinden in archieven en vitrines, maar ook in het dagelijkse leven in stad, dorp en polder. De stad en het buitengebied zijn niet los van elkaar te denken. De marktstad Alkmaar dankt haar betekenis aan het achterland en de polders en dorpen hebben hun ontwikkeling mede te danken aan de vraag en de dynamiek uit de stad.

Alkmaar begint vanaf de middeleeuwen gestaag te groeien en is een belangrijke uitvalsbasis voor de graven van Holland. In de twaalfde eeuw heeft Alkmaar zelfs een grafelijk hof en werd gestart met de bouw van kasteel Torenburg. In deze periode is er regelmatig strijd met de Westfriezen waardoor er meer verdediging nodig is. Vanaf de dertiende eeuw groeit Alkmaar uit tot een ommuurde stad met poorten, grachten, markten en ambachten en krijgt in 1254 stadsrechten. De strijd tegen de Westfriezen houdt aan en er worden nog twee kastelen in de Oudorperpolder opgericht.

Door de mens gemaakt land

Terwijl binnen de muren handel en nijverheid opbloeien, verandert het landschap eromheen van natuur en water in door de mens gemaakt land. Later in de middeleeuwen ontstaan er door een combinatie van veeninklinking en stormvloeden grote meren die lange tijd het landschap domineren. Een stelsel van dijken wordt opgericht om het land verder te beschermen tegen het steeds verder oprukkende water. Ook in tijden van belegering bewees deze kennis haar nut. De waterbeheersing werd een bondgenoot in de verdediging. Sinds die tijd is de mogelijkheid om polders onder water te zetten ter vedediging van steden en regio’s vast onderdeel van ons collectieve geheugen. Mede dankzij het onder water zetten van de omgeving weerde Alkmaar in 1573 met succes het Spaanse beleg af. Het Alkmaars ontzet op 8 oktober markeert “Van Alkmaar de victorie” en vormt tot vandaag een hoeksteen van de Alkmaarse identiteit en het stedelijk zelfbewustzijn.

In de zeventiende eeuw wordt datzelfde water met veel kennis en volharding teruggedrongen. De vele droogmakerijen in de omgeving, met de Schermer als iconisch voorbeeld en de Achtermeer als oudst bekende droogmakerij in Nederland, leggen de basis voor een nieuw cultuurlandschap waarin dijken, vaarten, sluizen en molens samen een systeem vormen om het water actief te beheersen.

De stad investeert ondertussen in bereikbaarheid. Eerst via trekvaarten en overtomen, later via het Noord-Hollands Kanaal en het spoor. Deze infrastructuur verbindt land en water, stad en polder, producenten en markten. In de twintigste eeuw groeit Alkmaar door en krijgt zij een rol als groeikern. Er komen nieuwe wijken en voorzieningen bij, maar de dorpen in het buitengebied behouden hun eigen schaal en karakter. Zo ontstaat de gelaagdheid die tot vandaag herkenbaar is, met eeuwenoude kernen, een waterstaatkundig landschap, negentiende-eeuwse lijnen van kanaal en spoor en de naoorlogse stadsuitbreidingen die daar bovenop zijn gelegd.

Voortdurend vernieuwend

Die gelaagdheid is nergens zo tastbaar als in de binnenstad. Het Waagplein ademt de marktfunctie die Alkmaar eeuwenlang heeft gedragen. De grachten en bruggen vertellen over scheepvaart, overslag en uitwisseling. De vaak eeuwenoude panden vertellen het verhaal van de bewoners en gebruikers. In de bestrating zijn op sommige plekken archeologische sporen gemarkeerd, overblijfselen van de rijke ondergrondse historie. De stad vernieuwt voortdurend, maar doet dat met respect voor het geheugen dat in het stratenpatroon, de gebouwen en in de ondergrond besloten ligt. Het verleden is geen decorstuk, maar een referentie die richting geeft aan keuzes van nu.

Wie de polders in gaat, ziet hoe dat stedelijke verhaal ook verankerd is in het landschap van de grote droogmakerijen. In de Schermer is het binnenboezemsysteem met de Noorder- en Zuidervaart nog steeds intact, het tastbare bewijs van de innovatie van vele eeuwen geleden. De molens staan niet alleen als monumenten in het landschap, maar als schakels in een keten die water stapsgewijs afvoerden en daarmee het land droog maakte en hield. Dijken, sluizen en ringvaarten zijn geen losse elementen, maar onderdelen van een samenhangende orde waarin water, bodem, landbouw en bewoning op elkaar zijn afgestemd. Deze wijze van leven met water is actueel. Ze helpt bij het nadenken over klimaatadaptatie, bodemdaling en natuurontwikkeling. Wie weet hoe het systeem is gemaakt, kan beter bepalen hoe het de volgende generaties blijft werken.

Ontwatering van het natte veen

De wortels van het huidige landschap liggen in de middeleeuwse veenontginning. Vanaf ongeveer de elfde tot en met de dertiende eeuw werd het natte veen stap voor stap ontwaterd door rechte sloten die haaks op een ontginningsas werden gegraven. Zo ontstond het patroon van lange, smalle kavels en een duidelijke richting in het landschap. Boeren vestigden zich op de kaden en dijken, waardoor langgerekte dorpen ontstonden langs de ontginningslijnen, de zogenaamde lintdorpen. In en rond Alkmaar is dat onder meer terug te zien in kernen als Graft, De Rijp, Grootschermer, Schermerhorn en Driehuizen, waar huiserven, waterlopen en percelen nog steeds dezelfde logica volgen.

De Eilandspolder is in dit geheel een bijzonder overblijfsel van het oude veenland, een mozaïek van lage weiden, petgaten en sloten waar het water altijd dichtbij is en waar de verkaveling en het waternet van de middeleeuwse ontginning nog steeds leesbaar is. Op de veeneilanden liggen zelfs nog de archeologische resten van de middeleeuwse bewoning. De manier van wonen en werken die hieruit voortkwam, het leven langs het lint, het gebruik van de vaarten als verbinding en de oriëntatie op dijk en kade, vormt tot vandaag de basis onder de ruimtelijke identiteit van het buitengebied.

Maritieme ondernemingszin en rijkdom

De dorpskernen in het buitengebied verdienen in dit verhaal een eigen plaats. De Rijp en Graft laten in hun straten en gebouwen zien hoe maritieme ondernemingszin en rijkdom het land in kwam. De haring en walvisvaart brachten kapitaal, kennis en handel, en stimuleerden ambachten en de bouwnijverheid. Dit laat zich terugzien in de onverwachte stedelijkheid die je ziet in een kern als De Rijp.

In veel kernen zoals onder andere Schermerhorn, Zuidschermer, Grootschermer, Driehuizen en Stompetoren bepalen de linten, de waterlopen en de open ruimte het dorpsbeeld. De stolpboerderij moet niet slechts worden gezien als bouwtype. Gedurende vier eeuwen gold de stolpboerderij als het ultieme antwoord op de mogelijkheden en beperkingen van het wonen en werken in het Noord-Hollandse veenweidegebied. Deze iconische piramides van de polder herinneren nog tastbaar aan deze levenswijze.

Binnen de Eilandspolder wordt een ander gezicht van hetzelfde verhaal verteld. Hier zijn de veenweiden, rietkragen en sloten bepalend. De stilte en de vele vergezichten laten voelen hoe zorgvuldige beheersing van water de basis vormde voor wonen en landbouw. Alle dorpen zijn volwaardige dragers van een geheel eigen identiteit en betekenis, met eigen verhalen en een eigen maat die bijdraagt aan het geheel.

De draad die stad en dorpen met elkaar verbindt

Handel en uitwisseling vormen de draad die stad en dorpen met elkaar verbindt. In de stad organiseerden markt en overslag de stroom van goederen en mensen. In de dorpen werd geproduceerd, bewerkt en bewaard. Die nauwe relatie is door de eeuwen heen zichtbaar geweest in toegankelijke vaarten, oeverplaatsen, pakhuizen en later ook in de bedrijvigheid langs grachten, kanaal en spoor. De sporen ervan zijn nog altijd af te lezen aan de gebouwen, in straatprofielen en in de manier waarop kernen zich tot het water verhouden. Ze bieden aanknopingspunten om ook nu te werken aan passende herbestemming in oud vastgoed en aan levendige dorpscentra die voorzieningen, ontmoetingsplaatsen en identiteit vasthouden.

Erfgoed is in Alkmaar meer dan steen en hout. Het bestaat ook uit vaardigheden, rituelen en verhalen. Het molenambacht, de kennis van peilen, het omgaan met wind en water, de cultuur van markt en zuivel, de seizoenen van het land en de routes over water en dijk. Onze eigen stadsbeiaardier houdt door het bespelen van de carillons van de Sint Laurenskerk en de Waagtoren in Alkmaar en de Grote Kerk in De Rijp dit deel van ons erfgoed levend en in goede conditie. Musea, archieven en verzamelaars houden dit levend met collecties en verhalen. Vrijwilligers, verenigingen en bewoners doen dat in het alledaagse door te zorgen, te organiseren en over te dragen. Juist die combinatie van materieel en immaterieel maakt dat erfgoed geen stilstaand bezit is, maar een levende bron van trots, oriëntatie en vakmanschap. Ze geeft een beeld van wat we zijn en richting aan wat we willen doorgeven.

De waarde van dit alles is groot en moet behouden blijven. Een helder verhaal over de stad, het buitengebied en de dorpen helpt bij het maken van slimme keuzes. In de binnenstad gaat het om zorgvuldig omgaan met structuren, verhoudingen en materialen, om herbestemmen waar het kan en vernieuwen waar het moet, met behoud van samenhang en maat. In het buitengebied gaat het om het respecteren van openheid, het vrije zicht en de verkaveling, om het versterken van linten en ensembles, om ruimte geven aan landbouw en natuur binnen de waterhuishouding die het gebied al eeuwen draagt. In de dorpen gaat het om voorzieningen, toegankelijkheid en levendigheid die passen bij het eigen gezicht, met kleine ingrepen die veel betekenen. Denk aan onderhoud van stolpen, molens, monumenten en karakteristieke panden, passende nieuwbouw bij de bestaande dorpsstructuur, routes die verhaal, landschap en dagelijks leven verbinden.

Inspiratie voor toekomstgerichte oplossingen

Op deze manier is erfgoed geen rem op de ontwikkeling, maar geeft het richting aan en inspiratie voor toekomstgerichte oplossingen. Het helpt om te herkennen wat wezenlijk is, om zorgvuldig te verbeteren wat onder druk staat en om met vertrouwen te bouwen aan wat nodig is. Stad en buitengebied blijven zo samenhangende delen van één geheel. De dorpskernen blijven volwaardige plekken om te wonen, te werken en te ontmoeten. En Alkmaar blijft herkenbaar en veerkrachtig, geworteld in een verleden dat niet op slot gaat, maar meegroeit met de tijd.

Erfgoed is overal om ons heen. Zichtbaar en niet zichtbaar. Erfgoed draagt bij aan een aantrekkelijke omgeving om hier te (komen) wonen en werken. Voor wetenschappers is erfgoed een bron die laat zien hoe onze omgeving in de loop van de eeuwen is ontstaan en hoe deze is uitgegroeid tot de wereld die we vandaag kennen. Voor inwoners geeft de historie identiteit aan hun woonplaats, hun thuishaven.

Samenhang met de omgeving

Een kerk, dijk, sloot, molen of dorp staat niet op zich. De Omgevingswet benadrukt de samenhang van al het erfgoed. De monumentenzorg verschuift van individuele zorg naar omgevingsgerichte zorg. Lokale erfgoedinstanties vragen dan ook aandacht voor de omgeving en geven tips voor het in kaart brengen en beschermen van samenhang in gebieden en wijken, landschappen en structuren zoals de droogmakerijen. Zoals ‘leg de waarden vast in een gebiedsbiografie voor locaties waar nieuwe ontwikkelingen komen’, of ‘bescherm stolpen in de buitengebieden’ en ‘meer aandacht voor de inrichting van de openbare ruimte in beschermde stadsgezichten’. In hoofdstuk 7 Erfgoed is voor iedereen, bespreken we de inbreng van de erfgoedinstanties meer uitgebreid.

Samenhang met andere werkvelden

Erfgoed heeft ook raakvlakken met verschillende andere beleidsvelden. Sommige lijken vanzelfsprekend, andere zijn minder zichtbaar. Door deze samenhang te benadrukken wordt erfgoedbeleving voor inwoners en bezoekers versterkt. En door de samenwerking op te zoeken kan het erfgoed worden ingezet voor andere doelen. Het is een voortdurend samenspel dat ook zorgt voor een natuurlijke balans tussen verandering en behoud.

Recreatie, economie, toerisme en cultuur

Erfgoed, recreatie en toerisme gaan als vanzelf samen. We recreëren en genieten in de omgeving, door te varen of fietsen door het oerhollandse landschap, door het bezoeken van een museum of oud gebouw of door te wandelen in de karakteristieke dorpen of de binnenstad. Goede kwaliteit van de historische gebouwen en openbare ruimte draagt bij aan een vitale en levendige binnenstad, een aantrekkelijke plek waar ondernemers zich willen vestigen en bezoekers graag naar toe komen.

Steeds vaker en met nieuwe accenten krijgt de relatie tussen erfgoed en cultuur verdieping. Eerder bood erfgoed vooral een karaktervol podium voor verhalen, tradities en culturele activiteiten. Nu worden vaker de verhalen en thema’s uit de geschiedenis zelf gebruikt voor een voorstelling of evenement. Ook locatietheater wordt meer en meer inhoudelijk verbonden aan een historische plek, met groots effect voor de belevingswaarde. Dit samenspel versterkt het unieke historische karakter van Alkmaar. Dit brede palet aan cultuur en historie wordt sinds jaar en dag gewaardeerd door inwoners en vele bezoekers. In 2024 heeft de Nationale Bezoekers Index maar liefst 26 miljoen passanten gemeten in de binnenstad, waaronder inwoners, werkenden en bezoekers van buiten de gemeente.

Groen en biodiversiteit

De grote transities van deze tijd vragen om een zorgvuldige balans tussen behoud en verandering. Klimaatadaptatie en verduurzaming moeten en kunnen hand in hand gaan met het behouden van de cultuurhistorische waarden.

De erfgoedwaarde van stedelijke groengebieden en parken is meegenomen in de toekomstvisie en kwaliteitsverbetering voor het bolwerk en victoriepark (2022-2025). Rencenter is deze opgenomen in de Parkenscan (2025). Het laatste onderzoek beveelt aan om bewust te zijn van de verschillende belangen rond molenbiotopen en bomen. Om bewuste en duidelijke afwegingen en keuzes te maken bij herinrichting. En wijst op kansen op het versterken van de beleving, zoals routes, verhalen en kennisdeling.

Daarnaast wordt samengewerkt met de stadsecoloog om meer kansen te benutten om met zowel gebouwd als landschappelijk erfgoed bij te dragen aan biodiversiteit. Zo kunnen soorten als de grutto, kerkuilen, boerenzwaluwen en vleermuizen beter floreren.

Online erfgoed

Zelfs online is erfgoed aanwezig. De digitale mogelijkheden maken het eenvoudiger om informatie duurzaam te bewaren in databases en om deze beschikbaar te maken voor een breed publiek. Sociale media bieden een snelle en laagdrempelige manier om kennis te delen en betrokkenheid te verkrijgen en houden. Inwoners blijken nieuwsgierig naar de vele verhalen en willen die onder meer via online kanalen leren kennen. Zo komen vraag en aanbod samen. De wensen en ideeën die inwoners hierover hebben komen uitgebreider aan bod in hoofdstuk 8, Erfgoed is voor iedereen.

Klinkend erfgoed

Niet zichtbaar, wel hoorbaar zijn de uurwerken en carillons in de historische torens. De stadsuurwerkmaker zorgt voor onderhoud van de uurwerken en carillons in de binnenstad en voor het automatisch speelwerk van trompetter en ruiters in de Waagtoren. De carillons van de Grote Kerk in De Rijp, in de Grote Kerk in de binnenstad, in de Waagtoren en in de Kapelkerk spelen automatisch. Behalve de laatste worden deze elke week ook live bespeeld door de stadsbeiaardier. Door regelmatig onderhoud en gebruik blijven de uurwerken en carillons in goede staat en dragen zij bij aan de historische beleving van de omgeving.

Wat willen we bereiken?

We willen onze historie zichtbaar en beleefbaar houden. We houden daarmee de betrokkenheid en de waardering levend bij inwoners en bezoekers. We bewegen mee met trends, actualiteiten en zorgen ervoor dat het belang van cultuurhistorische waarden meewegen bij ruimtelijke ontwikkelingen. We benutten we de uniciteit en zeggingskracht van bestaande cultuurhistorische waarden én creëren ruimte voor nieuwe ontwikkelingen. Zodat erfgoed bijdraagt aan een gemeente waar historie, vernieuwing en innovatie hand in hand kunnen gaan.

Wat gaan we hiervoor doen?

We brengen de cultuurhistorische waarden in kaart. Door deze te inventariseren, te documenteren en raadpleegbaar te maken voor wetenschappelijk onderzoek en voor publiek. Dit doen we zowel op gemeentebreed niveau als op kleinere schaal en houden daarbij de samenhang in het oog. Zo vergroten we de bekendheid van de tijdlagen en gebruikslagen van onze leefomgeving; zoals zandruggen, dijken, oude rivieren, veenweiden, droogmakerijen met ringvaarten, (molen)sloten, singels, parken, boerenerven, beplanting. Dit biedt verdieping bij het afwegen van de opname van cultuurhistorie bij grootschalige nieuwbouw en herinrichtingen.

We stemmen af met gemeentelijke werkvelden voor een integrale aanpak van gemeentelijke opgaven en beleidsdoelen. We werken samen met erfgoedpartners, zowel met professionele instellingen als met vrijwillige organisaties. Dit doen we bijvoorbeeld bij inventarisaties van nog onderbelicht erfgoed. Maar ook bij archiefonderzoek naar verhalen achter gevels en bij het gezamenlijk organiseren van lezingen. Het gaat onder meer om oudheidkundige verenigingen, dorpsraden, de musea en het regionaal archief.

Hoe gaan we dat doen?

We brengen specifieke tijdgebonden architectuur of type bouw in kaart, zoals Post 65, sociale woningbouw en scholen.

We maken een gebiedsbiografie, ofwel levensloop van het gehele grondgebied. Daarbij brengen we de cultuurhistorische gebieden in kaart, zoals landschappen, uitbreidingswijken, en structuren zoals de droogmakerijen en polders. Samen met de erfgoedpartners onderzoeken we de mogelijkheid voor het maken van een algemene website over de historie van Alkmaar waarin al deze kennis terug te vinden is.

Met subsidie ondersteunen we culturele activiteiten met een erfgoedelement. Tot slot blijven we online en offline vertellen over ons unieke Alkmaarse erfgoed.

Aandacht voor de platforms van Erfgoed Alkmaar

Inwoners geven aan onze historie te willen ontdekken via online kanalen. Dit verklaart de groei met 40.000 bezoekers op de website Erfgoed Alkmaar in de laatste drie jaar. Ook op de sociale media is de belangstelling bovengemiddeld als we deze vergelijken met lokale en nationale erfgoedplatforms.

Overzicht van bezoekersaantallen van de Open Monumentendag

Dit vindt jaarlijks plaats in het tweede weekend van september. Cijfers van bezoekers in de afgelopen 10 jaar.

Instagramvolgers op vergelijkbare accounts

Cijfers van lokale en nationale accounts in 2025

Lokaal

Nationaal

Voor erfgoed zijn verschillende Europese en nationale wetten van toepassing. Op provinciaal en gemeentelijke niveau is regelgeving opgenomen in verordeningen en beleid. Het gemeentelijke erfgoedbeleid en de uitvoering ervan voldoen aan deze kaders.

Wereldwijde en Europese wetgeving en verdragen

Europese verdragen zoals Granada (bescherming van gebouwd erfgoed), Malta (archeologie) en Faro (maatschappelijke waarde en participatie) bepalen het fundament waarop lidstaten hun erfgoedbeleid inrichten. De wereldwijde UNESCO richtlijnen (Fort Markenbinnen) en Europese programma’s stimuleren zorgvuldige omgang met erfgoed, internationale kwaliteitsnormen en het actief betrekken van de samenleving. Deze afspraken vormen daarmee de basis waarop nationaal beleid wordt gebouwd.

Nationale wetten en programma’s

In Nederland vormen de Erfgoedwet en de Omgevingswet het wettelijke kader voor bescherming, verantwoordelijkheid en procedures. Ze regelen onder meer welke objecten beschermd zijn, hoe met vergunningen moet worden omgegaan, hoe archeologie wordt geborgd en welke rol gemeenten hebben in het ruimtelijke domein. Landelijke programma’s en subsidieregelingen ondersteunen restauratie, verduurzaming en innovatie. Hierdoor ontstaat een uniforme en zorgvuldige manier van werken in alle gemeenten.

Provinciale verordeningen en beleidskaders

De provincie Noord Holland concretiseert nationale kaders in de Omgevingsverordening NH2022, waarin bijvoorbeeld cultuurhistorische structuren, beschermde landschappen en archeologische waarden zijn vastgelegd. Provinciale regelingen stimuleren instandhouding, herbestemming en onderzoek. Dit helpt gemeenten om richting te geven aan hun doelstellingen en bij de uitvoerbaarheid daarvan.

Gemeentelijke instrumenten

Op lokaal niveau wordt dit alles uitgewerkt in het Omgevingsplan, het Erfgoedbeleid, de Verordening fysieke leefomgeving en aanvullende regelingen. Hier legt de gemeente vast hoe erfgoed wordt beschermd, hoe afwegingen in de ruimtelijke ontwikkeling worden gemaakt en hoe inwoners en initiatiefnemers worden betrokken.

Deze gelaagde wet- en regelgeving zorgt niet alleen voor bescherming van erfgoed, maar biedt ook duidelijkheid, participatiemogelijkheden en ondersteuning. Zo vormt het juridische kader een stevige basis voor zowel behoud van erfgoed als voor een breed gedragen waardering ervan.

Wat willen we bereiken?

Het doel van regelgeving is om duidelijkheid te scheppen voor inwoners en eigenaren: wat kan niet en wat kan wel bij het behoud van ons erfgoed? Tegelijkertijd is het doel het behoud van de ruimtelijke kwaliteiten. Met de ingang van de Omgevingswet liggen er uitdagingen om cultureel erfgoed goed te borgen in het omgevingsplan.

We behouden en versterken de maatschappelijke betrokkenheid, in lijn met het Faro gedachtegoed. Hoe we dat doen is verwoord in hoofdstuk 8, Erfgoed is voor iedereen.

Om ons cultureel erfgoed te behouden en te versterken werken we aan een zorgvuldig en toekomstbestendig erfgoedstelsel. Dat doen we door onze bestaande instrumenten te evalueren en te actualiseren en door nieuwe wettelijke kaders vroegtijdig te integreren. We spelen in op nieuwe inzichten, harmoniseren en passen aan waar het nodig is.

Voor archeologie voldoen we volledig aan de wettelijke zorgplicht (artikel 5.130 Bkl). Dit doen we door de archeologische verwachtingskaart te verwerken in het Omgevingsplan, archeologische aandachtsgebieden aan te wijzen en uniforme planteksten op te stellen. Zo ontstaat één helder en werkbaar kader voor initiatiefnemers, onderzoekers en vergunningverlening.

We anticiperen op mogelijke wijzigingen in landelijke wetgeving, zoals de Wet kwaliteitsborging voor monumenten en de regels rondom verduurzaming, waaronder energielabels, aardgasvrij en energietransitie.

Wat gaan we hiervoor doen?

Voor de transitie naar het omgevingsplan brengen we de drie soorten gemeentelijke monumenten in de voormalige gemeente Graft De Rijp onder in een uniforme gemeentelijke systematiek. Ook bereiden we de opname in het omgevingsplan voor van bouwhistorie en van stolpboerderijen met hoge cultuurhistorische waarde. Daarbij onderzoeken we welke beschermingsvormen passend zijn, inclusief de mogelijkheden voor aanwijzing als monument, toepassing van de provinciale stolpenrichtlijnen en het verruimen van planologische mogelijkheden voor splitsing.

We actualiseren het Ervenhandboek voor de inrichting van historische (agrarische) erven en evalueren de bescherming van beeldbepalende panden met de dubbelbestemming cultuurhistorie, inclusief de verkenning van een sloopvergunningstelsel. Verder zorgen we dat de onderhoudssubsidie blijft aansluiten bij de praktijk. Indien nodig passen we regelgeving aan.

Tot slot onderzoeken we hoe de omgeving van erfgoed beter beschermd en beleefbaar kan worden gemaakt, onder andere door het bepalen van invloedssferen, zichtlijnen en het uniform beschermen van molenbiotopen. Daarbij kijken we naar aanvullende welstands- en gebruiksregels voor activiteiten in de nabijheid van monumenten en naar het opnemen van het volledige kadastrale perceel van een monument in het omgevingsplan.

Wat willen we bereiken?

De gemeente Alkmaar zet in op een toekomstbestendige omgang met het archeologisch erfgoed. Archeologie is een essentieel onderdeel van de identiteit van de stad en haar omgeving en maakt integraal deel uit van de fysieke leefomgeving. De zorg voor archeologisch erfgoed is zowel een wettelijke verantwoordelijkheid als een maatschappelijke opgave.

De gemeente richt zich daarbij op vier samenhangende ambities:

Behoud van archeologisch erfgoed

Archeologische waarden worden zo veel mogelijk behouden voor toekomstige generaties. Behoud in situ heeft daarbij de voorkeur, omdat het bodemarchief intact blijft en toekomstige onderzoeksmogelijkheden behouden blijven. Waar behoud in situ niet mogelijk is, wordt ingezet op zorgvuldig en kwalitatief hoogwaardig behoud ex situ, gericht op kennisverwerving, documentatie en duurzame borging.

Integratie van archeologie in de ruimtelijke ordening

Archeologie maakt een volwaardig onderdeel uit van de afwegingen in de fysieke leefomgeving. Archeologische kennis wordt vroegtijdig betrokken bij ruimtelijke ontwikkelingen en ingezet bij vergunningverlening, planvorming en ontwerp. Daarmee fungeert archeologie niet alleen als randvoorwaarde, maar ook als inspiratiebron voor ruimtelijke kwaliteit en gebiedsontwikkeling.

Synthese, kennisontwikkeling en bijdrage aan de geschiedschrijving

Archeologisch onderzoek in Alkmaar draagt bij aan een samenhangend en verdiepend begrip van de ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van de stad en haar omgeving. De gemeente stuurt actief aan op overkoepelend synthetiserend onderzoek en op de vertaling van archeologische kennis naar historische duiding en geschiedschrijving. Archeologie wordt daarmee niet alleen vastgelegd, maar ook betekenisvol gemaakt – voor wetenschap, beleid en publiek.

Publieksbetrokkenheid en gedeelde verantwoordelijkheid (Verdrag van Faro)

De gemeente onderschrijft de uitgangspunten van het Verdrag van Faro, waarin cultureel erfgoed wordt beschouwd als een gedeelde maatschappelijke waarde. Archeologisch erfgoed krijgt meer betekenis wanneer inwoners, vrijwilligers en lokale organisaties actief betrokken zijn bij onderzoek, interpretatie en kennisdeling. Archeologie is erfgoed van en voor iedereen.

Wat gaan we hiervoor doen?

Om deze ambities te realiseren zet de gemeente Alkmaar in op:

• •

  bescherming van archeologische waarden, in situ of ex situ, op basis van een zorgvuldige en proportionele belangenafweging;

• •

  het samenbrengen van kennis uit archeologisch, bouwhistorisch, historisch, landschappelijk en geologisch onderzoek;

• •

  actieve publieksvoorlichting en educatie via onder meer publieksactiviteiten tijdens opgravingen, educatieve programma’s voor scholen, publicaties, lezingen, rondleidingen, tentoonstellingen en het digitaal ontsluiten van het archeologisch depot;

• •

  samenwerking met vrijwilligers, amateurarcheologen en erfgoedorganisaties, in lijn met een participatieve benadering van erfgoedzorg.

Hoe gaan we dat doen?

Wet- en beleidskaders

De gemeente Alkmaar past de Erfgoedwet en de Omgevingswet toe om archeologische waarden juridisch te borgen binnen omgevingsplannen en vergunningverlening. De archeologische zorgplicht vormt het wettelijke uitgangspunt. De wet schrijft niet voor op welke wijze deze plicht moet worden ingevuld; binnen dit kader beschikt de gemeente over beleids- en uitvoeringsvrijheid.

De gemeente adviseert proactief bij ruimtelijke ontwikkelingen op basis van de archeologische verwachtingskaart, gemeentelijke en landelijke onderzoeksagenda’s en voortschrijdend inzicht. De archeologische verwachtingskaart wordt actueel gehouden en inhoudelijk onderbouwd, zodat de wettelijke onderzoeksplicht zorgvuldig, uitlegbaar en proportioneel worden toegepast.

Toetsing van omgevingsvergunningen en maatwerk

Alle aanvragen voor een omgevingsvergunning waarbij sprake is van bodemverstoring worden door de gemeente Alkmaar inhoudelijk getoetst op archeologische aspecten. Deze toetsing is een vast onderdeel van de vergunningverlening en maakt integraal deel uit van de uitvoering van de archeologische zorgplicht.

Bij de beoordeling wordt uitgegaan van maatwerk, waarbij de aard en omvang van de voorgenomen ingreep leidend zijn, de locatie en de actuele archeologische kennis. De gemeente maakt daarbij gebruik van de laatste stand van onderzoek, zoals deze is samengevat in de archeologische verwachtingskaart en aangevuld met voortschrijdend inzicht uit recent uitgevoerd onderzoek.

Binnen dit maatwerk wordt actief gestuurd op behoud in situ en wordt er waar mogelijk samen met initiatiefnemers onderzocht of bouwplannen zodanig aangepast kunnen worden dat archeologische waarden in de bodem behouden blijven. Hierbij wordt onder meer gekeken naar archeologievriendelijke funderingswijzen, zoals aanpassingen in funderingstype, paalpositie of constructie, waarmee bodemverstoring wordt geminimaliseerd. Deze benadering sluit aan bij landelijke richtlijnen en praktijkvoorbeelden, onder andere zoals ontwikkeld door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zoals te vinden in de bijlage bij deze nota.

Dankzij de voortdurende actualisatie en verfijning van de archeologische verwachtingskaart kan in bijna alle gevallen direct een goed onderbouwde afweging worden gemaakt tijdens de vergunningverlening. Hierdoor is in circa 99% van de vergunningaanvragen geen aanvullend archeologisch bureauonderzoek nodig. Dit beperkt administratieve lasten en versnelt procedures, zonder afbreuk te doen aan de bescherming van archeologische waarden.

Wanneer er archeologische maatregelen noodzakelijk zijn, worden deze proportioneel, locatiegericht en bij voorkeur gericht op behoud van de archeologische waarden geformuleerd. Op deze manier draagt de toetsing bij aan een zorgvuldige omgang met het bodemarchief én aan een efficiënte en voorspelbare vergunningverlening en rechtszekerheid voor de aanvrager.

Gemeentelijke inzet en archeologisch onderzoek

Archeologie is een publieke verantwoordelijkheid. In Alkmaar betekent dit niet alleen het stellen van regels, maar ook het zorgvuldig uitvoeren van maatregelen die nodig zijn om archeologische waarden te behouden, te documenteren en toegankelijk te maken.

De gemeente beschikt over een lange traditie van eigen archeologische uitvoering en zet deze voort. De gemeente houdt haar opgravingsvergunning/opgravingsbevoegdheid in stand en behoudt de vereiste certificering conform de Erfgoedwet en de protocollen 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000, en blijft investeren in vakinhoudelijke expertise en professionele randvoorwaarden. Daarbij wordt steeds meer ingezet op een digitale manier van werken, waarbij analoge werkwijzen worden aangevuld met digitale middelen zoals digitaal tekenen en 3D fotogrammetrie en modellen.

De inzet van gemeentelijke archeologen vindt plaats in directe relatie tot vergunningverlening, toezicht, beleidsvorming en kennisopbouw. Ook bij onverwachte archeologische vondsten wordt gehandeld in overeenstemming met de wettelijke zorgplicht en geldende professionele standaarden. Door het blijven uitvoeren van opgravingen en onderzoek blijft archeologische kennis binnen de organisatie aanwezig en actueel. Dit draagt bij aan consistente besluitvorming, kwaliteitsborging en efficiënte processen.

Nadere uitwerking gemeentelijke inzet en kostenregelingen

Met dit beleidskader worden de inhoudelijke uitgangspunten voor de omgang met archeologisch erfgoed vastgesteld. Voor enkele onderdelen die samenhangen met de wijze waarop de gemeente omgaat met kosten, mogelijke lasten en de inzet van gemeentelijke capaciteit bij projecten van derden is aanvullende uitwerking nodig. Deze onderdelen vragen om een zorgvuldige afweging en worden daarom op een later moment separaat uitgewerkt.

Het is de intentie van de gemeente Alkmaar om:

• •

  de eigen opgravingsbevoegdheid voort te zetten en de inzet van het gemeentelijk archeologieteam als onderdeel van de publieke taak te behouden;

• •

  een passende voorziening beschikbaar te houden voor situaties waarin archeologische kosten voor initiatiefnemers excessief kunnen uitvallen;

• •

  deze voorziening zodanig vorm te geven dat deze op een transparante, doelmatige en zorgvuldige wijze aansluit bij de gemeentelijke verantwoordelijkheden.

De uiteindelijke vormgeving, juridische verankering en organisatorische inrichting van deze voorziening worden separaat voorbereid en op een later moment ter besluitvorming voorgelegd aan college en raad. Totdat deze uitwerking is vastgesteld, geldt dit beleidskader als richtinggevend voor de uitvoering van de archeologische zorgplicht en de inzet van gemeentelijke expertise binnen het beschikbare instrumentarium.

Onderzoek, kennisontwikkeling en synthese

Archeologisch onderzoek in Alkmaar wordt niet gezien als een reeks losse projecten, maar als onderdeel van een samenhangend kennisproces. De gemeente stelt een integrale onderzoeksagenda op, in samenhang met bouwhistorisch onderzoek, regionale en landelijke agenda’s en een expliciete publieksagenda.

Gegevens uit verschillende onderzoeken worden samengebracht tot samenhangende inzichten in de ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Alkmaar. Deze kennis voedt beleid, verwachtingskaarten, vergunningverlening, geschiedschrijving en publieksactiviteiten. Waar mogelijk worden moderne en niet destructieve onderzoekstechnieken toegepast om de impact op het bodemarchief te beperken.

Synthese vormt daarbij een expliciete beleidsdoelstelling. De gemeente stuurt niet alleen op het uitvoeren van onderzoek conform wettelijke eisen, maar ook op het benutten van onderzoeksresultaten voor overkoepelende kennisontwikkeling, wetenschappelijke reflectie en publieksgerichte geschiedschrijving. Archeologische data worden actief verbonden met historische bronnen en bouwhistorisch onderzoek, zodat zij structureel bijdragen aan het historisch narratief van Alkmaar.

Depot archeologie, collectiebeheer en archiefzorg

Een belangrijk speerpunt in het geactualiseerde beleid is het voortzetten en verder professionaliseren van het gemeentelijk archeologisch depot. Het depot vormt een essentiële schakel in de archeologische zorgketen en is onmisbaar voor het duurzaam veiligstellen van archeologische vondsten, documentatie en onderzoeksgegevens.

De gemeente Alkmaar beheert het archeologisch depot in samenhang met de Erfgoedwet, de Omgevingswet en de Archiefwet. Archeologische vondsten en bijbehorende documentatie worden beschouwd als informatie van blijvende waarde en worden overeenkomstig deze kaders zorgvuldig geregistreerd, beheerd, bewaard, gemeld en toegankelijk gemaakt.

Het depotbeheer vindt plaats conform het protocol depotbeheer uit de BRL SIKB 4000. De gemeente blijft deze werkwijze hanteren en zet tegelijkertijd in op verdere professionalisering, met bijzondere aandacht voor digitale collectie en registratiesystemen. Binnen de geldende kaders borgen we daarbij ook de benodigde capaciteit voor beheer, registratie en dienstverlening.

In de komende periode investeert de gemeente in:

• •

  een professioneel digitaal collectiebeheersysteem;

• •

  volledige digitale registratie van vondsten en contextgegevens;

• •

  duurzaam beheer van analoge en digitale informatie;

• •

  borging van authenticiteit, betrouwbaarheid en vindbaarheid;

• •

  structurele digitale ontsluiting van collecties en onderzoeksresultaten.

Door deze aanpak voldoet het depot zowel aan archeologische kwaliteitsnormen als aan de archiefrechtelijke zorgplicht om informatie ordelijk en duurzaam beschikbaar te houden voor de lange termijn.

Publieksbereik, participatie en ontsluiting

De gemeente streeft ernaar archeologie structureel zichtbaar en beleefbaar te maken voor een breed publiek. Dit gebeurt door het ontwikkelen van geschikte en eigentijdse vormen van ontsluiting, variërend van fysieke presentaties in de openbare ruimte tot digitale toepassingen, educatieve programma’s en samenwerking met culturele partners. Educatie en publieksbereik zijn geen bijproducten van archeologisch onderzoek, maar vormen een integraal onderdeel van de archeologische zorg en dragen bij aan betekenisgeving en maatschappelijke waardering van het archeologisch erfgoed.

Naast behoud en beheer zet de gemeente in op actieve ontsluiting van archeologisch erfgoed door middel van digitalisering en publieksactiviteiten. Op deze wijze worden vondsten en onderzoeksresultaten toegankelijk gemaakt voor beleid, onderzoek, onderwijs en inwoners. Waar mogelijk worden gegevens ontsloten via een digitale beeldbank en gekoppeld aan landelijke systemen.

De gemeente stimuleert de participatie van vrijwilligers, amateurarcheologen en erfgoedorganisaties en blijft investeren in publieksvoorlichting, educatie en kennisdeling, in lijn met een participatieve benadering van erfgoedzorg.

Duurzaamheid en archeologie

Behoud in situ vormt het uitgangspunt voor een duurzame omgang met het bodemarchief. Archeologische afwegingen worden betrokken bij opgaven rond energietransitie, klimaatadaptatie en ondergrondgebruik, waaronder vloerisolatie, warmtenetten en infrastructuurtracés. Door tijdige afwegingen, voorwaarden en financiële prikkels wordt gestuurd op minimale verstoring en maximale behoudswaarde.

Tot slot

Hiermee bouwt Alkmaar voort op de bestaande erfgoedpraktijk en verbindt zij wettelijke taken, professionele uitvoering, kennisontwikkeling, geschiedschrijving en publieksbetrokkenheid tot een samenhangend en toekomstbestendig archeologiebeleid.

Bouwhistorie is de discipline die zich bezighoudt met het materiële onderzoek van gebouwd erfgoed: waarom een gebouw staat waar het staat, waarom het eruitziet zoals het eruitziet en welke waarden deze heeft voor heden en toekomst. Bouwhistorie slaat een brug tussen archeologie en monumentenzorg.

Centraal in bouwhistorisch onderzoek staat een bestaand gebouw of een ensemble van gebouwen. We ontrafelen de bouw- en gebruiksgeschiedenis en koppelen deze aan overgeleverde bronnen. Ook onderzoeken we de bouwmassa, gevels, constructie en het interieur. Voor meer diepgang doen we waar nodig een beroep op verwante vakdisciplines zoals archeologie, historische geografie, bewonersonderzoek en kleur- en materiaalonderzoek.

Als resultaat van bouwhistorisch onderzoek maken we meestal een waardestelling. Dit kan gaan om een waardestelling van het onderzochte gebouw ten opzichte van andere vergelijkbare gebouwen, maar meestal gaat het om een waardestelling van de verschillende onderdelen van het gebouw zelf. Dat laatste is van wezenlijk belang voor het maken van plannen tot restauratie of herbestemming en voor de beoordeling ervan in het vergunningstraject.

Bouwhistorisch onderzoek kan ook een bijdrage leveren aan waarde- en verwachtingskaarten van gebieden, inventarisaties ten behoeve van monumentenlijsten en cultuurhistorische waardeanalyses in het kader van gemeentelijke structuurvisies en omgevingsplannen. Daarmee zien we bouwhistorie als een essentieel instrument om de ruimtelijke kwaliteit, identiteit en historische gelaagdheid van de stad te begrijpen en te versterken.

Bij verduurzaming van erfgoed streven we vanuit het oogpunt van monumentenzorg naar een evenwicht tussen toekomstbestendigheid en behoud van bouwhistorische waarden. Behoud van waardevolle bouwhistorische elementen en afwerkingen zien wij als een duurzaam uitgangspunt. Zo worden bouwhistorische waarden zorgvuldig en integraal afgewogen in de planvorming. Circulair gebruik van vrijgekomen materialen en elementen wordt gestimuleerd.

Wat willen we bereiken?

We willen dat bouwhistorische kennis vanzelfsprekend wordt meegenomen bij ruimtelijke plannen en vergunningen. Daarom leggen we bouwhistorie vast in het Omgevingsplan en werken we volgens landelijke richtlijnen, zodat duidelijk is welke kwaliteit van onderzoek wordt verwacht.

We verkennen of een bouwhistorische waardekaart of vergelijkbare onderlegger kan helpen om snel inzicht te geven in waardevolle gebieden. Daarnaast zorgen we dat binnen de gemeentelijke organisatie voldoende actuele kennis aanwezig is, zodat bouwhistorie goed wordt betrokken bij afwegingen en advisering.

We zetten bouwhistorisch onderzoek in om de kennis over het lokale erfgoed aan te vullen en te versterken. Ook onderzoeken we hoe deze informatie het beste toegankelijk kan worden gemaakt, bijvoorbeeld via digitale databanken of waardekaarten.

Verder stimuleren we het doen én delen van bouwhistorisch onderzoek. Dat helpt nieuwe ontwikkelingen beter aan te laten sluiten op de identiteit van Alkmaar en vergroot het bewustzijn en draagvlak bij eigenaren, ontwerpers, ontwikkelaars en inwoners.

Wat gaan we hiervoor doen?

Om onze doelen te bereiken voeren we gericht bouwhistorisch onderzoek uit of laten dit uitvoeren, zodat we bij vergunningverlening goed onderbouwde keuzes kunnen maken. Wanneer bij bouwactiviteiten bouwhistorische waarden verloren dreigen te gaan, zorgen we ervoor dat deze waarden vooraf zorgvuldig worden gedocumenteerd.

Verder ontwikkelen we een bouwhistorische waarde- en verwachtingskaart die inzicht biedt in waardevolle structuren en mogelijke erfgoedwaarden. Ook stellen we een integrale onderzoeksagenda op en vullen we ontbrekende kennis systematisch aan door gerichte onderzoeken uit te voeren.

Daarnaast onderzoeken we het gemeentelijke monumentale vastgoed zelf, zodat de gemeente haar voorbeeldrol waarmaakt in zorgvuldig omgaan met het eigen erfgoed.

Hoe gaan we dat doen?

We werken zorgvuldig, transparant en volgens landelijke kwaliteitsnormen. Daarom schrijven we bouwhistorisch onderzoek voor bij ingrijpende plannen die erfgoed raken en stellen we subsidies beschikbaar voor onderzoek bij restauratie, renovatie en sloop van waardevolle gebouwen. Wanneer tijdens werkzaamheden nieuwe inzichten of vondsten naar voren komen, dan documenteren we deze en brengen dit actief naar buiten.

We stellen een onderzoeksagenda op, in samenhang met die voor archeologie en landelijke agenda’s. Daarin leggen we vast waar het onderzoek zich de komende jaren op richt. We doen zelf onderzoek of laten onderzoek doen volgens de landelijke ERM richtlijnen. Ook leveren we een bijdrage aan landelijke kennisontwikkeling rondom bouwhistorie.

Bij sloop van waardevol erfgoed, zoals stolpboerderijen, schrijven we bouwhistorische documentatie voor. Daarnaast gebruiken we digitale middelen en moderne onderzoekstechnieken om onderzoek minder ingrijpend te maken en resultaten breed toegankelijk te houden. Daarbij werken we samen met uiteenlopende externe specialisten, zoals historisch geografen, materiaaldeskundigen en dendrochronologen.

Bouwhistorische informatie en verwachtingskaarten ontsluiten we via GIS kaartlagen. Onderzoeken publiceren we in de Europese database DANS en alle vondsten registreren we in het gemeentelijke collectiebeheersysteem, zodat de kennis duurzaam bewaard blijft en zo kan bijdragen aan toekomstbestendig erfgoed.

Het gebouwd en landschappelijk erfgoed is door mensen gemaakt en vormt een belangrijke basis voor de identiteit, kwaliteit en herkenbaarheid van onze stad en dorpen. Zij vertellen het verhaal van de ontwikkeling van wijken, dorpskernen en het omringende polderlandschap, en geven richting aan hoe we toekomstige ruimtelijke opgaven vormgeven. Deze kwaliteiten willen we behouden, versterken en beter bekend en zichtbaar maken. Waarbij erfgoed wordt gezien als drager van ruimtelijke kwaliteit en als inspiratiebron bij vernieuwing en ontwikkeling: erfgoed als kans.

Historische gebouwen zijn van zichzelf toekomstbestendig. Veel panden zijn gebouwd met lokale, duurzame materialen en vakmanschap gericht op een lange levensduur. Door onderhoud, herstel, reconstructie en herbestemming blijven deze gebouwen functioneel en blijft de behoefte aan nieuwe grondstoffen beperkt. De overgang naar een toekomstig aardgasvrij Alkmaar vraagt om een zorgvuldige benadering. Verduurzaming moet passen bij de cultuurhistorische waarden, de opbouw van gebouwen en de samenhang met de omgeving. Bestaande kwaliteiten en bouwprincipes sluiten bovendien aan op de Agenda Duurzaam Alkmaar.

Samen met eigenaren, partners en vakspecialisten werken we aan oplossingen die aansluiten bij de eigenschappen van ieder gebouw. Erfgoed wordt vroegtijdig betrokken bij plannen, zodat ontwikkelingen stapsgewijs en op een passende manier kunnen worden uitgevoerd.

Wat willen we bereiken?

We dragen bij aan gemeentelijke doelstellingen zoals de Agenda Duurzaam Alkmaar en de Omgevingsvisie 2040, door in te zetten op het verduurzamen van het gebouwd erfgoed en kwaliteiten te versterken door het denken in mogelijkheden.

Wat gaan we hiervoor doen?

Om het gebouwd en landschappelijk erfgoed van Alkmaar duurzaam te behouden en te versterken, zetten we gericht in op ondersteuning, bescherming en kennisontwikkeling. We ondersteunen eigenaren bij onderhoud, restauratie en verbouwplannen, bieden vooroverleg en advies aan en bespreken complexe aanvragen integraal aan de intaketafel. Hiermee zorgen we dat ontwikkelingen zorgvuldig plaatsvinden en aansluiten op de cultuurhistorische kwaliteiten van de omgeving.

We brengen niet-beschermd erfgoed beter in beeld. We markeren de waarden van landschappelijke tijdlagen van zandruggen en droogmakerijen tot groeikern, zodat historische structuren herkenbaar blijven bij ruimtelijke ontwikkelingen.

Daarnaast ondersteunen we herbestemming, zodat monumentale gebouwen voor de toekomst behouden blijven.

We zetten in op het beschermen van historische stolpboerderijen en het borgen van hun ruimtelijke samenhang in het landschap. Ook streven we naar een laagdrempelige aanvraag van de gemeentelijke monumentenstatus, door een eigenaar of belangenvereniging, zodat waardevol erfgoed eenvoudiger kan worden beschermd.

We maken erfgoed bestand tegen de uitdagingen van deze tijd, zoals klimaatverandering, grondverzakking, geweldsdreiging en ontsiering. Hierdoor blijft het erfgoed van Alkmaar beleefbaar en toekomstbestendig.

We streven naar toekomstbestendig erfgoed en betrekken erfgoed vroegtijdig bij ruimtelijke ontwikkelingen door zorgvuldig te sturen op passende herbestemming en actief aandacht te hebben voor het aanpassingsvermogen van historische gebouwen en structuren.

Hoe gaan we dat doen?

We inventariseren en waarderen bijzonder erfgoed, waaronder (cultuur)landschappelijk erfgoed, naoorlogs en post 65 erfgoed, sociale woningbouw en waardevolle structuren en bepalen per geval de best passende vorm van bescherming.

We adviseren en beoordelen volgens de richtijnen van de Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg, zetten moderne technieken in voor technisch onderzoek en inspecties, en maken gebruik van digitale middelen om erfgoed veilig te stellen, zichtbaar te maken en breed te ontsluiten. Daarbij besteden we expliciet aandacht aan het behoud van gebouwgebonden kunst, in samenwerking met de ambtelijke werkvelden Cultuur en Vastgoed.

We werken actief samen in kennisnetwerken zoals de Federatie Grote Monumentengemeenten en het Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord Holland. Ook stimuleren we het herstel van historische (winkel)puien en bieden we in 2026–2027 een subsidie voor gevelrenovatie in het kernwinkelgebied.

We inventariseren en waarderen historische stolpboerderijen volgens de Noord-Hollandse waarderingssystematiek en onderzoeken hoe niet beschermde stolpen behouden kunnen blijven. Waar nodig wijzen we nieuwe gemeentelijke monumenten aan, waaronder stolpen in de Schermer.

Bij monumenten en beeldbepalende panden bieden we maatwerk met professionele begeleiding bij vergunningaanvragen, houden toezicht en handhaven wanneer dat nodig is. We bewaken de balans tussen bouwkundige ingrepen, gebruikswensen en duurzaamheidseisen.

We gaan makelaars informeren over de beschermde status van een pand en zijn directe omgeving. Met mogelijkheden voor onderhoud, herstel, verbouw en verduurzamen. Dit doen we op basis van de wet en regelgeving (vergunningsplicht, onderhoudsplicht, onderhoudssubsidie). Zo ontzorgen we een volgende eigenaar aan de voorkant.

Erfgoed gebruiken we dagelijks, meer of minder bewust. Het is meer dan iets wat we alleen maar bewaren. We halen brood bij een molen, we wonen of werken in een monument. We vinden een gevoel van thuis in kerktorens aan de horizon. De een geniet van het erfgoed om ons heen, een ander fietst er niets vermoedend langs of verdiept zich juist in het verleden. De een is er mee opgegroeid en trost op de historie, voor een ander betekent het broodwinning, bijvoorbeeld met rondvaarten, wandelingen of museumbezoek. Horeca en winkeliers hebben profijt van de aantrekkingskracht op recreanten en bezoekers. Zo is erfgoed voor iedereen, bewust of onbewust.

Wat willen we bereiken?

We delen het erfgoed met elkaar. We delen het plezier en de identiteit die het aan onze leefomgeving geeft, maar we delen ook de zorg. Ons erfgoed is ouder dan wij en zal er na ons ook nog zijn. Om het door te kunnen geven aan volgende generaties, moeten we er goed voor zorgen. Bekendheid met het erfgoed helpt om mensen hiervan beter bewust te maken. Want bekend maakt bemind.

Wat gaan we hiervoor doen?

We vergroten de bewustwording en geven de kennis door. We blijven investeren in het behoud van gebouwd erfgoed en in het bekend maken van onze historie.

We werken samen met vrijwilligers die helpen bij het verwerken van archeologische vondsten, die hun deur open zetten of rondleidingen geven op de Open Monumentendag. Ook werken we samen met vrijwillige en professionele erfgoedpartners aan publieksgerichte projecten en promoten deze gezamenlijk.

Hoe gaan we dat doen?

We richten de communicatie sterker op jongeren en betrekken hen actief, onder meer in samenwerking met Hogeschool Inholland, door praktijkstages en met plaats voor werkstudenten.

We stimuleren kruisbestuiving met culturele makers en kennisinstellingen. Hun activiteiten kunnen kosteloos worden gepromoot in de Erfgoedagenda. We laten eigenaren en ambachtslieden aan het woord over restauratie of verduurzamen van een monument, zodat zij anderen kunnen inspireren.

We blijven de subsidieregelingen hiervoor onder de aandacht brengen.

We zetten erfgoed in als participatiethema bij ruimtelijke ontwikkelingen. Daarnaast zoeken we de samenwerking op met organisaties in buurgemeenten omdat de geschiedeins niet ophoudt bij de gemeentegrens. En we zetten de Open Monumentendag sterker op de kaart als een inclusief evenement waar iedereen welkom is.

De uitvoering van het erfgoedbeleid doen we volgens de strategie van Hart van Noord-Holland: Authentiek, Aantrekkelijk en Ambitieus.

Wat vinden erfgoedpartijen, inwoners en ondernemers?

Voor de actualisatie van het erfgoedbeleid is een participatieplan opgezet. Omdat het om een bijstelling gaat van bestaand beleid, zijn alleen de ambtelijke beleidsvelden en externe erfgoedorganisaties gevraagd om een inhoudelijke reactie.

Omdat het beleid gaat gelden voor een lange periode, is de kans benut om inwoners te vragen welke rol erfgoed speelt in hun leven. Ook ondernemers is gevraagd naar de invloed van het historische karakter van de gemeente op hun bedrijf.

Het participatieplan en de uitgebreide verslagen zijn te vinden in de bijlagen. Hieronder in het kort de bevindingen.

Erfgoedorganisaties

Uit de aangedragen punten is een grote en inhoudelijk sterke betrokkenheid af te lezen. De nadruk ligt duidelijk op betere bescherming van het gebouwde erfgoed, aandacht voor het cultuurlandschap en voor de omgeving van erfgoed. Daarna volgen duurzaamheid, de effecten van klimaatverandering, weerbaarheid tegen bedreiging als bodemverzakking en oorlogsdreiging. Achteraan sluit de vraag om meer maatschappelijke betrokkenheid.

Het grootste deel van de opmerkingen is verwerkt in de hoofdstukken in het beleidsdocument. Alle overgenomen punten zijn terug te vinden in de actielijst in de bijlagen. Niet overgenomen punten waren tekstueel of organisatorisch van aard, of deze vielen buiten het beleidsveld van erfgoed.

Inwoners

Inwoners van de gemeente Alkmaar konden hun mening geven over de rol van erfgoed in hun leven. Hierop zijn maar liefst 720 reacties ontvangen, wat veel is voor een peiling door de gemeente. Dit laat zien dat erfgoed hier leeft, maar het leeft niet overal op dezelfde manier. In de historische binnenstad en de dorpen is de betrokkenheid het sterkst: bewoners daar spreken vaker over trots, identiteit en doorgeven. In nieuwere wijken zien inwoners historie vooral als iets dat sfeer en herkenning brengt. En terwijl oudere inwoners erfgoed en historie verbinden aan herinnering en behoud, overheerst bij jongeren nieuwsgierigheid: zij zien erfgoed als bron van verhalen of inspiratie. Een klein aantal mensen is iets minder betrokken en vinden historie leuk om te weten.

Ondernemers

Ondernemers konden hun ervaringen delen over ondernemen in een historische gemeente. Van de 37 respondenten is een meerderheid actief in een historisch gebied of pand en de meesten ondernemen hier langer dan 15 jaar. Veel ondernemers ervaren het historische karakter als meerwaarde: het trekt bezoekers aan door bekendheid van de kaasmarkt, de sfeervolle binnenstad en de aanwezigheid van ambachtelijke bedrijven en recreatie mogelijkheden. Voor sommige sectoren speelt het historische karakter geen rol (industrie, webwinkels en agrarische bedrijven), al merken zij wel dat klanten Alkmaar waarderen en een afspraak graag combineren met horeca, museumbezoek of winkelen. Een kleiner deel wijst op praktische beperkingen zoals bereikbaarheid. Ondernemers dragen zelf bij aan een positief effect van erfgoed in de omgeving door onderhoud van panden, het verzorgen van uitstraling, het organiseren van activiteiten en door promotie.

De uitvoering van het erfgoedbeleid vindt plaats binnen het bestaande gemeentelijke budget. De structurele taken zoals beleidsontwikkeling en -actualisatie, vergunningstoetsing en advisering, toezicht, kennisopbouw en publiekscommunicatie, aanvullend onderzoek en depot- en collectiebeheer worden hieruit bekostigd en kunnen zonder extra middelen worden voortgezet.

Subsidie

De gemeente Alkmaar ondersteunt al langere tijd het behoud, gebruik en de beleving van erfgoed met twee structurele subsidiebudgetten.

De grootste subsidie is gericht op onderhoud en instandhouding van monumenten en beeldbepalende panden. Hiermee kunnen eigenaren noodzakelijke onderhoudsmaatregelen treffen die bijdragen aan het behoud van de historische kwaliteit en aan een toekomstbestendig gebruik van het pand. Ook bouwhistorisch onderzoek kan worden gesubsidieerd. Deze subsidie wordt door de gemeente al jarenlang beschikbaar gesteld en eigenaren maken hier volop gebruik van. Het jaarlijkse budget van €750.000 wordt dan ook volledig benut.

In de periode 2026-2027 is tijdelijk een extra subsidie beschikbaar voor het verbeteren van het gevelaanzicht in het kernwinkelbied. Enerzijds voor het verbeteren van de kwaliteit van het straatbeeld, anderzijds is het een stimulans voor het terugbrengen van het historisch straatbeeld. Voor dit doel is per jaar €200.000 beschikbaar.

Daarnaast is jaarlijks €30.000 bestemd voor erfgoedinitiatieven. Hiermee worden projecten ondersteund die de bekendheid, kennis, zichtbaarheid en waardering voor erfgoed vergroten. Dit kan variëren van boeken of tentoonstellingen over de lokale geschiedenis tot culturele activiteiten met een erfgoedcomponent. Ook dit budget is jaarlijks volledig besteed.

Behoud en betrokkenheid

Met deze financiële instrumenten stimuleert de gemeente het fysieke behoud van erfgoed en het versterken van het historische aanzicht. Daarnaast draagt het bij aan de maatschappelijke waarde van erfgoed en de betrokkenheid van vrijwilligers, erfgoedinstanties en inwoners.

• Archeologievriendelijke fundering

Aanpassingen in fundering en constructie (type, paalpositie, belastingspreiding) om bodemverstoring te minimaliseren en behoud in situ te bevorderen.

Zie ook: Behoud in situ; Archeologische zorgplicht.

• Archeologische aandachtsgebieden

In het Omgevingsplan aangewezen zones waar archeologische belangen expliciet worden meegewogen bij plannen en vergunningen.

Zie ook: Archeologische zorgplicht; Archeologische verwachtingskaart

• Archeologische zorgplicht

Wettelijke plicht om zorgvuldig met archeologische waarden om te gaan bij ruimtelijke besluiten en vergunningen.

Zie ook: Besluit kwaliteit leefomgeving; Omgevingswet.

• Archeologisch erfgoed / bodemarchief

Sporen, structuren en vondsten in de ondergrond die inzicht geven in bewoning, gebruik en landschap door de tijd. De verwachtingskaart ondersteunt bij toetsing.

Zie ook: Behoud in situ; Depot archeologie.

• Beeldbepalend pand

Historisch waardevol gebouw dat het straat- of dorpsbeeld mede bepaalt; kan onder aanvullende regels vallen die zijn vastgelegd in het omgevingsplan.

Zie ook: Gemeentelijk monument; Dubbelbestemming cultuurhistorie.

• Behoud ex situ

Zorgvuldig opgraven, documenteren en duurzaam bewaren wanneer behoud in de bodem niet mogelijk is.

Zie ook: Depot archeologie; Collectiebeheersysteem.

• Behoud in situ

Voorkeursprincipe: archeologische waarden blijven zoveel mogelijk in de bodem behouden.

Zie ook: Archeologievriendelijke fundering; Archeologische zorgplicht.

• Besluit kwaliteit leefomgeving

Uitvoeringsbesluit bij de Omgevingswet; bevat kwaliteits- en zorgplichtbepalingen, o.a. art. 5.130 (archeologie).

Zie ook: Omgevingswet; Omgevingsplan.

• Binnenboezem

Intern waterstelsel binnen een droogmakerij voor aan- en afvoer (bijv. Noorder- en Zuidervaart in de Schermer).

Zie ook: Ringvaart; Ringdijk; Droogmakerij.

• Biodiversiteit (in relatie tot erfgoed)

De bijdrage van gebouwd en landschappelijk erfgoed aan soortenrijkdom (bijv. verblijfplaatsen voor kerkuil, boerenzwaluw, vleermuis, weidevogels).

Zie ook: Cultuurlandschap; Verduurzaming.

• Bouwhistorie

Studie naar ontstaansgeschiedenis, bouwfasen, materiaalgebruik en waarden van gebouwen en structuren.

Zie ook: Bouwhistorisch onderzoek; Waardestelling.

• Bouwhistorisch onderzoek

Onderzoek (met waardestelling) naar de bouwgeschiedenis van een gebouw. Vormt de basis voor afwegingen in planvorming, vergunningen en beheer.

Zie ook: ERM richtlijnen; Bouwhistorische verwachtingskaart.

• Bouwhistorische verwachtingskaart

Kaart met concentraties en structuren waar bouwhistorische waarden aanwezig of te verwachten zijn.

Zie ook: GIS kaartlagen; Waardestelling.

• BRL SIKB 4000 (protocollen 4003/4004)

Landelijke kwaliteitsnormen voor archeologisch onderzoek, uitvoering en depotbeheer.

Zie ook: Opgravingsbevoegdheid; Depot archeologie.

• Collectiebeheersysteem

Digitaal systeem voor registratie, beheer en ontsluiting van vondsten, contextgegevens en documentatie.

Zie ook: Collectieregistratie; Digitalisering.

• Collectieregistratie

Gestandaardiseerde vastlegging van objecten, herkomst, context, conservering en toegankelijkheid.

Zie ook: Collectiebeheersysteem; Depot archeologie.

• Cultuurlandschap

Door menselijk ingrijpen zichtbaar gevormd land- en watergebied (bijv. droogmakerijen), met hoge cultuurhistorische waarde. Bebouwing en dorpen zijn onderdeel van het landschappelijk ensemble.

Zie ook: Droogmakerij; Verkaveling; Lintdorp.

• DANS

Europees en Nationaal platform/archief voor opslag en publicatie van onderzoeksdata en rapporten (o.a. bouwhistorie).

Zie ook: Digitalisering; Collectieregistratie.

• Dendrochrologisch onderzoek

Dateringsmethode voor hout waarbij het jaar waarin de boom is gekapt wordt vastgesteld door analyse van groeiringen.

• Depot archeologie

Gecertificeerde bewaarplaats voor vondsten en documentatie; zorgt voor duurzame conservering en toegankelijkheid.

Zie ook: BRL SIKB 4000; Collectiebeheersysteem.

• Digitalisering (erfgoed)

Registreren, beheren en presenteren van gegevens en collecties in digitale vorm (foto, 3D, GIS).

Zie ook: 3D fotogrammetrie; GIS kaartlagen.

• Dubbelbestemming cultuurhistorie

Planologische regeling die (mede) cultuurhistorische waarden beschermt binnen een gebied of perceel.

Zie ook: Omgevingsplan; Beeldbepalend pand.

• Duurzaam erfgoed

Behoud, onderhoud en (her)gebruik als circulair uitgangspunt; behoud van bestaande kwaliteit is vaak de meest duurzame keuze.

Zie ook: Monumentvriendelijke verduurzaming.

• Erfgoed / cultuurhistorie

Geheel van door mensen gevormde landschappen, structuren en objecten, inclusief verhalen en tradities, met betekenis voor heden en toekomst.

Zie ook: Materieel erfgoed; Immaterieel erfgoed.

• Erfgoedagenda

Programmaoverzicht van erfgoedactiviteiten (lezingen, routes, educatie, presentaties).

Zie ook: Publiekscommunicatie.

• Erfgoedinitiatieven

Projecten die kennis, zichtbaarheid en waardering voor erfgoed vergroten (publicaties, exposities, routes, culturele activiteiten).

Zie ook: Subsidie erfgoedinitiatieven.

• Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg richtlijnen

Landelijke kwaliteitsrichtlijnen voor restauratie, onderhoud en onderzoek van monumenten.

Zie ook: Bouwhistorisch onderzoek; Gemeentelijk/rijksmonument.

• Excessieve kostenregeling archeologie

Gemeentelijk instrument om in uitzonderlijke gevallen buitensporige archeologiekosten voor initiatiefnemers te minderen (nadere uitwerking volgt).

Zie ook: Financiering; Archeologische zorgplicht.

• Fotogrammetrie

Documentatiemethode waarbij via fotobeelden nauwkeurige 3D modellen van vondsten of structuren worden gemaakt ten behoeve van registratie, analyse en presentatie.

Zie ook: Digitalisering; Collectieregistratie.

• Gebiedsbiografie

Gebiedsdekkende, verhalende en onderbouwde beschrijving van ontwikkeling, waarden en opgaven als basis voor integrale afweging.

Zie ook: Cultuurlandschap; GIS kaartlagen.

• Gebouwgebonden kunst

Kunstwerken die onderdeel uitmaken van een gebouw, of plek. Deze vragen om specifieke zorg, registratie en behoudsafwegingen.

Zie ook: Verduurzaming; ERM richtlijnen.

• Gelaagdheid (historische)

Het samengaan van tijdlagen (middeleeuwse kernen, waterstaatkundig landschap, 19e eeuwse infrastructuur, naoorlogse uitbreidingen) dat de identiteit vormt.

Zie ook: Gebiedsbiografie.

• GIS kaartlagen

Digitale kaarten met thematische lagen (archeologie, bouwhistorie, waarden, biotopen) voor inzicht en besluitvorming.

Zie ook: Digitalisering; Verwachtingskaarten.

• Herbestemming

Nieuwe, passende functie geven aan erfgoed met behoud van waarden (bijv. religieus erfgoed conform Kerkenvisie).

Zie ook: Duurzaam erfgoed.

• Historische geografie

Vakgebied dat de ontstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis van landschappen en nederzettingen onderzoekt en waardeert vanuit ruimtelijk historisch perspectief.

• Immaterieel erfgoed

Niet tastbare gebruiken, rituelen, ambachten en tradities die door gemeenschappen worden doorgegeven.

• Intaketafel (vergunningen)

Integrale afstemmingstafel waar complexe aanvragen in samenhang worden bekeken.

Zie ook: Omgevingsplan.

• Kerkenvisie Alkmaar

Gemeentelijke strategie voor behoud en toekomstbestendig ander gebruik van religieus erfgoed.

Zie ook: Herbestemming.

• Lintdorp

Langgerekte dorpsstructuur langs dijken/kaden of ontginningsassen, kenmerkend voor veenweidegebieden.

Zie ook: Verkaveling; Cultuurlandschap.

• Materieel erfgoed

Tastbare elementen zoals gebouwen, stedenbouwkundige structuren, landschappen, kunstwerken en archeologische vondsten.

Zie ook: Immaterieel erfgoed.

• Molenbiotoop

De omgeving die nodig is voor windvang en werking van een molen; vraagt om beschermende afstand/hoogte regels.

Zie ook: Ringdijk; Ringvaart.

• Monumentvriendelijke verduurzaming

Passende energiemaatregelen (bijv. achterzetramen, dun isolatieglas, biobased isolatie) met behoud van waarden.

Zie ook: Duurzaam erfgoed.

• Omgevingsplan

Juridisch bindende gemeentelijke regels (vervangt bestemmingsplannen) waarin o.a. archeologie en cultuurhistorie zijn geborgd.

Zie ook: Omgevingswet; Dubbelbestemming cultuurhistorie.

• Omgevingswet

Integrale wet voor de fysieke leefomgeving; regelt o.a. Omgevingsplan, vergunningen en weging van erfgoedwaarden.

Zie ook: Besluit kwaliteit leefomgeving; Archeologische zorgplicht.

• Onderhoudssubsidie

Structureel budget voor onderhoud en instandhouding van gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden.

Zie ook: Subsidie erfgoedinitiatieven.

• Opgravingsbevoegdheid / opgravingsvergunning

Certificering en bevoegdheid om archeologisch onderzoek en opgravingen uit te voeren (door gemeente of marktpartijen).

Zie ook: BRL SIKB 4000.

• Participatie (Faro principe)

Actieve betrokkenheid van bewoners, vrijwilligers en organisaties bij onderzoek, besluitvorming en betekenisgeving.

Zie ook: Participatieplan / Participatievisie.

• Participatieplan / Participatievisie

Kaders en plan binnen de gemeente voor betrokkenheid van inwoners en stakeholders bij beleid en projecten, in lijn met het Faro gedachtegoed.

Zie ook: Participatie.

• Publieksbereik / ontsluiting

Zichtbaar en begrijpelijk maken van erfgoed via open dagen, routes, digitale presentatie, lezingen en publieksactiviteiten.

Zie ook: Erfgoedagenda; Publiekscommunicatie.

• Publiekscommunicatie

Inzet van kanalen zoals sociale media, Erfgoedalkmaar.nl, nieuwsbrief, gevelborden, Stadskrant en Alkmaar Prachtstad.

Zie ook: Erfgoedagenda.

• Ringdijk

Dijk rondom een droogmakerij die bescherming en hoogteverschil waarborgt.

Zie ook: Ringvaart; Droogmakerij.

• Ringvaart

Vaart rondom een droogmakerij voor aan en afvoer van water en peilbeheer.

Zie ook: Ringdijk; Binnenboezem.

• Rijksmonument / provinciaal / gemeentelijk monument

Wettelijk beschermde objecten met bijzondere cultuurhistorische waarde (beschermd door rijk, provincie of gemeente).

Zie ook: ERM richtlijnen; Beeldbepalend pand.

• Sloopvergunningstelsel

Mogelijke regeling om sloop van waardevol erfgoed te toetsen en te sturen.

Zie ook: Dubbelbestemming cultuurhistorie.

• Stolpboerderij / stolp

Iconisch Noord Hollands boerderijtype (piramidevorm) waarin wonen, werken en opslag samenkomen; beeldbepalend in polderlandschap.

Zie ook: Cultuurlandschap; Verkaveling.

• Subsidie erfgoedinitiatieven

Structureel budget voor projecten die kennis, zichtbaarheid en waardering voor erfgoed vergroten.

Zie ook: Onderhoudssubsidie.

• Verdrag van Faro

Europees verdrag dat de maatschappelijke waarde van erfgoed en participatie van gemeenschappen centraal stelt.

Zie ook: Participatie; Participatievisie.

• Verdrag van Granada

Europees verdrag over de bescherming van gebouwd erfgoed en de bevordering van kwaliteitsvolle restauratie.

Zie ook: ERM richtlijnen.

• Verdrag van Malta (Valletta)

Europees verdrag over bescherming en beleid voor archeologie (preventie, kwaliteitsborging, beleidsintegratie).

Zie ook: Archeologische zorgplicht.

• Verkaveling

Patroon van percelen en sloten dat de historische ontginning zichtbaar maakt (o.a. lange, smalle kavels).

Zie ook: Lintdorp; Zandrug.

• Verordening fysieke leefomgeving

Gemeentelijke verordening met nadere regels voor activiteiten en kwaliteit in de openbare ruimte.

Zie ook: Omgevingsplan; Omgevingswet.

• Waardestelling

Systematische beoordeling van cultuurhistorische, architectonische en ensemblewaarden (bijv. zeldzaamheid, gaafheid, representativiteit).

Zie ook: Bouwhistorisch onderzoek.

• Water- en bodemsturend

Uitgangspunt bij ruimtelijke keuzes dat water en bodem de leidende randvoorwaarden vormen; onder meer relevant voor archeologie, cultuurlandschap en nieuwbouw.

Zie ook: Cultuurlandschap; Archeologische zorgplicht.

• Zandrug

Natuurlijke verhoging in het landschap die (historische) bewoning en routes beïnvloedde; vaak leesbaar in structuren en verkaveling.

Zie ook: Verkaveling; Gebiedsbiografie.

Erfgoed is overal en voor iedereen

Erfgoedbeleid 2026-2036 gemeente Alkmaar

Verantwoording beeldmateriaal

Omslagfoto aerophotostock.com

Pagina 13 Foto Rob Verhagen (moeder en zoon in molen)

Pagina 15 Foto Rob Verhagen (molen met kinderen)

pagina 15 Prentbriefkaart (De Omval) uit de collectie van Regionaal Archief Alkmaar

Pagina 15 Foto Van der Aa & Chrispijn (Waagplein) uit de collectie van Regionaal Archief Alkmaar

Pagina 16 Foto Joris van Lier, Schermer Molens Stichting (molens)

Pagina 16 Tekening (zicht op Schermerhorn) uit de collectie van Regionaal Archief Alkmaar

Pagina 19 Foto Ellen van Schravendijk (Omval)

Pagina 21 Foto Rob Verhagen (Blauwdruk)

Pagina 23 Foto Ronald Mallant (slechtvalk)

Pagina 23 Foto Stadswerk 072, Erik Boschman (Molen van Piet)

Pagina 24 Foto Rob Verhagen (beiaardier)

Pagina 25 Foto Rob Verhagen (voorstelling Trijn Rembrands)

Pagina 30 Foto Ritske Velstra (stadhuis)

Pagina 37 Foto Stadswerk072 (Oudorp)

Pagina 51 Foto Anna Groentjes (Starnmeer)

Pagina 52 Foto Rob Verhagen (De Terp in Oudorp)

Pagina 55 Foto Anna Groentjes (Schermer)

Pagina 57 Foto Rob Verhagen (stadhuis)

Pagina 58 Foto Arjen Dienske (silent disco Grote Kerk Alkmaar)

Pagina 59 Foto Rob Verhagen (jonge bezoekers in Raadhuis Graft)

Pagina 59 Foto Rob Verhagen (jong gezin)

Pagina 59 Foto Rob Verhagen (Vive les Gueux)

Pagina 59 Foto Rob Verhagen (kasteelverhalen)

Pagina 64 Foto Janny Boerema (trap Grote Kerk Schermerhorn)

Pagina 77 Brief uit de collectie van Regionaal Archief Alkmaar

Overig beeldmateriaal uit collectie vakgroep Erfgoed Alkmaar